დიუნი (Dune, 2021) + დიუნი: მეორე ნაწილი (Dune: Part Two, 2024)
რეჟისორი: დენი ვილნევი · სცენარი: ჯონ სპეიცი / დენი ვილნევი / ერიკ როთი (ნაწ. 1); ვილნევი / სპეიცი (ნაწ. 2) · ოპერატორი: გრეიგ ფრეიზერი · მუსიკა: ჰანს ციმერი · ლიტერატურული წყარო: ფრენკ ჰერბერტის “Dune” (1965) · მსახიობები: ტიმოთი შალამე (Paul Atreides), რებეკა ფერგიუსონ (Jessica), ზენდაია (Chani), ხავიერ ბარდემი (Stilgar), ოსკარ აიზაკი (Leto), ოსტინ ბატლერი (Feyd-Rautha), სტელან სკარსგორდი (ბარონ ჰარკონენი), ქრისტოფერ ვოლკენი (Shaddam IV), ფლორენს პიუ (Irulan) · 155+166 წთ
ანალიტიკური ერთეული: ორი ფილმის ხაზი, როგორც ერთი მთლიანი ნაწარმოები. დაგეგმილი იყო 1965 წლის რომანის პირველი წიგნის (Dune) სრული ადაპტაცია და საჭიროდ დაიყო ორ ფილმად ქრონომეტრაჟისა და მაყურებლის შეწყვეტის გამო. ორი ფილმი გაერთიანებული სიგრძით (321 წუთი) — თითქმის 5,5 საათი — ეს არის ფილოსოფიური ინტელექტის XXI საუკუნის ყველაზე მაღალ მაგალითი ბლოკბასტერის ფორმატში.
ცენტრალური იდეა და ფილოსოფიური პრობლემა
ვილნევის “დიუნი” არის მესიანური ნარატივის დეკონსტრუქცია. ჰერბერტმა 1965 წლის რომანში მკაფიოდ განაცხადა, რომ ეს ყოფილი წინააღმდეგია მესიანური ფორმულის — “ნუ ენდობით ქარიზმატულ ლიდერებს” — მაგრამ მკითხველის უმრავლესობამ Paul-ი გმირად წაიკითხა. ჰერბერტი ძალიან დაიდარდა ამით და 1969 წელს დაწერა Dune Messiah, სადაც Paul-ი იმპერატორად გახდა 12 მილიარდი ადამიანის მკვლელი — “genocidal caliph”, ისე, როგორც გენგის ხანი და ჰიტლერი ერთად.
ვილნევი, რომელიც ამ მესიჯის პრო-ჰერბერტული ადაპტაციის ინტერპრეტაციას აჰყვა (ჰერბერტის შვილ კვინის კურატორობით), უკვე პირველ ფილმში აფიქსირებს მესიანური მატყუარას მოუშლელ ფართობას: Bene Gesserit ორდენი (ქალი-ჯადოქრული ინსტიტუცია), რომელმაც 90 თაობას გადავადა მესიანური წინასწარმეტყველება ფრემენ კულტურაში, რათა მათი კოსმიური ევგენიკური პროგრამის მომავალი მამაკაცი-ფუტურე-ხედვიანი (“Kwisatz Haderach”) შეჰქმნილიყო. Paul-ის მესიანობა არ არის ბუნებრივი; ის ქალი-ექესპერი-მწიგნობრების ინჟინერირებული ოპერაციაა. ამავე დროს, Paul-ი თვითონ ხედავს მოწყინდა მომავალს — “The Jihad”: მილიარდობით სიკვდილი მისი სახელის ქვეშ. და მაინც არჩევს ამ გზაზე სიარულს.
ცენტრალური კითხვა: შესაძლოა თუ არა გამოყენებოდეს მესიანური ხედვა ბოროტებისთვის, როდესაც ის იწყება? პასუხი: არა. ნაწ. 2-ის ფინალში, Chani, ფილმის მორალური ცენტრი, ტოვებს Paul-ს — არ იღებს მის იმპერიულ ქორწინებას Irulan-თან, არ ერთვება Jihad-ს. ეს ერთი კადრი — Chani ქვიშაში გარბის ოფიცრების მიმართულებით საპირისპიროდ — ფილმის ჰერბერტიანული თეზისის სუფთა მატერიალიზაციაა: ქარიზმაზე ერთგულების დაცემა ერთადერთი მორალური პოზიციაა.
