დიუნი (Dune, 2021) + დიუნი: მეორე ნაწილი (Dune: Part Two, 2024)
რეჟისორი: დენი ვილნევი · სცენარი: ჯონ სპეიცი / დენი ვილნევი / ერიკ როთი (ნაწ. 1); ვილნევი / სპეიცი (ნაწ. 2) · ოპერატორი: გრეიგ ფრეიზერი · მუსიკა: ჰანს ციმერი · ლიტერატურული წყარო: ფრენკ ჰერბერტის “Dune” (1965) · მსახიობები: ტიმოთი შალამე (Paul Atreides), რებეკა ფერგიუსონ (Jessica), ზენდაია (Chani), ხავიერ ბარდემი (Stilgar), ოსკარ აიზაკი (Leto), ოსტინ ბატლერი (Feyd-Rautha), სტელან სკარსგორდი (ბარონ ჰარკონენი), ქრისტოფერ ვოლკენი (Shaddam IV), ფლორენს პიუ (Irulan) · 155+166 წთ
ანალიტიკური ერთეული: ორფილმიანი ხაზი, როგორც ერთი მთლიანი ნაწარმოები. დაგეგმილი იყო 1965 წლის რომანის პირველი წიგნის (Dune) სრული ადაპტაცია და ქრონომეტრაჟისა და მაყურებლის ყურადღების შენარჩუნების მიზნით საჭირო გახდა მისი ორ ფილმად დაყოფა. ორი ფილმის ჯამური სიგრძით (321 წუთი — თითქმის 5,5 საათი) ეს XXI საუკუნის ბლოკბასტერული ფორმატის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი ფილოსოფიური ინტელექტის მაგალითია.
ცენტრალური იდეა და ფილოსოფიური პრობლემა
ვილნევის “დიუნი” არის მესიანური ნარატივის დეკონსტრუქცია. ჰერბერტმა 1965 წლის რომანში მკაფიოდ განაცხადა, რომ ეს მესიანური ფორმულის უარყოფაა — “ნუ ენდობით ქარიზმატულ ლიდერებს” — მაგრამ მკითხველთა უმრავლესობამ Paul-ი გმირად წაიკითხა. ჰერბერტი ამით ძალიან შეწუხდა და 1969 წელს დაწერა Dune Messiah, სადაც Paul-ი იმპერატორი ხდება და 12 მილიარდი ადამიანის მკვლელი — “genocidal caliph”, ჩინგიზ-ყაენისა და ჰიტლერის ერთობლივი მასშტაბისა.
ვილნევი, რომელიც ამ გზავნილის ჰერბერტისეულ ინტერპრეტაციას ერთგულად მიჰყვა ადაპტაციაში (ჰერბერტის შვილ კევინის კურატორობით), უკვე პირველ ფილმში ააშკარავებს მესიანური მოტყუების მთლიან მასშტაბს: Bene Gesserit ორდენი (ქალთა მისტიკური ინსტიტუცია), რომელმაც 90 თაობის განმავლობაში ნერგავდა მესიანურ წინასწარმეტყველებას ფრემენთა კულტურაში, რათა მათი კოსმიური ევგენიკური პროგრამის შედეგად დაბადებულიყო მომავლის მხედველი მამაკაცი (“Kwisatz Haderach”). Paul-ის მესიანობა არაა ბუნებრივი; ის ქალთა საიდუმლო ორდენის ინჟინერირებული ოპერაციაა. ამავე დროს, Paul-ი თვითონ ხედავს შემზარავ მომავალს — “The Jihad”: მილიარდობით სიკვდილი მისი სახელის ქვეშ. და მაინც ირჩევს ამ გზაზე სიარულს.
ცენტრალური კითხვა: შესაძლებელია თუ არა მესიანური ხედვის ბოროტებისთვის გამოყენება, როდესაც ის უკვე დაწყებულია? პასუხი: არა. ნაწ. 2-ის ფინალში Chani, ფილმის მორალური ცენტრი, ტოვებს Paul-ს — არ ეთანხმება მის იმპერიულ ქორწინებას Irulan-თან, არ უერთდება Jihad-ს. ეს ერთი კადრი — Chani ცერემონიის საპირისპირო მიმართულებით ქვიშაში მიდის — ფილმის ჰერბერტიანული თეზისის სუფთა მატერიალიზაციაა: ქარიზმისგან განდგომა ერთადერთი მორალური პოზიციაა.
