ჰერმან ჰესე (1877-1962)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ჰერმან ჰესე — გერმანულ-შვეიცარიული მწერალი, რომელიც ლიტერატურის ნობელის ლაურეატია (1946) და XX საუკუნის შუა წლებში გახდა ერთ-ერთი მთავარი ხიდი დასავლურ ფსიქოლოგიასა და აღმოსავლურ ფილოსოფიას შორის. დაიბადა შვაბიის ქალაქ კალვში, პიეტისტ-მისიონერების ოჯახში, რომელსაც ინდოეთთან მჭიდრო კავშირი ჰქონდა — ბაბუა გერმანე გუნდერტი ცნობილი ინდოლოგი იყო. ბავშვობიდანვე აღმოსავლური ტექსტები მისი ოჯახის ბუნებრივი გარემო იყო.
15 წლის ასაკში გაიქცა საღვთისმეტყველო სემინარიიდან — ეპიზოდი, რომელიც „ბორბლის ქვეშ” რომანში გადაშალა. შემდეგ — წიგნების მაღაზიის შეგირდი, საათების ოსტატის ქარხანა, თვითგანათლება. პირველი მსოფლიო ომის დროს გერმანული ნაციონალიზმის გენეალოგიური მტერი გახდა, რამაც ის გერმანიის ლიტერატურულმა ისტებლიშმენტმა ერთ ხანს უარყო. შვეიცარიის მოქალაქე გახდა, მონტანიოლაში დასახლდა და იქ მოკვდა.
გადატანილი ფსიქოლოგიური კრიზისის შემდეგ ფსიქოანალიზის სეანსზე იღებდა მონაწილეობას კარლ იუნგის მოწაფე ჯ. ბ. ლანგისთან, შემდეგ უშუალოდ იუნგთან — ეს გამოცდილება მთლიანად განსაზღვრავს მის შემდგომ ნაშრომებს („დემიანი”, „სტეპის მგელი”).
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
ჰესეს ცენტრალური თემაა ინდივიდუაცია — კარლ იუნგის ცნება პიროვნების მთლიანობის გზის შესახებ, რომელიც ჩრდილი (არქეტიპი)ს, ანიმასა და სელფის ინტეგრაციას მოითხოვს. ეს არ არის სქოლასტიკური სქემა — ჰესეს გმირები (ემილ სინკლერი, ჰარი ჰალერი, სიდჰარტა, კნეხტი) ცოცხალ მტკივნეულ პროცესში არიან ჩართული.
მისი მთავარი ფილოსოფიური ფორმულა — დასავლეთის რაციონალური ცნობიერების და აღმოსავლეთის ინტეგრალური სიბრძნის სინთეზი. „სიდჰარტა” არ არის უბრალოდ ბუდისტური ალეგორია — ეს არის ბუდას მოძღვრების კრიტიკაც: სიდჰარტა უარს ამბობს ბუდას მიდევნებაზე, რადგან ჭეშმარიტი გზა მიბაძვით კი არა, საკუთარი გამოცდილებით უნდა გაიაროს. ეს არის გაცილებით ნიცშეანური („გახდი ის, რაც ხარ”), ვიდრე წმინდა ბუდისტური დასკვნა.
სტეპის მგელი — XX საუკუნის ცენტრალური ფსიქოლოგიური რომანი ჩრდილის ინტეგრაციაზე: ჰარი ჰალერი, ბურჟუაზიულ-ინტელექტუალური „ადამიანი”, უარყოფს თავის შინაგან „მგელს” — ცხოველურ, ინსტინქტურ, დიონისურ ნაწილს. რომანის გადაჭრა (მაგიური თეატრი) ჰარის აიძულებს ჩრდილთან ცეკვა-ცეკვით შეიარაღდეს.
საკვანძო ნაშრომები
- ბორბლის ქვეშ (1906) — ავტობიოგრაფიული რომანი სკოლის სისტემის წინააღმდეგ
- დემიანი (1919) — გაუცხოებული ახალგაზრდის ინდივიდუაცია; „აბრაქსასი” — სიკეთისა და ბოროტების ერთობა
- სიდჰარტა (1922) — ბუდისტური მოგზაურობა, რომელიც პერსონალური გამოცდილების ფილოსოფიაა
- სტეპის მგელი (Der Steppenwolf, 1927) — ჩრდილის ინტეგრაცია, მაგიური თეატრი
- ნარცისი და გოლდმუნდი (1930) — აპოლონისა და დიონისეს დუალობა, ინტელექტი vs. სხეული
- მძივების მინის თამაში (Das Glasperlenspiel, 1943) — უტოპიური ინტელექტი, ნობელის გადამწყვეტი ნაშრომი
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი (პირადი მოგზაურობა იუნგიანულ თერაპიაში) — ჩრდილი (არქეტიპი), ანიმა, ინდივიდუაცია, კოლექტიური არაცნობიერი
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე (გადაფასების მოწოდება, „გახდი ის, რაც ხარ”), არტურ შოპენჰაუერი (აღმოსავლური ფილოსოფიის გერმანული ხიდი)
- აღმოსავლური ფილოსოფია: ბუდიზმი (სიდჰარტა), დაოსიზმი (ჩუან ძი — ჰესე ღრმად კითხულობდა), უპანიშადები
- ლიტერატურა: თომას მანი (მისი მთავარი მეგობარი და კორესპონდენტი — ორივე ნობელის ლაურეატი, ორივე იუნგ-მონათესავე), ფიოდორ დოსტოევსკი („ძმები კარამაზოვები” — ჰესემ ცალკე ესე უძღვნა), იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე („ვილჰელმ მაისტერი” — ბილდუნგსრომანის წინამორბედი), ნოვალისი (გერმანული რომანტიზმი)
- მუსიკა: მოცარტი — „სტეპის მგელში” ცენტრალური ფიგურა; ბახი — „მძივების მინის თამაშის” სტრუქტურული ინსპირაცია
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: გერმანული რომანტიზმი (ნოვალისი, ჰოლდერლინი), იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე (ბილდუნგსრომანი), ფრიდრიხ ნიცშე („ასე ლაპარაკობდა ზარატუსტრა”), ფიოდორ დოსტოევსკი, არტურ შოპენჰაუერი
- თანამედროვე: თომას მანი (იუნგიანული მოდერნიზმი), ფრანც კაფკა (გაუცხოების სხვა მხარე), კარლ იუნგი
- მემკვიდრეები: 1960-იანი წლების კონტრკულტურა — ჰესე გახდა ბითნიკების და ჰიპების სახარება; ჯეკ კერუაკი („დარმის გადარჩენილები”); პაულო კოელო („ალქიმიკოსი” — სიდჰარტას ექო); ჰარუკი მურაკამი (აღმოსავლეთი + არაცნობიერი); ფსიქოდელიური მოძრაობა (ტიმოთი ლირი)
- არქეტიპი: მოგზაური-მაძიებელი (სიდჰარტა, ჰარი ჰალერი, კნეხტი) — ჰერმეტული ფიგურა, რომელიც გილგამეშიდან, ოდისევსიდან, დანტეს „ღვთაებრივი კომედიის” პილიგრიმიდან მოდის