ფსიქოანალიზი
განმარტება
ფსიქოანალიზი — ზიგმუნდ ფროიდი-ს მიერ დაფუძნებული თეორია და თერაპიული პრაქტიკა, რომელიც ამტკიცებს, რომ ადამიანის ფსიქიკური ცხოვრება დომინირებულია არაცნობიერი-ს მიერ. ცნობიერება მხოლოდ ყინულის მთის წვერია; ქვემოთ, წყლის ქვეშ, გადაადგილდება აკრძალული სურვილები, დათრგუნული ტრავმები, ინფანტილური კომპლექსები. ადამიანის ქცევა, სიზმრები, შეცდომები, სიმპტომები — ეს ყველაფერი არაცნობიერის შიფრია, რომელიც ფსიქოანალიტიკოსმა უნდა ამოხსნას.
ფროიდის ცენტრალური მეთოდი — თავისუფალი ასოციაცია: პაციენტი ლაპარაკობს ყველაფერზე, რაც თავში მოსდის, ცენზურის გარეშე. ასე იხსნება არაცნობიერის ბჭენი.
ისტორიული კონტექსტი
ფსიქოანალიზი წარმოიშვა ვენაში, მე-19 საუკუნის დასასრულს — ვიქტორიანული ეპოქის სექსუალური რეპრესიის ფონზე. ფროიდი, ნევროლოგი, შარკოს ისტერიული პაციენტების შესწავლისას მივიდა გადაწყვეტილებამდე, რომ ფიზიკური სიმპტომები ხშირად ფსიქიკური წარმოშობისაა.
ძირითადი ეტაპები:
- 1900 — “სიზმრების ინტერპრეტაცია” — ფსიქოანალიზის დაბადების თარიღი
- 1905 — “სექსუალობის თეორიის სამი ნარკვევი” — ინფანტილური სექსუალობის კონცეფცია
- 1913 — ბზარი — კარლ იუნგი წყვეტს ფროიდთან ურთიერთობას და აფუძნებს ანალიტიკური ფსიქოლოგია-ს
- 1920 — “სიამოვნების პრინციპის მიღმა” — სიკვდილის ლტოლვის (Thanatos) შემოტანა
- 1923 — “მე და იგი” — სტრუქტურული მოდელი: იგი, მე, ზე-მე
- 1927, 1930 — ილუზიის მომავალი (წიგნი) და ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) — ცივილიზაცია როგორც ლტოლვების რეპრესიის მექანიზმი
ფროიდის გავლენა გასცდა ფსიქოლოგიის ფარგლებს: ლიტერატურა, კინო, ფილოსოფია, ხელოვნება, სოციალური თეორია — ყველა გაპროზრა ფსიქოანალიტიკური იარაღით.
საკვანძო კონცეფციები
| კონცეფცია | განმარტება | კავშირი |
|---|---|---|
| არაცნობიერი | ფსიქიკის ის ნაწილი, რომელიც ცნობიერებისთვის მიუწვდომელია | ცენტრალური |
| ედიპის კომპლექსი | ბიჭის ქვეცნობიერი სურვილი დედისადმი + მამის მიმართ მეტოქეობა | სტრუქტურული |
| ლიბიდო | ფსიქოსექსუალური ენერგია, ცხოვრების ლტოლვა (Eros) | ძრავა |
| განდევნა | აკრძალული სურვილების ცნობიერებიდან გადატანა არაცნობიერში | თავდაცვითი მექანიზმი |
| იგი / მე / ზე-მე | ფსიქიკის სტრუქტურული მოდელი: ლტოლვა, რეალობა, მორალი | არქიტექტურა |
| სიზმარი | ”არაცნობიერის სამეფო გზა” — აკრძალულის სიმბოლური გამოვლინება | მეთოდი |
| Thanatos | სიკვდილის ლტოლვა, დესტრუქციული იმპულსი | მზარდი |
გამოვლინებები სხვა დომენებში
📚 ლიტერატურა
- მარსელ პრუსტი — “დაკარგული დროის ძიებაში” — არაცნობიერი მეხსიერება, არანებაყოფლობითი გახსენება (madeleine-ის სცენა); პრუსტიანული ფსიქოლოგიური მონახაზი თითქოს ფროიდის პარალელურია