სიუჟეტის მოკლე თხრობა (ნაწ. 1 + ნაწ. 2)
ნაწ. 1 (2021): 10191 წელი. გალაქტიკური იმპერია. იმპერატორი Shaddam IV უბრძანებს Atreides-ის ოჯახს (Duke Leto, მისი ხასა Jessica, მათი შვილი Paul), გადასახლდეს პლანეტა Arrakis-ზე — უდაბნო-პლანეტაზე, რომელიც ერთადერთი წყაროა “სანელებლის” (Melange), კოსმიური ნავიგაციისთვის საჭირო ნარკოტიკული ნივთიერებისა. Arrakis ადრე Harkonnen-ის ოჯახს ეკუთვნოდა — იმპერატორი მრავალი წლის განმავლობაში ელოდა Atreides-ის განადგურების მომენტს, რადგან Duke Leto-მ სხვა დიდ სახლებში გადამეტებული პოპულარობა მოიპოვა. გადასახლება ხაფანგია.
Paul, რომელიც დედის (Jessica — Bene Gesserit-ის წევრი) საიდუმლო წვრთნებში გაიზარდა, ხედავს წინასწარმეტყველურ სიზმრებს ფრემენი ახალგაზრდა ქალის (“Chani”) შესახებ. Arrakis-ზე ოჯახი ცდილობს ფრემენ მკვიდრ ხალხთან (ცენტრალური პერსონაჟები: Stilgar, Chani) სოლიდარობის დამყარებას, მაგრამ Harkonnen-ების ფარული მოკავშირე, დოქტორი Yueh, გასცემს გადამცემ სიგნალს. იმპერიული Sardaukar-ის ჯარი და Harkonnen-ები ერთად ანადგურებენ Atreides-ს. Duke Leto მოკლულია. Jessica და Paul, Stilgar-ის დახმარებით, გარბიან უდაბნოში. ფილმი მთავრდება, როდესაც Paul ფრემენ ტომში ხვდება Chani-ს — “ეს მხოლოდ დასაწყისია”.
ნაწ. 2 (2024): Paul და Jessica ფრემენ ტომში ცხოვრობენ. Jessica, ფრემენთა “Reverend Mother”-ის ფუნქციის მიღების შემდეგ, აქტიურად ავრცელებს ფრემენებში Bene Gesserit-ის “Missionaria Protectiva”-ს წინასწარმეტყველებას (მესიანურ მითს), რათა გაამყაროს Paul-ის მესიად (“Lisan al-Gaib”) იდენტიფიკაცია. Paul ცდილობს, ამ როლზე უარი თქვას — რადგან ხედავს, რა ფასი აქვს მას. მაგრამ სიტუაცია არ აძლევს არჩევანს: Harkonnen-ები (ახლა მათი ლიდერი არის ფეიდ-რაუთა, ოსტინ ბატლერი) ფრემენ ტომებს ხოცავენ. Paul იღებს მესიანურ როლს, შეჰსვამს “სიცოცხლის წყალს” (ჩრდილთან შეხვედრა ნარკოტიკული გარდასვლით) და დგება ფრემენთა არმიის სათავეში.
იმპერიული არმია მიიწევს Arrakis-ზე. Paul-ი ატომურ ენერგიას იყენებს ფარის გასარღვევად (ეს Great Convention-ის აკრძალვაა — ტაბუ), ფრემენთა არმია ამარცხებს Sardaukar-ს. Paul-ი ფეიდ-რაუთას პირისპირ დუელში კლავს. იმპერატორი ნებდება. Paul-ი Irulan-ზე ქორწინდება და იმპერიის სათავეში დგება. Chani — ფილმის მორალური ცენტრი — არ იღებს ამ გადაწყვეტილებას და გარბის ქვიშაში, მარტო, ქვიშის ჭიაზე (sandworm). ფილმი მთავრდება Jessica-ს ხმოვანი ფორმულით: “And so it begins. The Holy War.” Paul-ი დაიწყებს Jihad-ს, რომელიც მილიარდობით ადამიანის სიცოცხლეს წაართმევს.