სიუჟეტის მოკლე თხრობა (ნაწ. 1 + ნაწ. 2)
ნაწ. 1 (2021): 10191 წელი. გალაქტიკური იმპერია. იმპერატორი Shaddam IV უბრძანებს Atreides-ის ოჯახს (Duke Leto, მისი მხევალი-თანამეცხოვრე Jessica, მათი შვილი Paul) გადასახლდეს პლანეტა Arrakis-ზე — მარტოხელა უდაბნო-პლანეტა, რომელიც ერთადერთი წყაროა “სანელებლის” (Melange), კოსმიური ნავიგაციისთვის საჭირო ნარკოტიკული ნივთიერებისა. Arrakis ადრე Harkonnen-ის ოჯახს ეკუთვნოდა — იმპერატორი ხანგრძლივი წლებით ელოდა Atreides-ის განადგურებას, რადგან Duke Leto ძალიან პოპულარული გახდა სხვა სახლებში. გადასახლება ხაფანგია.
Paul, რომელიც დედის (Jessica — Bene Gesserit-ის თანამემულე) ნისლიან ტრენინგში გაზრდილი იყო, მიდის ქარიზმატულ სიზმრებში ფრემენ ახალგაზრდას (“Chani”) შესახებ. Arrakis-ზე ოჯახი ცდილობს ფრემენ მკვიდრ ხალხთან (ცენტრალურ პერსონაჟებში: Stilgar, Chani) სოლიდარობის დამყარებას, მაგრამ Harkonnen-ების ცრუ მოკავშირე დოქტორი Yueh გადამცემ სიგნალს უშვებს. იმპერიული Sardaukar ჯარი და Harkonnen-ები ერთად ათვისებენ Atreides-ს. Duke Leto-ს კლავენ. Jessica და Paul, Stilgar-ის დახმარებით, გარბიან უდაბნოში. ფილმი მთავრდება, როდესაც Paul-ი ფრემენ ტომში ხვდება Chani-ს — “ეს მხოლოდ დასაწყისია”.
ნაწ. 2 (2024): Paul და Jessica ფრემენ ტომში ცხოვრობენ. Jessica, ფრემენ “Reverend Mother”-ის ფუნქციის აღების შემდეგ, Bene Gesserit-ის “Missionaria Protectiva”-ს წინასწარმეტყველებას (მესიანური მითი) აქტიურად მიავლენს ფრემენებს, Paul-ის იდენტიფიკაცია მესიად (“Lisan al-Gaib”) რომ გაამყაროს. Paul სცდილობს ამ როლს არ მიიღოს — რადგან მას ხედავს, რა ფასი აქვს. მაგრამ სიტუაცია არ აძლევს არჩევანს: Harkonnen-ები (ახლა მათი ლიდერი არის ფეიდ-რაუთა, ოსტინ ბატლერი) ფრემენ ტომებს ხოცავენ. Paul ღებულობს მესიანურ ხელისუფლებას, “წყლის ცოცხლებას” (ჩრდილთან შეხვედრა ნარკოტიკული გარდასვლით), და დგება ფრემენ არმიის სათავეში.
იმპერიული არმია ადვანსობს Arrakis-ზე. Paul-ი ატომურ ენერგიას იყენებს ფარისთან გასავლელად (ეს Great Convention-ის აკრძალვაა — ტაბუ), ფრემენ არმია Sardaukar-ს ათვისებს. Paul ფეიდ-რაუთა-ს ერთიანე-ერთი დუელში კლავს. იმპერატორი დანებდება. Paul-ი იმპერიის სათავეში ხდება Irulan-ზე ქორწინებით. Chani — ფილმის მორალური ცენტრი — არ იღებს ამ გადაწყვეტილებას და გარბის ქვიშაში მარტო სანდ-ჭიამაიაზე (sandworm). ფილმი მთავრდება Jessica-ს ხმოვანი ფორმულით: “And so it begins. The Holy War.” Paul-ი დაიწყებს Jihad-ს, რომელიც მილიარდობით ადამიანის სიცოცხლეს წაართმევს.
