აპოკალიფსი ახლა (1979)
რეჟისორი: ფრენსის ფორდ კოპოლა · 1979
სიუჟეტი
ფრენსის ფორდ კოპოლას ფილმი ჯოზეფ კონრადის “სიბნელის გულის” თავისუფალი ეკრანიზაცია, გადატანილია ვიეტნამის ომში. კაპიტანი უილარდი (მარტინ შინი) იღებს დავალებას — ამოძებნოს და ჩუმად მოკლას პოლკოვნიკი კურცი (მარლონ ბრანდო), ამერიკული არმიის ბრწყინვალე ოფიცერი, რომელიც კამბოჯის ჯუნგლებში გაქრა და ადგილობრივ ტომებში ღვთაებად აქცია თავი. უილარდის მოგზაურობა მდინარე ნანგზე ზევით არის ფიზიკური ჩაშვება სიგიჟესა და სიკვდილის გულში — სადაც კურცი ცხოვრობს როგორც ომის სასტიკი, თუმცა “სუფთა” ლოგიკის განსახიერება.
ფილოსოფიური ბირთვი
კურცი არის დამარცხებული ზეკაცი — ადამიანი, რომელმაც ციდვა “კარგი და ბოროტის მიღმა”, მაგრამ ვერ შექმნა ახალი ღირებულებები. ფრიდრიხ ნიცშეს მცდელობას რომ ადამიანი გადააქცია უფრო მაღალი არსებად, კოპოლა აჩვენებს მის ჩრდილოვან, ფაშიზანულ, კოლონიალურ ფინალს: კაცი, რომელიც გათავისუფლდა ცივილიზაციური ნორმებისგან, ხდება არა გადასული ადამიანი, არამედ ღმერთ-მონსტრი.
ფილმის ცენტრალური ფრაზა — “The horror, the horror” — არის ნიჰილიზმის კულმინაცია: სამყარო ღმერთის გარეშე, რომელიც ვერც კი ახერხებს მუდმივი მნიშვნელობის შექმნას ომის გავლით.
ლიტერატურული ექოები
- ჯოზეფ კონრადის “სიბნელის გული” (1899) — პირდაპირი წყარო; მარლოუ → უილარდი; კურცი (ბელგიური კონგო) → კურცი (კამბოჯა); კოლონიური ცივილიზაციის ჩრდილი
- ფრიდრიხ ნიცშეს ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) — ზეკაცის თეორიას გადაუხედავი მხარე; ნებისმიერი ფანატიკოსი/ფაშისტი/ომის გენერალი არის “ვერშემდგარი ზარატუსტრა”
- ფიოდორ დოსტოევსკის “ეშმაკები” — იდეა, რომელიც ხდება ფანატიზმი და სიკვდილი
არქეტიპული ანალიზი
კურცი არის კოლექტიური ჩრდილის კონცენტრაცია — ის, რასაც ცივილიზაცია უარყოფს თავის თავში (სიკვდილით ტრფიალი, ძალადობის სიამოვნება, ღმერთობის ნდომა), მაგრამ რასაც ომის გავლით აღმოაჩენს. უილარდი არის ანტი-გმირი, რომელიც ჩადის ქვესკნელში (გმირის მოგზაურობას Nekyia ფაზა) რათა მოკლას ჩრდილი — მაგრამ აღმოაჩენს, რომ ჩრდილი თვითონ მის შიგნით ცოცხლობს.
კარლ იუნგის მიხედვით, ეს არის ცივილიზაციის Persona-ს დაშლა და Shadow-ს გათავისუფლება: მოდერნიზმის ცენტრალური ფსიქიკური დრამა.
ვერტიკალური ჯაჭვი
ჰომეროსის ოდისეა (გაცურვა მიწიერი ჯოჯოხეთისკენ) → დანტეს ღვთაებრივი კომედია (წიგნი) (ჯოჯოხეთის წრეები) → კონრადის “სიბნელის გული” (1899) → აპოკალიფსი ახლა (1979) → “The Thin Red Line” (1998), “Civil War” (2024)
ჰორიზონტალურად: მარტინ სკორსეზეს ტაქსის მძღოლი (1976) — ვიეტნამიდან დაბრუნებული ჯარისკაცის ფსიქოზი; იგივე ომის ჩრდილი, მაგრამ ურბანულ კონტექსტში.