ფილოსოფიური ბირთვი
თეზისი 1 — რელიგიური მანიპულაცია როგორც ინსტრუმენტი
Bene Gesserit-ი არის “Missionaria Protectiva”-ს პროგრამის მფლობელი — საუკუნეების განმავლობაში ორდენი პრიმიტიულ ცივილიზაციებში ნერგავს მესიანურ მითებს, რომლებიც შემდგომში შეიძლება გამოყენებული იქნას Bene Gesserit-ის აგენტების გადასარჩენად ან ძალაუფლების მოსაპოვებლად. ეს არის ინკვიზიტორული ფორმულის აბსოლუტური ვერსია: ორდენი “ღარიბი ხალხის სიკეთისთვის” ცრუ რელიგიას ქადაგებს, რადგან “მათ არ ძალუძთ თავისუფლების ტვირთის ტარება”. ჰერბერტის თეზისი პირდაპირ დოსტოევსკიდან არის აღებული: მასებს ჭეშმარიტება არ სჭირდებათ. მათ სჭირდებათ მითი. ვილნევი ამას კადრში ამტკიცებს: ფრემენ ტომის ორი ფრაქცია — “ჩრდილოელები” (რელიგიურები, Stilgar-ი) და “სამხრელები” (სკეპტიკოსები, Chani) — პირდაპირ წარმოადგენს ამ კრიტიკულ ხედვას.
თეზისი 2 — ქარიზმატიული ლიდერის საფრთხე
Paul Atreides არის ჰერბერტის შედევრი-გმირი, რადგან ის მესიად ხდება — “უნდა”, “სურს”, “ვალდებულია” — მაგრამ იცის, რომ ეს კატასტროფაა. ვილნევი ფილმში ცხადად აჩვენებს Paul-ის შინაგან ბრძოლას: მისი სიზმრები (წინასწარი ცოდნა) ყოველ ჯერზე უფრო კატასტროფული ხდება, მაგრამ კონკრეტული არჩევნები — Chani-ს დაცვა, Stilgar-ის ერთგულება, ფრემენი ტომი როგორც ოჯახი — მას აუცილებლად ამ გზისკენ უბიძგებს. ეს არის ანტი-ზეკაცის თეორია: ნიცშეს Übermensch-ი, როდესაც ის ფაქტობრივად დგება, არის გენოციდალური ფიგურა.
თეზისი 3 — ეკოლოგიური ცოდნა როგორც ძალაუფლების წყარო
Arrakis არის ეკოლოგიური ფენომენი: სანელებელი (“Melange”) ქვიშის ჭიების ცხოვრების ციკლის პროდუქტია. ფრემენი ტომის წყლის კონსერვაციის მკაცრი კულტურა (stillsuit, death ceremonies) წინასწარმეტყველებს XXI საუკუნის კლიმატური აუცილებლობის კინემატოგრაფიულ ფორმას. ჰერბერტმა 1965 წელს — საყოველთაო ეკოლოგიური ცნობიერების ჩამოყალიბებამდე — დაადგინა, რომ ფიზიკური გარემო განსაზღვრავს პოლიტიკურ ფორმას.
თეზისი 4 — კოლონიალიზმი და ნავთობი
Arrakis-ი = Middle East. სანელებელი = ნავთობი. Harkonnen-ი = ევროპული კოლონიალური ძალა. Fremen = მკვიდრი მოსახლეობა. ვილნევმა არაბული და ბერბერული კულტურიდან ნასესხები ვიზუალური ელემენტებით (ფრემენთა ცხოვრების სტილი, ენა “Chakobsa” — სუდანური ენების ნაწარმოები) ხაზი გაუსვა ამ პარალელს. ფილმი არის ეპიკური პოსტ-კოლონიალური ზღაპარი — იშვიათი ბლოკბასტერი, რომელიც ამდენ პოლიტიკურ რისკს იღებს თავის თავზე.