ფილოსოფიური ბირთვი
თეზისი 1 — რელიგიური მანიპულაცია როგორც ინსტრუმენტი
Bene Gesserit-ი არის “Missionaria Protectiva”-ს პროგრამის მფლობელი — საუკუნეების განმავლობაში, ორდენი პრიმიტიულ ცივილიზაციებში ასეტებს მესიანურ მითებს, რომლებიც შემდგომ შეიძლება გამოყენებული იყოს Bene Gesserit-ის აგენტების გადასარჩენად ან ძალაუფლების მოსაპოვებლად. ეს არის ინკვიზიტორული ფორმულის აბსოლუტური ვერსია: ორდენი “ღარიბი ხალხის სიკეთისთვის” ცრუ რელიგიას ქადაგებს, რადგან “მათ არ შეუძლიათ ტვირთი თავისუფლების ატარება”. ჰერბერტის თეზისი არის პირდაპირ დოსტოევსკიდან გადაწერილი: მასებს ჭეშმარიტება არ სჭირდება. მათ სჭირდებათ მითი. ვილნევი ამას კადრში ამტკიცებს: ფრემენ ტომის ორი ფრაქცია — “ჩრდილოელი” (რელიგიური, Stilgar-ი) და “სამხრეთი” (სკეპტიკოსი, Chani) — პირდაპირ წარმოადგენს ამ კრიტიკულ ხედვას.
თეზისი 2 — ქარიზმატიული ლიდერის საფრთხე
Paul Atreides არის ჰერბერტის შედევრი-გმირი, რადგან ის მესიად “უნდა”, “მსურს”, “დასდგას” — მაგრამ ცოდნით, რომ ეს კატასტროფაა. ვილნევი ფილმში ცხადად ანცხადებს Paul-ის შინაგან ბრძოლას: მისი სიზმრები (წინასწარი ცოდნა) ყოველ ჯერ უფრო კატასტროფული ხდება, მაგრამ ბევრი არჩევანი — Chani-ს დაცვა, Stilgar-ის ერთგულება, ფრემენ ტომი როგორც ოჯახი — მას ამ გზაზე აუცილებლად აძევებს. ეს არის ანტი-ზეკაცის თეორია: ნიცშეს Übermensch-ი, როდესაც ის ფაქტიურად დგება, არის გენოციდალური ფიგურა.
თეზისი 3 — ეკოლოგიური ცოდნა როგორც ძალაუფლების წყარო
Arrakis არის ეკოლოგიური ფენომენი: სანელებელი (“Melange”) სანდ-ჭიამაიების ცხოვრების ციკლის პროდუქტია. ფრემენ ტომი წყლის კონსერვაციის მკაცრი კულტურა (stillsuit, death ceremonies) წინასწარმეტყველებენ XXI საუკუნის კლიმატური აუცილებლობის კინემატოგრაფიულ ფორმას. ჰერბერტმა 1965 წელს — საერთო ეკოლოგიური კრიზისის ცნობიერების წინ — დაადგინა, რომ ფიზიკური გარემო განსაზღვრავს პოლიტიკურ ფორმას.
თეზისი 4 — კოლონიალიზმი და ნავთობი
Arrakis-ი = Middle East. სანელებელი = ნავთობი. Harkonnen-ი = ევროპული კოლონიალური ძალა. Fremen = მკვიდრი რეზიდენტები. ვილნევმა არაბული და ბერბერული კულტურიდან ქურდულად ნაცხოვრები ვიზუალური ელემენტები (ფრემენ-ცხოვრების სტილი, ენა “Chakobsa” — სუდანური ენის პროდუქტი) ხაზი გაუსვა ამ პარალელს. ფილმი არის ეპიკური პოსტ-კოლონიალური ზღაპარი — იშვიათი ბლოკბასტერი, რომელსაც ამდენი პოლიტიკური რისკი მიაქვს.
