ჰაჯი-მურატი

ჰაჯი-მურატი (1912, პოსტუმურად)

ავტორი: ლევ ტოლსტოი · 1912

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

კავკასიის ომია, მე-19 საუკუნის შუა წლები. შამილის მარჯვენა ხელი, უშიშარი ლეგენდარული მეომარი ჰაჯი-მურატი მოულოდნელად გადაწყვეტს, რომ შამილს განუდგეს — იმამთან უთანხმოება მოუვიდა და შურისძიების მიზნით შამილმა მისი ოჯახი (დედა, ცოლები, საყვარელი შვილი) ტყვედ ჩაიგდო. ჰაჯი-მურატი ხვდება, რომ მარტო ვერაფერს გახდება, ამიტომ ყველაზე რისკიან ნაბიჯს დგამს — თავის მოსისხლე მტრებს, რუსებს ბარდება.

ის ჩადის თბილისში, ხვდება მეფისნაცვალ ვორონცოვს, სთავაზობს გარიგებას: რუსებმა დაეხმარონ ოჯახის გამოხსნაში, სანაცვლოდ ის მთელ დაღესტანს ააჯანყებს შამილის წინააღმდეგ. აქ ტოლსტოი ოსტატურად ამხელს რუსული იმპერიის ბიუროკრატიულ და ფარისევლურ სახეს — განსაკუთრებით ნიკოლოზ I-ის ეპიზოდში, სადაც ჩანს, რომ ამ ადამიანებისთვის ჰაჯი-მურატიც და სხვა სიცოცხლეებიც უბრალოდ პაიკებია. გადის თვეები, ჰაჯი-მურატს პატივით ეპყრობიან, დაასეირნებენ, ფულს აძლევენ — მაგრამ რეალურად არავინ ჩქარობს მის დახმარებას.

ფსიქოლოგიურად ყველაზე მძიმე მომენტი დგება, როცა ჰაჯი-მურატი იგებს, რომ შამილი მისი შვილის დაბრმავებას აპირებს. ის აანალიზებს, რომ რუსები მას სატყუარად იყენებენ — ის ხაფანგშია. არჩევანი ულმობელია: დანებდეს და უყუროს ოჯახის დაღუპვას, დაბრუნდეს შამილთან და თავი მოსჭრან, თუ უკანასკნელი, სასოწარკვეთილი ნახტომი გააკეთოს.

ის უკანასკნელს ირჩევს. ოთხ ერთგულ ნუქერთან ერთად კლავს რუს ბადრაგებს და გარბის, რათა შამილის ბანაკში შეიჭრას და ოჯახი ძალით გამოიხსნას. ბედი მწარე აღმოჩნდება — ჭაობიან ყანაში მათ გზა ებნევათ, ცხენები ეფლობათ. ბუჩქნარში თავშეფარებულ ხუთ კაცს ასობით რუსი და ადგილობრივი მილიციელი ალყაში აქცევს. ჰაჯი-მურატი და მისი ბიჭები ბოლომდე იბრძვიან, არ ნებდებიან. სასიკვდილოდ დაჭრილი ჰაჯი-მურატი ფეხზე დგება და ხანჯლით მიიწევს მტრისკენ, სანამ ტყვიებით არ დაცხრილავენ.

ფინალში რუსი ოფიცრები ამ ამაყი კაცის მოჭრილ თავს ტომრით დაატარებენ. მხოლოდ ერთი ქალი, მარია დმიტრიევნა, აპროტესტებს და მათ „ვერაგებს” უწოდებს. ეს არის ამბავი სისტემის წინააღმდეგ მებრძოლ გაუტეხელ ინდივიდზე, რომელიც მიზანს ვერ აღწევს, მაგრამ სულიერად დაუმარცხებელი კვდება.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანი ორ ფილოსოფიურ ძაფზეა აწყობილი, რომლებიც ერთმანეთშია ჩახლართული:

1. სიცოცხლის შეუპოვარი ენერგია vs იმპერიის განადგურებელი მანქანა. ტოლსტოი იწყებს და ასრულებს ნაწარმოებს „შავნარას” (ეკლიანი ბირკა) მეტაფორით — მცენარეც, რომელიც უკვე ფეხქვეშ გათელილი, მოგლეჯილი, განახევრებული ფლობს ძალას, არ დანებდეს. ეს ჰაჯი-მურატის სიმბოლოა. „მაინც რა ენერგია და ძალაა სიცოცხლისა… რა თავგანწირვით იბრძოდა და რა ძვირად დათმო სიცოცხლე.” სიცოცხლე აქ ეთიკური ძალაა, რომელიც ეწინააღმდეგება იმპერიულ სიცარიელეს.

2. ორი ტირანია, შუაში ადამიანი. ტოლსტოი გულდასმით გვიხატავს ორ დესპოტს — ნიკოლოზ I-ს და შამილს — როგორც ერთმანეთის სარკისებრ ანარეკლებს. ერთი ქრისტიანული იმპერიის სახელით კლავს, მეორე — ისლამური თეოკრატიის სახელით. ორივე იყენებს ადამიანებს, როგორც იარაღებს. ამ ორ ძრავას შორის მოქცეულია ბუნებრივი, თავისუფალი ადამიანი — და მისი თავისუფლება მხოლოდ სიკვდილის აქტშია შესაძლებელი.

ეს ტოლსტოის გვიანდელი ანტიმილიტარიზმის კულმინაციაა — წიგნი დაიწერა 1896-1904 წლებში, პაციფისტური და ანარქისტული ფილოსოფიის ცენტრში. გამოცემა მხოლოდ 1912 წელს, მისი სიკვდილის შემდეგ, მოხდა.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ჰაჯი-მურატი	ნოეტური ველური / თავისუფალი სული	ბუნებრივი ღირსება სისტემის წინააღმდეგ
ნიკოლოზ I	ტირანი-ავტოკრატი	„რა იქნებოდა უჩემოდ არა მარტო რუსეთი, ევროპაც” — მეგალომანიის დიაგნოზი
შამილი	თეოკრატი-ფანატიკოსი	აღმოსავლური სარკე დასავლური დესპოტიზმისა
პეტრუხა ავდეევი	უდანაშაულო მსხვერპლი	იმპერიული ომის უაზრო ადამიანური ფასი
მარია დმიტრიევნა	მორალური ხმა	ერთი ქალი, რომელიც ოფიცრებს „ვერაგებს” უწოდებს

ჰაჯი-მურატი ჩრდილის ინვერსიული სახეა — ცივილიზებული იმპერიის „ველური მტერი”, რომელიც რეალურად უფრო ნამდვილი, მთლიანი და მორალურად ჯანსაღია, ვიდრე მისი „ცივილიზებული” დამპყრობნი. ეს იუნგიანური ჩრდილის პროექცია ფერხე ბრუნავს — ნამდვილი „ჩრდილი” თვით იმპერიაშია.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
შავნარა / ეკლიანი ბირკა	ჰაჯი-მურატი, კავკასიელთა შეუდრეკელი სული	„თითქოს სხეულის ნაწილი მოეგლიჯათ, შიგნეული გამოეფატრათ, ხელი მოეკვეთათ, თვალები დაეთხარათ, ის კი მაინც იდგა და არ ნებდებოდა ადამიანს”
ბულბულების გალობა	ბუნების გულგრილი მარადიულობა ადამიანური ტრაგედიის ფონზე	„სროლის დროს ხმაგაკმენდილმა ბულბულებმა კვლავ დაიწყეს გალობა”
მოჭრილი თავი ტომარაში	იმპერიული „გამარჯვების” პორნოგრაფია	ფინალი, მარია დმიტრიევნას პროტესტი
დედის სიმღერა	გენეალოგიური გამბედაობა	„არ მშინებია სიკვდილისა და ნურც ჩემს ჯიგიტ ბიჭუნას შეეშინდება მისი”

