ინგმარ ბერგმანი (1918-2007)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
შვედი რეჟისორი, სცენარისტი და თეატრალური დირექტორი — მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი კინემატოგრაფისტი. ლუთერანული პასტორის შვილი, ბერგმანის მთელი შემოქმედება არის დიალოგი მკაცრი რელიგიური აღზრდის მოგონებებთან. მამის სამხედრო დისციპლინამ და შვედური პროტესტანტიზმის ცივმა მეტაფიზიკამ ბერგმანში ჩამოაყალიბა ცენტრალური ფილოსოფიური საკითხი: თუ ღმერთი არსებობს, რატომ დუმს იგი?
მან შექმნა 60-ზე მეტი ფილმი და რეჟისორობდა 170-ზე მეტ სცენურ წარმოდგენას. ავგუსტ სტრინდბერგის ქამერული დრამის ტრადიცია მას გადაეცა პირდაპირ — სწორედ სტრინდბერგისგან მოდის ბერგმანის სკლუპტურულად ინტიმური კადრი, ფსიქოლოგიური „მჭიდროების” ტექნიკა.
ფილოსოფიური ბირთვი — „ღმერთის დუმილის” ტრილოგია
1960-იანების დასაწყისში ბერგმანმა შექმნა სამი ფილმი, რომლებიც ცნობილი გახდა „ღმერთის დუმილის ტრილოგიის” (Silence of God trilogy) სახელით: „როგორც სარკეში” (Through a Glass Darkly, 1961), „ზამთრის სინათლე” (Winter Light, 1963) და „სიჩუმე” (The Silence, 1963). ეს ციკლი შეიძლება განვიხილოთ როგორც კინემატოგრაფიული ტრაქტატი კამიუსეული აბსურდის ფენომენოლოგიაზე — ადამიანის გონების დაუოკებელი სწრაფვა აზრისკენ სამყაროში, რომელიც მეტაფიზიკურად დუმს.
ბერგმანის ადრეული შედევრი, „მეშვიდე ბეჭედი” (1957), წინ უსწრებდა ამ ტრილოგიას — ფილმი, რომელმაც რაინდ ანტონიუს ბლოკის ფიგურაში ეგზისტენციალიზმის ცენტრალური დილემა განასახიერა. ბლოკი სიკვდილთან ჭადრაკს თამაშობს და ითხოვს დასტურს ღმერთის არსებობაზე — ჟესტი, რომელიც პირდაპირ უპირისპირდება კირკეგორისეულ „რწმენის რაინდს”, რომელსაც ობიექტური დასტური არ სჭირდება.
კირკეგორიანული მემკვიდრეობა
ბერგმანმა არაერთხელ აღიარა კირკეგორის გავლენა. კირკეგორის „შიში და ძრწოლა” (Fear and Trembling) ბერგმანისთვის იყო ყოველდღიური მკითხველობა. სწორედ კირკეგორისგან მოდის ბერგმანის პერსონაჟების ცენტრალური ჟესტი: არჩევანი რწმენასა და ცოდნას შორის, რომელიც ვერც ერთს ვერ აღწევს სრულად. ბერგმანის გმირები ვერ არიან „რწმენის რაინდები” — ისინი ვერცერთ ვერ ახერხებენ რწმენის ნახტომს. ისინი „სკეპტიკოსი რაინდები” არიან, რომლებიც აბსურდთან ერთად გრძელდებიან.
სხვა საკვანძო ფილმები
- „ველური მარწყვი” (Wild Strawberries, 1957) — იუნგიანური ინდივიდუაციის შვედური ვერსია: ხანდაზმული პროფესორის ცხოვრების რევიზია
- „პიროვნება” (Persona, 1966) — იდენტობის დაშლა და პერსონის იუნგიანური კრიზისი
- „ყვირილები და ჩურჩული” (Cries and Whispers, 1972) — სიკვდილი, დები და სულიერი ცარიელი
- „ფანი და ალექსანდრე” (Fanny and Alexander, 1982) — ბავშვობა, სიკვდილი და მითი
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: სიორენ კირკეგორი (რწმენის ნახტომი), ალბერ კამიუ (აბსურდი), ფრიდრიხ ნიცშე (ღმერთის სიკვდილი)
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — ორივე ამკვიდრებს „ღმერთის პრობლემას” როგორც ცენტრალურ დრამას
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — „ველური მარწყვი” და „პიროვნება” = არქეტიპული ფილმები
- კინო: ანდრეი ტარკოვსკი — სულიერი კინოს პარალელური ხაზი; „სიჩუმის კინემატოგრაფია”; „სტალკერი (1979)” რიტმულად ბერგმანისეულია
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: ავგუსტ სტრინდბერგი (კამერული დრამა), კარლ თეოდორ დრაიერი („ვნება ჟანნა დ’არკის”), სიორენ კირკეგორი
- ბერგმანი: ევროპული საავტორო კინოს „სულიერი” ხაზის მთავარი ფიგურა (1950–1980)
- მემკვიდრეები: ანდრეი ტარკოვსკი, ვუდი ალენი („ინტერიერი”), მაიკლ ჰანეკე, ლარს ფონ ტრიერი