მეშვიდე ბეჭედი (1957)
რეჟისორი: ინგმარ ბერგმანი · წელი: 1957 · ორიგინალი: Det Sjunde Inseglet
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
შუა საუკუნეების შვედეთი, ჭირის ეპიდემიის ჟამი. ჯვაროსნული ლაშქრობიდან დაბრუნებული რაინდი ანტონიუს ბლოკი (მაქს ფონ სიდოვი) თავის მხლებელთან, ჟონსთან ერთად სანაპიროს უახლოვდება. იქ მას ეჩვენება სიკვდილი — შავი მანტიით შემოსილი ფიგურა. ბლოკი, რომელიც ვერ იღებს ღმერთის არსებობის დასტურს, სთავაზობს სიკვდილს ჭადრაკის თამაშს: თუ გაიმარჯვებს, დრო მოიგებს.
მოგზაურობის დროს ბლოკი და ჟონსი ხვდებიან მოხეტიალე მსახიობთა ოჯახს — იოფს, მიასა და მათ ჩვილ მიკაელს, რომლებიც უცოდველი, ბუნებრივი სიხარულის ცხოვრებას ცხოვრობენ. ხვდებიან ჭირიანი სოფლის მოსახლეობას, ფანატიკოს ფლაგელანტებს, დამწვრად განწირულ ქალწულს, რომელსაც „სატანის მხედარი” უწოდეს. ბლოკი ცდილობს ყოველი შეხვედრიდან ამოიკითხოს ღმერთის არსებობის ნიშანი. თითოეული შეხვედრა არის მეტაფიზიკური დუმილის ახალი ფორმა.
ფინალში ბლოკი განზრახ აგებს ჭადრაკში, რომ მსახიობთა ოჯახს ტყეში გაქცევის საშუალება მისცეს. სიკვდილი მიდის ბლოკის, მისი ცოლის, ჟონსისა და სხვა სტუმრების სულების ასაღებად. ცნობილ ფინალურ კადრში, ჰორიზონტზე, სიკვდილი თავის მოცეკვავე თანამგზავრებს ცის ფონზე მიუძღვება — იოფის ხილვა.
ფილოსოფიური ანალიზი
ღმერთის აბსოლუტური დუმილი
ფილმი ეყრდნობა ფუნდამენტურ ფილოსოფიურ დაძაბულობას — ღმერთის დუმილს (Silence of God). ბლოკი არ არის ათეისტი; ის მორწმუნეა, რომელიც ითხოვს დასტურს. ეს განასხვავებს მას როგორც ნიცშეს „ღმერთის მკვდარი” პოსტ-რელიგიური ადამიანისგან, ასევე დოსტოევსკის მორწმუნე ქრისტიანებისგან. იგი ცხოვრობს სიცარიელეში რწმენასა და ცოდნას შორის — ზუსტად იმ სივრცეში, რომელსაც ბერგმანი მთელი თავისი კარიერის განმავლობაში იკვლევდა.
დაპირისპირება კირკეგორისეულ „რწმენის რაინდთან”
თომას ვარტენბერგის ფილოსოფიური ანალიზის თანახმად, ბლოკი პირდაპირი დაპირისპირებაა კირკეგორის „რწმენის რაინდთან” (Knight of Faith). კირკეგორის აბრაამი ახდენს „რწმენის ნახტომს” — ობიექტური დასტურის გარეშე, პარადოქსის აღიარებით. ბლოკი კი არის „სკეპტიკოსი რაინდი”: მას სჭირდება რაციონალური, ხელშესახები მტკიცებულება. ის ვერ ახერხებს ნახტომს. ამიტომ მის ცხოვრებას რწმენის მადლი კი არა, აბსურდის ტვირთი აქვს.
კამიუსეული აბსურდი
ბლოკის ფიგურა წარმოადგენს კამიუსეული აბსურდის ვიზუალურ განსახიერებას: ადამიანის დაუოკებელი სწრაფვა აზრისკენ სამყაროში, რომელიც დუმს. „სიზიფეს მითოსის” (1942) გამოცემიდან 15 წლის შემდეგ ბერგმანი ამ ფილოსოფიურ პოზიციას კინოენაზე თარგმნის. მაგრამ, კამიუსგან განსხვავებით, ბერგმანი არ გვთავაზობს „სიზიფე ბედნიერად უნდა წარმოვიდგინოთ”-ს ფინალს. ბლოკის მხოლოდ ერთი ეთიკური გამარჯვებაა — მსახიობთა ოჯახის გადარჩენა. სხვა სიტყვებით: აბსურდში ერთადერთი აზრი არის მცირე, კონკრეტული ადამიანური სიკეთე.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: სიორენ კირკეგორი (რწმენის რაინდი — ანტიპოდი), ალბერ კამიუ (აბსურდი), ჟან-პოლ სარტრი (ღმერთის გარეშე არსებობა)
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — ივანე კარამაზოვის „ბილეთის დაბრუნება” = ბლოკის სულიერი წინამორბედი
- კინო: სტალკერი (1979) — ტარკოვსკისეული სარკისებური ხაზი: რწმენა vs. დასტური
- ხიდი: ეგზისტენციალიზმი ↔ ომისშემდგომი კინემატოგრაფია ↔ აბსურდი
ვერტიკალური ჯაჭვი
შუა საუკუნეების memento mori და Totentanz ვიზუალური ტრადიცია → კირკეგორი-ნიცშე-კამიუ (რწმენის კრიზისის ფილოსოფია) → „მეშვიდე ბეჭედი” (1957) → ტარკოვსკის „სტალკერი” (1979), ფონ ტრიერის „მელანქოლია” (2011).