თეზისი 5 — წინასწარ ცოდნა და თავისუფალი ნება
Paul-ის წინასწარცოდნა (prescience) არის ცენტრალური ფილოსოფიური დილემა. თუ ფილმში ფაქტობრივად ვხედავთ ამ კადრს — Paul ხედავს სცენას, რომელიც შემდეგ ფაქტობრივად ხდება — შენარჩუნებულია თუ არა მაშინ თავისუფალი ნება? ვილნევი/ჰერბერტი პასუხობენ: Paul-ს შეეძლო სხვაგვარად ემოქმედა — მას შეეძლო Jihad-ი არ დაეწყო — მაგრამ ფრემენი ტომის და საკუთარი გადარჩენის ფასად ის ამ გზას ირჩევს. წინასწარი ცოდნა თავისუფლებას არ სპობს; ის მას უფრო მტკივნეულს ხდის.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| Paul Atreides | ტრაგიკული გმირი | კემპბელის “ათასსახოვანი გმირი”, გადაკითხული ტრაგიკული იდეოლოგიით: გმირობა არის ხაფანგი |
| Lady Jessica | დიდი დედა (Great Mother) | ანიმის ბნელი ფორმა; დედა, რომელიც შვილს მესიად აქცევს — Bene Gesserit-ის “Missionaria Protectiva” |
| Chani | რეალობის ხმა | ფრემენი სკეპტიკოსი, ფილმის მორალური ცენტრი; ანტი-მესიანური პოზიცია |
| Stilgar | ერთგული მამა / რწმენის რაინდის ცრუ ფორმა | ფრემენი ტომის ბელადი, Paul-ის მესიანობის ბრმა მორწმუნე |
| Duke Leto Atreides | კეთილი ბელადი | ტრაგიკული წინამორბედი, რომლის დაცემაც Paul-ის გზას ქმნის |
| Baron Harkonnen | ჩრდილი | ნათლად იდენტიფიცირებული ბოროტება (სუსტი “კონტრასტი”, რაც ჰერბერტმაც აღიარა ლიტერატურულ სისუსტედ) |
| Feyd-Rautha | სადო-ფეტიშისტი ნარცისი | მკვლელობის ესთეტიზაციის ფიგურა; ბარდემურ-კუბრიკული გლადიატორი |
| Emperor Shaddam IV | დეკადენტი იმპერატორი | ფეოდალური სისტემის სიმბოლო; ტრანზიციისკენ იძულებული |
| Princess Irulan | პოლიტიკური ნეიტრალიტეტი / ქრონიკოსი | წიგნის ხმა: Irulan-ის ქრონიკები (ფილმში ჩანაწერები) — ანალიტიკური მხარე |
| Gurney Halleck | ერთგული მეომარი | Falstaff-ური ფიგურა, Atreides-ის ოჯახის მცველი |
| Thufir Hawat | მენტატ-მრჩეველი | რაციონალური გონების ფორმა (Mentats-ი = ადამიანი-კომპიუტერი, AI-ს ტაბუს საპასუხოდ) |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | სცენა |
|---|---|---|
| სანელებელი (Melange) | ნავთობი, ძალაუფლება, ნარკოტიკი, ცნობიერების გარდაქმნა | ყველგან; Paul-ის “Water of Life”-ის სცენა |
| ქვიშის ჭია (Sandworm, Shai-Hulud) | ღვთაებრივი ცხოველი; ძალაუფლება; ეკოსისტემის ცენტრი | ნაწ. 1-ის შუაში; ნაწ. 2-ში მუდმივად; ფინალში Chani-სთან ერთად |
| Stillsuit | ეკოლოგიური დისციპლინა; ფრემენთა ცხოვრების მოდელი | Arrakis-ზე ნაწ. 1 |
| Water of Life | იუნგიანი არაცნობიერის ბნელი სიღრმე; სიკვდილ-აღდგომის რიტუალი | ნაწ. 2 |
| Atreides-ის ბრინჯაოს ყორანი | ოჯახური წარსული, ღირსება, წონა | ორივე ნაწ. |
| Harkonnen-ის ინფრაწითელი ფერი | ბოროტება, სადიზმი, ბიო-ესთეტიკური გადახრა | Giedi Prime-ის სცენები (ნაწ. 2) |
| Bene Gesserit-ის შავი ნიღაბი | ინსტიტუციური უსახეობა, რელიგიური მანიპულაცია | ყველგან |
| Caladan-ის ზღვა vs Arrakis-ის ქვიშა | ოჯახური უდანაშაულობა vs პოლიტიკური სიმწიფე | ნაწ. 1-ის გახსნა |
ფილოსოფიური დებატი
ცენტრალური ფილოსოფიური კითხვა: შეგიძლია თუ არა გამოიყენო მესიანური ხედვა ბოროტებისთვის, როდესაც გგონია, რომ სიკეთისკენ მიდიხარ?
