პერსონა (არქეტიპი)
განმარტება
პერსონა (ლათ. persona — ნიღაბი, რომელსაც ანტიკურ თეატრში მსახიობი ატარებდა) არის კარლ იუნგი-ს არქეტიპი, რომელიც აღნიშნავს იმ სოციალურ ნიღაბს, რომელსაც ინდივიდი ატარებს გარესამყაროსთან ურთიერთობისას — პროფესიულ, საზოგადოებრივ, ოჯახურ როლებში. ეს არის “ის, რაც ადამიანი ჩანს”, რომელიც განსხვავდება იმისგან, “ვინც ის სინამდვილეში არის” (თვითი — Self).
წარმოშობა
ცნების ფესვები ანტიკურ თეატრში წევს — prosopon ბერძნულად, persona ლათინურად, ნიღაბი, რომელიც განსაზღვრავს როლს. სოციოლოგიურად — გოფმანის “მე ყოველდღიურ ცხოვრებაში” — ცხოვრება როგორც სცენა.
კარლ იუნგი-მ პერსონა აქცია ფსიქოლოგიურ არქეტიპად. ნებისმიერ საზოგადოებაში პიროვნება იძულებულია ჩამოიყალიბოს ნიღაბი — მასწავლებლის, ექიმის, მამის, მოქალაქის. ეს ნიღაბი ჯანსაღია, თუ პიროვნება იცის, რომ ის ნიღაბია. ნევროზი იწყება მაშინ, როცა ადამიანი თავის თავს აიგივებს პერსონასთან და კარგავს კავშირს თვითთან.
ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა
პერსონა აუცილებელია სოციალური ცხოვრებისთვის — ნიღაბის გარეშე ადამიანი ვერ მუშაობს, ვერ ცხოვრობს. მაგრამ პერსონა ფარავს ორი მხრიდან:
- გარედან — ფარავს ჭეშმარიტ “მე”-ს სხვებისგან.
- შიგნიდან — ფარავს თვით პიროვნებას ჩრდილი (არქეტიპი)-სგან, არაცნობიერი-სგან, ჭეშმარიტი მოთხოვნებისგან.
პერსონის კოლაფსი (გათავისუფლება ან კატასტროფა) არის ცენტრალური ლიტერატურული და კინემატოგრაფიული ფიგურა. ხშირად პერსონის ჩამოფერთხვა იწვევს იდენტობის კრიზისს — ვინ ვარ, თუ არ ვარ ის ნიღაბი?
ეს არქეტიპი ღრმად უკავშირდება ეგზისტენციალიზმი-ს — სარტრის “ცუდი რწმენა” არის ფაქტობრივად პერსონასთან გადაჭარბებული გაიგივება.
გამოვლინება ლიტერატურაში
📚 ლიტერატურა
- ოსკარ უაილდი, დორიან გრეის პორტრეტი (წიგნი) — პერსონის ბრწყინვალე, ლამაზი, ახალგაზრდა ნიღაბი (დორიანი) საპირისპირო პორტრეტისა, რომელშიც ცხოვრობს ჩრდილი (არქეტიპი); ნიღაბი მატერიალიზებულია.
- ლუიჯი პირანდელო, “ექვსი პერსონაჟი ეძებს ავტორს”, “ერთი, არცერთი და ასი ათასი” — პერსონა, როგორც სოციალური კონსტრუქცია; “მე”-ს გამრავლება სხვების თვალში.
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ორეული (წიგნი) — გოლიადკინის პერსონა იშლება, ჩრდილი ხდება გარეგანი ფიგურა; ორეულობა (Doppelgänger) როგორც პერსონის გახლეჩვა.
- ფრანც კაფკა, გარდასახვა (წიგნი) — გრეგორი იყო “ჩინებული შვილი და თანამშრომელი” — ნიღაბი ერთ ღამეში იშლება; ცხოველი ის არის, რასაც ნიღაბი მალავდა.
- ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — მერსო უარს ამბობს პერსონის ტარებაზე (არ ტირის დედის დაკრძალვაზე) — საზოგადოება ამისთვის სიკვდილით სჯის.
- არტურ მილერი, “კომივოიაჟორის სიკვდილი” — ვილი ლომანის “წარმატებული გამყიდველის” პერსონა იშლება; სიკვდილით მთავრდება ნიღბის კოლაფსი.
- ჰერმან მელვილი, “ბართლბი” — “მირჩევნია არ” — პერსონის უარყოფის რადიკალური ფიგურა.
- ჰერმან ჰესე, სტეპის მგელი (წიგნი) — ჰარი ჰალერი ცხოვრობს ბურჟუაზიული ინტელექტუალის პერსონაში, რომელიც სტეპის მგელს ფარავს.
ფილმები / კინემატოგრაფიული ექოები
- ბერგმანი, “პერსონა” (1966) — სათაური პირდაპირ იუნგიდან; მსახიობი ალმა და ექთანი ემა აერთიანებენ თავიანთ პერსონებს და კარგავენ ცალკეულ იდენტობას.
- ლინჩი, “Mulholland Drive” — იდენტობების ფსიქოლოგიური დაშლა.
- “Black Swan” (არონოვსკი) — ბალერინა, რომელიც პერსონის ფასად კარგავს თვითს.
- “Joker” (ფილიპსი) — ნიღაბი ხდება ნამდვილი სახე.
- “Birdman” (ინიარიტუ) — მსახიობი, რომლისგანაც პერსონა გაცილებით ძლიერია, ვიდრე ის თვითონ.
- სკორსეზე, “ტაქსის მძღოლი” — ტრევისის “ნორმალური მოქალაქის” პერსონა იშლება.
ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური კავშირები
- კარლ იუნგი — არქეტიპის თეორია; ინდივიდუაცია მოითხოვს პერსონის გაცნობიერებას.
- ჩრდილი (არქეტიპი) — პერსონის უკანა მხარე; რაც პერსონა ფარავს, ჩრდილში გადადის.
- ეგზისტენციალიზმი — ავთენტურობა vs. “das Man” (ჰაიდეგერი), “ცუდი რწმენა” (სარტრი).
- გაუცხოება — ადამიანის გაუცხოება საკუთარი თავისგან პერსონის გადაჭარბებული გაიგივებით.
- ერვინგ გოფმანი — “მე ყოველდღიურ ცხოვრებაში”, როლური თეორია.
საპირისპირო / ოპოზიციური კონცეფციები
- თვითი (Self) — იუნგისეული ცენტრალური არქეტიპი; ჭეშმარიტი “მე” ნიღბის უკან.
- ავთენტურობა — ეგზისტენციალისტური იდეალი; ცხოვრება პერსონის გადალახვით.
- ბავშვი (არქეტიპი) — სუფთა, ნიღბის გარეშე არსებობა.
- წმინდანი / გიჟი — ფიგურები, რომლებმაც პერსონა საერთოდ უარყვეს (პრინცი მიშკინი დოსტოევსკისთან).