ლოგოთერაპია
განმარტება
ლოგოთერაპია (ბერძნულიდან logos — აზრი) — ვიქტორ ფრანკლი-ს მიერ დაფუძნებული ფსიქოთერაპიის “მესამე ვენური სკოლა” (ფროიდის ფსიქოანალიზისა და ადლერის ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის შემდეგ). მისი ცენტრალური თეზისი: ადამიანის ფუნდამენტური მოტივაცია არის არა სიამოვნების ნება (ფროიდი) ან ძალაუფლების ნება (ადლერი, ფრიდრიხ ნიცშე), არამედ აზრის ნება (Wille zum Sinn).
ფრანკლის ფორმულა: “ადამიანი, რომელსაც აქვს რატომ ცხოვრობს, თითქმის ნებისმიერ როგორ-ს გაუძლებს” (ფრიდრიხ ნიცშე-ს ციტატა, რომელიც ფრანკლმა ცენტრად აქცია).
ლოგოთერაპია არის ერთდროულად ფსიქოთერაპიული მეთოდი და ფილოსოფიური ანთროპოლოგია — მისი წყარო არის აუშვიცი, სადაც ფრანკლმა ემპირიულად დააკვირდა, რომ ადამიანები, რომლებიც ინარჩუნებდნენ აზრს (მომავალში ვიღაცის დახვედრა, დამთავრებელი წიგნი, სამომავლო მოწოდება), გადარჩებოდნენ. ვინც აზრს კარგავდა — კვდებოდა.
ისტორიული კონტექსტი
- 1920-იანები — ფრანკლი, ჯერ კიდევ ახალგაზრდა, მიმოწერას აქვს ფროიდთან და ადლერთან; ხდება ადლერის სკოლის წევრი, მერე გადის
- 1930-40-იანები — ვენაში განავითარებს ლოგოთერაპიის ძირითად იდეებს
- 1942-1945 — კონცენტრაციულ ბანაკებში: ტერეზინი, აუშვიცი, კაუფერინგი, ტურკჰაიმი. ხელნაწერი, რომელიც ცოცხლად ინახავდა მას, სულ ეცვა მუნდირში — დაიკარგა, ფრანკლმა ახლიდან დაწერა მახსოვრობით
- 1946 — ადამიანი ეძებს აზრს (წიგნი) (Ein Psycholog erlebt das Konzentrationslager) — 9 დღეში დაწერა; მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გაყიდვადი ფსიქოლოგიური წიგნი
- 1950-80-იანები — მსოფლიო ლექციები, ლოგოთერაპიის ინსტიტუტის დაფუძნება ვენაში
- 1997 — ფრანკლის გარდაცვალება 92 წლის ასაკში
ლოგოთერაპია წარმოიშვა კონკრეტული ისტორიული კონტექსტიდან — ჰოლოკოსტის შემდგომი ევროპის ეგზისტენციალური ვაკუუმი, სადაც ძველი ღირებულებები დაიშალა და ადამიანი აღმოჩნდა უაზრობის პირისპირ.