თეზისი 5 — წინასწარ ცოდნა და თავისუფალი ნება
Paul-ის წინასწარცოდნა (prescience) არის ცენტრალური ფილოსოფიური დილემა. თუ ფილმში ფაქტიურად ვხედავთ ამ კადრს — Paul ხედავს სცენას, რომელიც ხდება სცენაც — ფრიცუთმდგ თავისუფალი ნება შენარჩუნებულია თუ არა? ვილნევი/ჰერბერტი პასუხს აძლევენ: Paul-ს შეეძლო სხვაგვარად ემოქმედა — მას შეეძლო Jihad-ის არ დაეწყო — მაგრამ ფრემენ ტომის გადარჩენისა და საკუთარი ცოცხლოვანების ფასის გამო ის ამ გზას აირჩევს. წინასწარ ცოდნა თავისუფლებას არ სპობს; ის უფრო მტკივნეულს ხდის.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| Paul Atreides | ტრაგიკული გმირი | კემპბელის “ათასსახოვანი გმირი”, გადაკითხული ტრაგიკული იდეოლოგიით: გმირობა არის ხაფანგი |
| Lady Jessica | დიდი დედა (Great Mother) | ანიმის ბნელი ფორმა; დედა, რომელიც შვილს მესიად იდგამს — Bene Gesserit-ის “Missionaria Protectiva” |
| Chani | რეალობის ხმა | ფრემენ სკეპტიკოსი, ფილმის მორალური ცენტრი; ანტი-მესიანური პოზიცია |
| Stilgar | ერთგული მამა / რწმენის რაინდი-ს ცრუ ფორმა | ფრემენ ტომის ბელადი, რომელიც Paul-ის მესიანობას უსიცოცხლოდ ირწმუნებს |
| Duke Leto Atreides | კეთილი ბელადი | ტრაგიკული წინამორბედი, რომლის დაცემა Paul-ის გზას ქმნის |
| Baron Harkonnen | ჩრდილი | სუფთა იდენტიფიცირებული ბოროტება (ცუდი “კონტრასტი”, ჰერბერტი თვითონ აღიარა ამის ლიტერატურული სისუსტე) |
| Feyd-Rautha | სადიზმ-ფეტიშისტი-ნარცისი | ფემინური მკვლელობის ესთეტი; ბარდემო-კუბრიკული გლადიატორი |
| Emperor Shaddam IV | დეკადენტი იმპერატორი | ფეოდალური სისტემის ფარატი; იძულებული ტრანზიციისკენ |
| Princess Irulan | პოლიტიკური ნეიტრალობა / ქრონიკისტი | წიგნის ხმა: Irulan-ის ქრონიკები (ფილმში ჩანაწერები) — ანალიტიკური მხარე |
| Gurney Halleck | ერთგული მეომარი | Falstaff-ული ენდეავრი, Atreides-ის ოჯახური მცველი |
| Thufir Hawat | მენტატ-მრჩეველი | რაციონალური გონების ფორმა (Mentats-ი = ადამიანის კომპიუტერი, ბრძოლა AI-ს ტაბუს წინააღმდეგ) |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | სცენა |
|---|---|---|
| სანელებელი (Melange) | ნავთობი, ძალაუფლება, ნარკოტიკი, თვითცნობიერების გარდაქმნა | ყველგან; Paul-ის “Water of Life”-ის სცენა |
| სანდ-ჭიამაია (Sandworm, Shai-Hulud) | ღვთაებრივი ცხოველი; ძალაუფლება; ეკოსისტემის ცენტრი | ნაწ. 1-ის შუა; ნაწ. 2-ის მუდმივი; ფინალის Chani-ის დროს |
| Stillsuit | ეკოლოგიური დისციპლინა; ფრემენ-ცხოვრების მოდელი | Arrakis-ზე ნაწ. 1 |
| Water of Life | იუნგიანი არაცნობიერი-ს ბნელი სიღრმე; სიკვდილ-აღდგომის რიტუალი; მამის ცდენის აქტი | ნაწ. 2 |
| Atreides-ის ბრონზის ყვავი | ოჯახური წარსული, წონა, მოპოვება | ორივე ნაწ. |
| Harkonnen-ის ინფრაწითელი ფერი | ბოროტება, სადიზმი, ბიო-ესთეტიკური გაფრქვევა | Giedi Prime-ის სცენები (ნაწ. 2) |
| Bene Gesserit-ის შავი-ნიღაბი | ინსტიტუციური უსახელობა, რელიგიური მანიპულაცია | ყველგან |
| Caladan-ის ზღვა vs Arrakis-ის ქვიშა | ოჯახური უდანაშაულობა vs პოლიტიკური სიმწიფე | ნაწ. 1-ის გახსნა |
ფილოსოფიური დებატი
ფილოსოფიური ცენტრალური კითხვა: შეგუძლია თუ არა გამოიყენო მესიანური ხედვა ბოროტებისთვის, როდესაც ფიქრობ, რომ სიკეთისკენ მიდიხარ?