ფილოსოფიური დებატი

ცივილიზაცია თუ ძალადობა? ტოლსტოი სვამს კითხვას: ღირს თუ არა სახელმწიფოებრივი ინტერესები და „ცივილიზაციის” გავრცელება ადამიანების სიცოცხლისა და ბუნების განადგურებად? პასუხი რომანშივე მოცემულია: ფიზიკურად იმარჯვებს იმპერია, მორალურად — „შავნარა”.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფიოდორ დოსტოევსკი — ფასკუნტო კონტრასტი: დოსტოევსკის კაცი საკუთარ ცნობიერებაში იძირება, ტოლსტოის ჰაჯი-მურატი საკუთარ ფიზიკურ არსებობას აცოცხლებს ბოლო წუთამდე. ორი რუსული პასუხი „რა არის ადამიანი?” კითხვაზე — ფსიქოლოგიური უფსკრული vs ბუნებრივი მთლიანობა
• ფრიდრიხ ნიცშე — ჰაჯი-მურატი ძალაუფლების ნების სუფთა განსახიერებაა. პარადოქსულად, პაციფისტმა ტოლსტოიმ დაწერა ყველაზე ნიცშეანური პერსონაჟი რუსულ ლიტერატურაში — ადამიანი, რომელიც ცხოვრობს ბოლო ენერგიის წვეთამდე
• ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — ჰაჯი-მურატის ფინალური ხანჯალდაძრული სვლა აბსურდული გმირის აქტია: სისტემა აუცილებლად დაამარცხებს, მაგრამ სიკვდილის წინ თავისუფლდება მისი არსება
• კარლ იუნგი — „ჩრდილის” პროექცია: იმპერია საკუთარ სისასტიკეს „ველურზე” აპროექტებს, სინამდვილეში ბნელი თვით იმპერიაშია
• რუდიარდ კიპლინგი — ჰაჯი-მურატი კიპლინგის „თეთრი კაცის ტვირთის” ანტითეზაა: კოლონიზებული არ არის „ცხოველი, რომელსაც ცივილიზაცია სჭირდება” — ის უფრო მთლიანია, ვიდრე კოლონიზატორი
• კინემატოგრაფია — აპოკალიფსი ახლა (1979) — კოპოლას კურცი ტოლსტოისეული ნიკოლოზ I-ის მოდერნული ვერსიაა, იმპერიული საფარის ქვეშ ნახეთქი სიცარიელე
• კინემატოგრაფია — სტალკერი (1979) — ტარკოვსკისეული „ზონა” ტოლსტოისეული ბუნების მემკვიდრეა: გულგრილი ბუნება, რომელიც ადამიანის ილუზიებზე უფრო მართალია
• გიორგი წერეთელი (ქართული პარალელი) — ჰაჯი-მურატი კავკასიურ ეპიკური ცნობიერებას ეხმიანება, სადაც ღირსება ფიზიკურ სიცოცხლეზე ძვირფასია

ვერტიკალური ჯაჭვი

ჰომეროსი, „ილიადა" (ძვ.წ. VIII ს.) — ჰექტორი, რომელიც წინასწარ განწირულ ბრძოლაში ეწირება ღირსებისთვის
    ↓
შოთა რუსთაველი, „ვეფხისტყაოსანი" (XII ს.) — კავკასიური გმირული კოდექსი
    ↓
ჰაჯი-მურატი (1912) — თავისუფალი ინდივიდი ორი იმპერიის ძრავას შორის
    ↓
[[ერნესტ ჰემინგუეი]], „ვის უხმობს ზარი" (1940) — გმირი განწირულ საქმეში
    ↓
[[ალბერ კამიუ]], [[მითი სიზიფეზე|„მითი სიზიფეზე"]] (1942) — აბსურდის წინააღმდეგ ჯანყი
    ↓
[[აპოკალიფსი ახლა (1979)]] — იმპერიული ომის სიცარიელე მოდერნულ სარკეში