ედმუნდ ჰუსერლი (1859-1938)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
მორავიის ქალაქ პროსნიცში (დღევანდელი ჩეხეთი) დაბადებული ებრაული წარმოშობის ფილოსოფოსი, ფენომენოლოგიური მოძრაობის ფუძემდებელი. მათემატიკოსად იწყებს (კარლ ვაიერშტრასთან დისერტაცია არითმეტიკის ფილოსოფიაზე), მაგრამ ფრანც ბრენტანოსთან შეხვედრა ვენაში მას ფილოსოფიისკენ აბრუნებს. ჰალეში, გოტინგენში და ფრაიბურგში ასწავლის — ფრაიბურგში მისი ასისტენტი და შემდგომი ფილოსოფიური მოწინააღმდეგე ხდება მარტინ ჰაიდეგერი.
1933 წელს ნაცისტებმა ფრაიბურგის უნივერსიტეტის ემერიტუსის სტატუსი წაართვეს; მისი ყოფილი შეგირდი ჰაიდეგერი უნივერსიტეტის რექტორად დაინიშნა ნაცისტური რეჟიმის მხარდაჭერით. გარდაიცვალა 1938 წელს, საერთოდ იზოლაციაში, მაგრამ ფერდინანდ ფრანცისკანელმა ვან ბრედამ მისი ხელნაწერები საიდუმლო ოპერაციით ლუვენში გაიტანა — ასე გადარჩა ფენომენოლოგიური არქივი.
ფილოსოფიური ბირთვი
ჰუსერლის მამოძრავებელი ლოზუნგი: „უკან საგნებისკენ!” (Zu den Sachen selbst!) — ცნობიერების უშუალო აღწერაზე დაბრუნება ფილოსოფიური კონსტრუქციებისა და ბუნებრივი-მეცნიერული ვარაუდების მიღმა.
ინტენციონალობა
ცნობიერების ფუნდამენტური სტრუქტურა: ცნობიერება ყოველთვის არის ცნობიერება რაიმე-ის შესახებ (Bewusstsein von etwas). არ არსებობს „ცარიელი” ცნობიერება — ის ყოველთვის ობიექტზეა მიმართული. ეს ცნება ჰუსერლი თავის მასწავლებელ ბრენტანოსგან აიღო და ფენომენოლოგიის ცენტრში ჩასვა.
ფენომენოლოგიური ეპოქე / რედუქცია
ბუნებრივი დამოკიდებულებიდან (სადაც ჩვენ „ვუტრიალებთ” სამყაროს ობიექტურ რეალობას) — ფენომენოლოგიურ დამოკიდებულებამდე. „ფრჩხილებში მოქცევა” (ἐποχή) სამყაროს არსებობის შესახებ რწმენის გარეშე თავად ცნობიერების შესწავლისთვის.
ნოეზი-ნოემა
ცნობიერების ყოველი აქტი (ნოეზი — აზროვნების მხარე) კორელატიურია თავის ობიექტთან (ნოემა — აზრობრივი შინაარსი). ეს სტრუქტურა გვიჩვენებს, თუ როგორ კონსტიტუირდება მნიშვნელობა.
ფსიქოლოგიზმის კრიტიკა
ლოგიკა და მათემატიკა არ არის ადამიანის ფსიქოლოგიის ემპირიული კანონები. ფსიქოლოგიზმი = სკეპტიციზმისა და რელატივიზმის გზა. ლოგიკური კანონები აპრიორული, აუცილებელი, იდეალურია.
სასიცოცხლო სამყარო (Lebenswelt)
გვიანი ჰუსერლის მთავარი ცნება (გარდაცვალების წინ): ყოველდღიური, წინა-თეორიული, წინა-მეცნიერული გამოცდილების სფერო, რომელიც მათემატიკური ფიზიკის ყველა აბსტრაქციის ფუძეა. გალილეოს შემდგომი მეცნიერება „დაივიწყა” თავისი ფუძე და ამით გამოიწვია ევროპული მეცნიერების კრიზისი.