Paul-ის პოზიცია: თავდაპირველად უარყოფს მესიანურობას. ჰერბერტის “I must not fear; fear is the mind-killer”-ის რიტუალი (Bene Gesserit-ის Litany) არის ამ შინაგანი ბრძოლის სიმბოლო. მაგრამ Chani-ს და ფრემენების დაცვას ის იყენებს მესიანურ როლს. ტრაგიკული თვითცნობიერება: იცის, რომ გენოციდი დაიწყება.
Jessica-ს პოზიცია: Bene Gesserit-ის ინსტრუმენტი. ამტკიცებს, რომ შვილის დაცვის ერთადერთი გზაა მისი ფრემენ ხალხში მესიად დადგინდა. Jessica = ინკვიზიტორული დედა.
Chani-ს პოზიცია: ანტი-მესიანური, კრიტიკული. “ეს ერთი ფრემენ ბიჭი რომელსაც ვუყვარდი — გახდა უცხოური ქარიზმატიკოსი”. ფილმის მხოლოდ პერსონაჟი, რომელიც ბოლომდე გრძნობს პრინციპულ სიცოცხლეს.
Stilgar-ის პოზიცია: ფანატიკურ-რელიგიური. Paul-ის მესიანობას სულ უფრო ლიტერატურულად ირწმუნებს — ფილმის კომიკური, მაგრამ ტრაგიკული ფიგურა (ბარდემის ხელწერით). ვინც იდგა თავდაპირველად შეკითხვის ოდიშვლაზე, ბოლოში აბსოლუტური რწმენის ფანტაზიოს დგას — ჰერბერტის/ვილნევის თეზისი საქვეყნოდ გრძნობს: რწმენის რადიკალიზაცია დროს მოითხოვს.
ვინც იმარჯვებს ფილმში? არავინ მორალურად. ფიზიკურად — Paul. ფილოსოფიურად — Chani: ის გაემგზავრება Jihad-ის არჩევანის გარეთ. ვილნევი Chani-ის გაუცხოების კადრში დებს ფილმის ცენტრალურ მოსაზრებას.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურა
- ფრენკ ჰერბერტი, “Dune” (1965) — პირველწყარო. ფილმი ერთგულია ძირითადი ნარატივით, მაგრამ გაუმჯობესებულია Chani-ს როლი (ფილმში მრავალი საკუთარი ხაზი, წიგნში ის უფრო პერიფერიული პერსონაჟია).
- ფრენკ ჰერბერტი, “Dune Messiah” (1969) — მესიანური კრიტიკა. ვილნევის “Part Three” ფაქტიურად ამ წიგნის ადაპტაცია იქნება.
- თომას მანი — ესთეტიკური სიღრმე (Dr. Faustus-ის ინტელექტუალური ხაფანგის მოტივი)
- ფრანც კაფკა — Mentats და Bene Gesserit-ის ბიუროკრატიული ინსტიტუციები
- ფიოდორ დოსტოევსკი, “დიდი ინკვიზიტორი” (“ძმები კარამაზოვების” 1880) — ფილოსოფიური უშუალო წინამორბედი. Bene Gesserit = Church of the Grand Inquisitor.
- ჯორჯ ორუელი, “1984 (წიგნი)” (1949) — ტოტალიტარული ძალაუფლება, მეხსიერების მანიპულაცია
- ოლდოს ჰაქსლი, “საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი)” (1932) — ევგენიკური პროგრამა (Bene Gesserit-ის 90-თაობიანი პროგრამა = World State-ის Alpha/Beta/Gamma სისტემა)
- T.E. ლოურენსი, “Seven Pillars of Wisdom” (1926) — ქალიანი ეკოლოგიური ცოდნის და კოლონიური ტრანსფორმაციის მოდელი. Paul = Lawrence of Arabia.
- ბიბლია — მოსეს, ქრისტეს, მაჰდის ნარატივების რეინკარნაცია
- ყურანი — Paul-ის ტერმინოლოგია (“Mahdi”, “Lisan al-Gaib”) სრულად არაბულ-რელიგიური
ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე, “ასე იტყოდა ზარათუსტრა (წიგნი)” (1883) — Paul = Übermensch, მაგრამ კრიტიკულ ფორმაში. “ძალაუფლების ნება” (Wille zur Macht) როგორც ცენტრალური ტრაგედია.