- თომას მანი — სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი): აშენბახის დათრგუნული ჰომოეროტიული ლტოლვა, რომელიც განადგურების ფორმით ამოიფრქვევა; მანი ღიად აღიარებდა ფროიდის გავლენას
- ფრანც კაფკა — მამა-შვილის კომპლექსი: განაჩენი (წიგნი), გარდასახვა (წიგნი), “წერილი მამას” — პატრიარქალური ტერორი, ედიპალური კონფლიქტი, ბრალის არაცნობიერი სტრუქტურა
- ჯეიმს ჯოისი — “ულისე”: ცნობიერების ნაკადი = თავისუფალი ასოციაციის ლიტერატურული ფორმა; მოდერნისტული რომანი თავად გახდა ფსიქოანალიტიკური ინსტრუმენტი
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ფროიდმა თავად დაწერა ესე “დოსტოევსკი და მამის მკვლელობა” (ძმები კარამაზოვები (წიგნი)-ზე დაყრდნობით) — ედიპის კომპლექსის ლიტერატურული არქეტიპი
🎬 კინო
- მანქანისტი (The Machinist, 2004) — კლასიკური განდევნის ილუსტრაცია: ტრევორ რეზნიკის ბრალი ჩაუტარდა რეპრესიას და გარდაიქმნა სხეულებრივ სიმპტომად (უძილობა, დეპერსონალიზაცია, ჰალუცინაციები)
- ჰიჩკოკი (“Spellbound”, “Vertigo”) — ფსიქოანალიზი როგორც ვიზუალური გრამატიკა
- დევიდ ლინჩი — სიზმრის ლოგიკა, არაცნობიერის ესთეტიკა
🎭 ფილოსოფია
- ფრანკფურტის სკოლა (ადორნო, მარკუზე) — ფროიდი + მარქსი = ცივილიზაციის კრიტიკა
- ჟაკ ლაკანი — “დაბრუნება ფროიდთან”; არაცნობიერი სტრუქტურდება ენის მსგავსად; სიმბოლური/წარმოსახვითი/რეალური
- ეგზისტენციალიზმი — ამბივალენტური დამოკიდებულება: სარტრი უარყოფდა არაცნობიერს (ყველაფერი ცუდი რწმენაა), მაგრამ თავადვე ჩართული იყო ფროიდიანულ მოდელებში
✝️ რელიგია
- ილუზიის მომავალი (წიგნი) — რელიგია = კოლექტიური ნევროზი, ბავშვური დაცვის მექანიზმი ბუნების საშიში ძალების წინაშე; ღმერთი = პროექტირებული მამა
- ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) — რელიგიური მცნებების (განსაკუთრებით “გიყვარდეს მოყვასი”) ფსიქოლოგიური წინააღმდეგობა ადამიანის ლტოლვებთან
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: რომანტიზმი (არაცნობიერის პოეტიკა — ნოვალისი, ჰოფმანი), შოპენჰაუერი (ნება როგორც ბრმა, ირაციონალური ძალა), ფრიდრიხ ნიცშე (სახე-ნიღბის, რესენტიმენტის, არაცნობიერი მოტივების ანალიზი)
- მემკვიდრე: ანალიტიკური ფსიქოლოგია (კარლ იუნგი-ს განხეთქილება 1913-ში — კოლექტიური არაცნობიერი vs. ინდივიდუალური), ლაკანიანული ფსიქოანალიზი (სტრუქტურალიზმი), ობიექტ-ურთიერთობების თეორია (კლაინი, ვინიკოტი), ლოგოთერაპია (ვიქტორ ფრანკლი-ს რეაქცია: არა სექსუალური, არამედ აზრის ძიება), ფრანკფურტის სკოლა, პოსტსტრუქტურალიზმი (დელეზი, გვატარი — ანტი-ედიპი)