ჰორიზონტალური კავშირები
💡 ფილოსოფიური გავლენა
- მარტინ ჰაიდეგერი — ჰუსერლის ასისტენტი, რომლის „ყოფიერება და დრო” (1927) ჰუსერლს მიეძღვნა, მაგრამ მასწავლებელი ფიქრობდა, რომ ჰაიდეგერმა ფენომენოლოგიის ტრანსცენდენტალური რადიკალობა ეგზისტენციალურ ანთროპოლოგიად დაიყვანა. შემდეგ ნაცისტური ეპიზოდი მათ საბოლოოდ გათიშა.
- ჟან-პოლ სარტრი — ფრანგულ ფენომენოლოგიას ჰუსერლი პირდაპირ აგრძელებს. სარტრი ბერლინში (1933-34) სწავლობდა ჰუსერლის „იდეები I”-ს; მისი „ეგოს ტრანსცენდენცია” (1936) და „ყოფიერება და არარაობა (წიგნი)” (1943) = ჰუსერლის სისტემის ეგზისტენციალური გადააზრება.
- მორის მერლო-პონტი — „აღქმის ფენომენოლოგია” (1945) = ჰუსერლის სასიცოცხლო სამყაროს კონცეფციის განვითარება სხეულებრივობის პერსპექტივიდან.
- ემანუელ ლევინასი — ჰუსერლი საფრანგეთში გააცნო; შემდეგ ეთიკის ფენომენოლოგიად გარდაქმნა.
🧠 ფსიქოლოგიური კავშირი
- ზიგმუნდ ფროიდი — პარალელურად თანამემამულე ავსტრიელი ფილოსოფოსი (ორივე ბრენტანოს გავლენაში). ფროიდი არაცნობიერს იკვლევს ემპირიულად; ჰუსერლი ცნობიერებას ფენომენოლოგიურად. ორივე ცდილობს XIX საუკუნის „ფსიქოლოგიზმიდან” თავის დაღწევას.
- კარლ იუნგი — არქეტიპების იდეა მოგვაგონებს ჰუსერლის „ეიდოსს” (არსის აპრიორული სტრუქტურა) ფსიქოლოგიურ კოლექტიურ ფორმატში.
📚 ლიტერატურული ექო
- ალბერ კამიუ — „აბსურდი” = სასიცოცხლო სამყაროს ფენომენის რადიკალიზებული ვერსია: როცა ცნობიერება სამყაროსგან „გასხვისებას” აცნობიერებს.
- ფრანც კაფკა — „გარდასახვა (წიგნი)” = აღქმის ფენომენოლოგიური გამოცდილების ავარიის აღწერა: ბუნებრივი დამოკიდებულება ფსიქიკურად ირღვევა.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: დეკარტი (ეჭვის მეთოდი, Cogito), იმანუელ კანტი (ტრანსცენდენტალური აპრიორი), ფრანც ბრენტანო (ინტენციონალობა), ბოლცანო (იდეალური მნიშვნელობა)
- მემკვიდრეები: მარტინ ჰაიდეგერი → ჟან-პოლ სარტრი → მერლო-პონტი → ლევინასი → დერიდა (დეკონსტრუქცია იწყება ჰუსერლის „გეომეტრიის წარმოშობის” კრიტიკით) → ბიოეთიკა, კოგნიტური მეცნიერება
საკვანძო ნაშრომები
- „ლოგიკური გამოკვლევები (წიგნი)” (1900-1901) — ფსიქოლოგიზმის კრიტიკა, ინტენციონალობის თეორიის დამფუძნებელი
- „იდეები I (წიგნი)” (1913) — ფენომენოლოგიური ეპოქე, ნოეზი-ნოემა, ტრანსცენდენტალური იდეალიზმი
- „კარტეზიანული მედიტაციები” (1931) — დეკარტიდან გამომდინარე ფენომენოლოგიის დასაბუთება; ინტერსუბიექტურობის პრობლემა
- „ევროპული მეცნიერებების კრიზისი (წიგნი)” (1936, სრული პოსტუმუსი) — სასიცოცხლო სამყარო, გალილეოს შემდგომი მეცნიერების გაუცხოება, ევროპული ცივილიზაციის კრიზისი