- ფრიდრიხ ნიცშე, “ანტიქრისტე (წიგნი)” (1888) — რელიგიური მანიპულაცია, ცრუ მაცხოვარი
- მიშელ ფუკო, The Order of Things, Discipline and Punish — ცოდნის/ძალაუფლების კავშირი. Bene Gesserit = დისკურსიული ძალაუფლების მატრიცა.
- ჰანა არენდტი, “The Origins of Totalitarianism” (1951) — მასობრივი მოძრაობები, ქარიზმაზე დაფუძნებული იდეოლოგიები
- ალბერ კამიუ, “The Rebel” (1951) — რევოლუცია, რომელიც აბსოლუტ რწმენაში დაცემას ხდება; Paul-ის ტრაგიკული ტრანსფორმაცია
- ისაია ბერლინი, “The Hedgehog and the Fox” — Paul იწყება მელად (მრავალმხრივი), მესიად ხდებას ზღარბი (ერთი იდეის მქონე)
ფსიქოლოგია
- კარლ იუნგი — Paul-ი ცდის ჩრდილთან შეხვედრას (Water of Life სცენა) და ინდივიდუაცია-ს ტრანსცენდენტული ფინალი (Kwisatz Haderach)
- კარლ იუნგი, ანიმა და ანიმუსი — Bene Gesserit = ანიმის არქეტიპიულ ფორმაში (ქალი, რომელსაც კაცი ცდენდა ფსიქიკაში ნიშნავს)
- ჯოზეფ კემპბელი, “ათასი სახის გმირი (წიგნი)” (1949) — მონომითის ცენტრალური წყარო. Paul-ი ზუსტად კემპბელის სტრუქტურით მიდის: მოწოდება, უარყოფა, მონოლოგი მენტორთან, ცდა, ცოდნის მოპოვება, დაბრუნება. ვილნევი კემპბელის სტრუქტურას იყენებს თვალყური ღრმად, არ ცდილობს იგი, რადგან ჰერბერტის ფილოსოფიური ცდა ზუსტად ამ სტრუქტურის ტრადიციონალური მორალური შინაარსის კრიტიკაა.
- ფრიდრიხ ნიცშე, “The Will to Power” — Paul-ი ადისციპლინებს თავისი ძალის ნებას, მაგრამ გრძნობს, რომ ის ცდის ბოროტებისკენ
კინემატოგრაფია
- ანდრეი ტარკოვსკი, “სოლარისი” (1972), “სტალკერი” (1979) — ფილოსოფიური სამეცნიერო ფანტასტიკის ცენტრალური მამა; ნელი ტემპი, ფაქტურა, დიდი პეიზაჟები
- სტენლი კუბრიკი, “2001: კოსმოსური ოდისეა” (1968) — სიმეტრია, მასშტაბი, მუსიკის ცენტრალური ფუნქცია
- რიდლი სკოტი, “Blade Runner” (1982) — ფილოსოფიური სამეცნიერო ფანტასტიკა, სივრცე როგორც ფსიქიკა
- დევიდ ლინჩი, “Dune” (1984) — პირველი ადაპტაცია, რომელიც ჰერბერტმა წარუმატებლად ცნო; ვილნევის ცნობილი ანტიგავლენა
- ალეხანდრო ხოდოროვსკი, “Jodorowsky’s Dune” (1973 არარეალიზებული პროექტი, 2013 დოკუმენტური) — მისტიური ინტერპრეტაცია
- პიტერ ჯექსონი, “The Lord of the Rings” (2001-2003) — ფილოსოფიური ეპიკური ფანტასტიკა, ბუნიდან მდგომარე სცენები
- Apple TV+ Silo (2023–) — ბუნკერ-დისტოპია, იდეოლოგიური კონტროლის ცრუ რელიგია (პარალელური წლის ანტი-დიუნი)
რელიგია
- ისლამი — Bene Gesserit-ის ტერმინოლოგია (“Missionaria Protectiva”, “Mahdi”, “Lisan al-Gaib”) ქურდულად შედგენილია ისლამური კორესპონდენციით. ფრემენ ტომი = ბედუინები.