საკვანძო კონცეფციები
| კონცეფცია | განმარტება | კავშირი |
|---|---|---|
| აზრის ნება (Wille zum Sinn) | ადამიანის ფუნდამენტური მოტივი — აზრის ძიება | ცენტრალური |
| ეგზისტენციალური ვაკუუმი | უაზრობის შინაგანი სიცარიელე, თანამედროვეობის ძირითადი ნევროზი | დიაგნოზი |
| ტრაგიკული ოპტიმიზმი | ტანჯვის, ბრალის, სიკვდილის “დიახ”-ის თქმის უნარი | ეთიკა |
| სამი გზა აზრისკენ | 1) შემოქმედება 2) გამოცდილება (სიყვარული, სილამაზე) 3) დამოკიდებულება ტანჯვისადმი | პრაქტიკა |
| პასუხისმგებლობა | ცხოვრება კითხვას სვამს, ადამიანი პასუხობს | ცენტრალური |
| ”ბოლო ადამიანური თავისუფლება” | არჩევანი, თუ როგორ დახვდე გარდაუვალ გარემოებებს | მეტაფიზიკური |
| პარადოქსული ინტენცია | სიმპტომის ნებაყოფლობითი გაძლიერება მისი გაქრობისთვის | მეთოდი |
გამოვლინებები სხვა დომენებში
🎭 ფილოსოფია
- ეგზისტენციალიზმი — ლოგოთერაპია არის ეგზისტენციალიზმის კლინიკური შვილი; ფრანკლი პირდაპირ ეყრდნობა მარტინ ჰაიდეგერი-ს (Dasein, სიკვდილისკენ ყოფნა) და სიორენ კირკეგორი-ს (არჩევანი, შფოთვა, რწმენის ნახტომი)
- განსხვავებით ალბერ კამიუ-სგან (აბსურდი — სამყარო უაზროა, მაგრამ ვაჯანყდებით), ფრანკლი ამტკიცებს, რომ აზრი არსებობს, მაგრამ უნდა აღმოვაჩინოთ, არა გამოვიგონოთ
- განსხვავებით ფრიდრიხ ნიცშე-სგან (ძალაუფლების ნება), ფრანკლი: აზრის ნება ღრმა და პირველადია
- მარტინ ჰაიდეგერი, კარლ იასპერსი, მაქს შელერი — ფრანკლის უშუალო ფილოსოფიური საწყისი
📚 ლიტერატურა
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ფრანკლის საყვარელი ავტორი; მისი ფრაზა “მე მხოლოდ ერთისა მეშინია — რომ ღირსი არ აღმოვჩნდე ჩემი ტანჯვისა” (ძმები კარამაზოვები (წიგნი)-დან) ფრანკლისთვის ცენტრალური იყო. დოსტოევსკისეული “ტანჯვა და გამოსყიდვა” = ფრანკლისეული “აზრის ძიება ტანჯვაში”
- ტოლსტოი — “ივან ილიას სიკვდილი” — ფრანკლი ამას იშველიებდა როგორც გვიან მიღებული აზრის კლასიკურ მაგალითს
- ჰემინგუეი, კამიუ, კაფკა — XX საუკუნის ლიტერატურის ეგზისტენციალური ვაკუუმი, რომელსაც ფრანკლი დიაგნოზით დახვდა
🧠 ფსიქოლოგია (ინტერდიალოგი)
- ფსიქოანალიზი — ფრანკლი იზრდებოდა ფროიდის ჩრდილში; საბოლოოდ უარყო რედუქციონიზმი (ადამიანი ≠ მხოლოდ ლტოლვები)
- ანალიტიკური ფსიქოლოგია — იუნგთან საერთო: ფსიქიკის სულიერი/აზრობრივი განზომილება; განსხვავება: ფრანკლისთვის აზრი უფრო ინდივიდუალური და კონკრეტულია, არქეტიპებისგან დამოუკიდებელი
- ჰუმანისტური ფსიქოლოგია (მასლოუ, როჯერსი), ეგზისტენციალური ფსიქოთერაპია (ირვინ იალომი, როლო მეი) — ლოგოთერაპიის გაგრძელება/პარალელი
✝️ რელიგია
- ფრანკლი, ებრაელი, ინარჩუნებდა ზომიერ რელიგიურობას; ამტკიცებდა, რომ აზრის ძიება თავისთავად “სულიერი” აქტია — მიუხედავად იმისა, სჯერა თუ არა ადამიანს ღმერთი
- “სუპერაზრი” (Übersinn) — ის, რაც ცდება ადამიანის გაგებას, მაგრამ რისი არსებობაც შესაძლებელია; ფრანკლის ჰიპოთეზა ზღვარზე
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: ფსიქოანალიზი (რეაქცია ფროიდის დეტერმინისტულ სექსუალიზმზე), ანალიტიკური ფსიქოლოგია (კარლ იუნგი-ს სულიერი განზომილება), ეგზისტენციალიზმი (სიორენ კირკეგორი, მარტინ ჰაიდეგერი, იასპერსი), ფიოდორ დოსტოევსკი (ტანჯვის ფილოსოფია)
- მემკვიდრე: ეგზისტენციალური ფსიქოთერაპია (ირვინ იალომი), ჰუმანისტური ფსიქოლოგია (აბრაჰამ მასლოუ, კარლ როჯერსი), პოზიტიური ფსიქოლოგია (მარტინ სელიგმანი — PERMA მოდელი ფრანკლის აზრის კომპონენტს იყენებს), მინდფულნეს-ბაზირებული თერაპიები, Acceptance and Commitment Therapy (ACT)