- ქრისტიანობა — Paul = Christ რეინკარნაცია (მარიამი = Jessica, იოანე = Stilgar, მოსე-ქრისტე ფიგურა)
- ძველი ბერძნული მითოლოგია — Atreides-ის ოჯახი = Atreus-ის ოჯახი (Agamemnon, Menelaus), რომელიც ფატ-ფაქტობრივი ტრაგედიით მცხოვრები ფონდი
- ესქატოლოგიური კონცეფციები — Water of Life, “ცხოვრებისა და სიკვდილის რიტუალი”, ბარდენი-Stilgar-ის ფრემენ რელიგიური კულტი
- ბუდიზმი — “Fear is the mind-killer” — Bene Gesserit-ის Litany-ს აქვს ბუდისტური მედიტაციური ფორმა
ვერტიკალური ჯაჭვი
ჰომეროსი, “ილიადა” (ძვ.წ. VIII ს.) → ბიბლია — მოსეს კალდური ოცდასამი, ქრისტე, მაჰდი → ქვიდიდი, “Metamorphoses” (ძვ.წ. I ს.) — Atreus-ის ოჯახი → ციგნ დანტე, “ღვთაებრივი კომედია” (1320) — მესიანური ხედვა → ფრიდრიხ ნიცშე, “ასე იტყოდა ზარათუსტრა (წიგნი)” (1883) — Übermensch → ჯოზეფ კონრადი, “Heart of Darkness” (1899) — კოლონიალური სიბნელე → T.E. ლოურენსი, “Seven Pillars of Wisdom” (1926) → ფიოდორ დოსტოევსკი, “დიდი ინკვიზიტორი” (“ძმები კარამაზოვების” 1880) → ჯოზეფ კემპბელი, “ათასი სახის გმირი (წიგნი)” (1949) → ფრენკ ჰერბერტი, “Dune” (1965) + “Dune Messiah” (1969) → ფრენსის ფორდ კოპოლა, “აპოკალიფსი ახლა” (1979) → სტენლი კუბრიკი, “Full Metal Jacket” (1987) → ჯორჯ ლუქასი, “Star Wars” (1977) — ჰერბერტის ნარატივის პოპულიზებული ფორმა → ანდრეი ტარკოვსკი, “სოლარისი” (1972), “სტალკერი” (1979) → დევიდ ლინჩი, “Dune” (1984) → დენი ვილნევი, “დიუნი” (2021), “დიუნი: მეორე ნაწილი” (2024)
რას ეუბნება ფილმი 2026 წლის მაყურებელს
ვილნევის “დიუნი” ყოფილი წინააღმდეგი მაქვს ფილმი ეპოქის მოძრაობისა: ქარიზმატულ ლიდერობის რომანტიზაციას (რომელიც Star Wars-იდან Marvel-ის სუპერგმირებამდე 50 წლის განმავლობაში ბატონობდა) ფილმი პირდაპირ უპირისპირდება. Chani-ს ცნობილი ბოლო კადრი — ფრემენ ქალი, რომელიც სოლო-სანდ-ჭიამაიაზე მიდის, Paul-ის ცრუ მესიანობას უცხოდ ტოვებს — არის XXI საუკუნის ერთი-ერთი ყველაზე პრინციპული ანტი-ქარიზმატიური ჟესტი ჰოლივუდურ კინემატოგრაფიაში.
პარალელურად XXI საუკუნის პოლიტიკურ რეალობასთან: “დიუნი” არის ფილმი შეერთებული შტატების ერთ-ერთი გამოცდილების ფონზე (ცენტრალური საზრუნავი — ხომ არ დავეცემით ქარიზმატული ფიგურის კულტის ქვეშ?). ასევე — კლიმატური კრიზისის პარალელი (Arrakis-ის ეკოლოგია ≈ დღევანდელი წყლის პრობლემა). ასევე — Middle East და ნავთობ-პოლიტიკა (Harkonnen vs Fremen = ჯერ კიდევ აქტუალური მოდელი).
ბუნკერ-დისტოპიური ნარატივების (Silo, Fallout) პარალელურად, “დიუნი” ღია სივრცის დისტოპიას აწვდის. თუ Silo და Fallout ამტკიცებენ, რომ ბუნკერი არის ჩვენი საპატიმრო, დიუნი ამტკიცებს, რომ ღია ცა შეიძლება უფრო სახიფათო იყოს — რადგან ღია ცის ქვეშ ქარიზმა, რელიგია, იდეოლოგია უნივერსალურ ინფექციას აგრძელებს.