Paul-ის პოზიცია: თავდაპირველად უარყოფს მესიანობას. ჰერბერტის “I must not fear; fear is the mind-killer”-ის რიტუალი (Bene Gesserit-ის Litany) ამ შინაგანი ბრძოლის სიმბოლოა. მაგრამ Chani-სა და ფრემენთა დასაცავად ის მესიანურ როლს იყენებს. ტრაგიკული თვითცნობიერება: იცის, რომ გენოციდი დაიწყება.
Jessica-ს პოზიცია: Bene Gesserit-ის ინსტრუმენტი. ამტკიცებს, რომ შვილის დაცვის ერთადერთი გზა მისი ფრემენ ხალხში მესიად დადგენაა. Jessica = ინკვიზიტორული დედა.
Chani-ს პოზიცია: ანტი-მესიანური, კრიტიკული. “ეს ფრემენი ბიჭი, რომელიც მიყვარდა — უცხო ქარიზმატიკოსად გადაიქცა”. ფილმის ერთადერთი პერსონაჟი, რომელიც ბოლომდე ინარჩუნებს პრინციპულ პოზიციას.
Stilgar-ის პოზიცია: ფანატიკურ-რელიგიური. Paul-ის მესიანობას სულ უფრო სიტყვასიტყვით ირწმუნებს — ფილმის კომიკური, მაგრამ ტრაგიკული ფიგურა (ბარდემის ოსტატური შესრულებით). ვინც თავდაპირველად ეჭვის ზღურბლზე იდგა, ბოლოს აბსოლუტური რწმენის ფანატიკოსად იქცევა — ჰერბერტისა და ვილნევის თეზისი მკაფიოდ ჩანს: რწმენის რადიკალიზაცია დროს მოითხოვს.
ვინ იმარჯვებს ფილმში? მორალურად — არავინ. ფიზიკურად — Paul. ფილოსოფიურად — Chani: ის Jihad-ის არჩევანის მიღმა გაემგზავრება. ვილნევი ფილმის ცენტრალურ მოსაზრებას სწორედ Chani-ს გაუცხოების კადრში ათავსებს.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურა
- ფრენკ ჰერბერტი, “Dune” (1965) — პირველწყარო. ფილმი ერთგულია ძირითადი ნარატივით, მაგრამ გაუმჯობესებულია Chani-ს როლი (ფილმში მრავალი საკუთარი ხაზი, წიგნში ის უფრო პერიფერიული პერსონაჟია).
- ფრენკ ჰერბერტი, “Dune Messiah” (1969) — მესიანური კრიტიკა. ვილნევის “Part Three” ფაქტიურად ამ წიგნის ადაპტაცია იქნება.
- თომას მანი — ესთეტიკური სიღრმე (Dr. Faustus-ის ინტელექტუალური ხაფანგის მოტივი)
- ფრანც კაფკა — Mentats და Bene Gesserit-ის ბიუროკრატიული ინსტიტუციები
- ფიოდორ დოსტოევსკი, “დიდი ინკვიზიტორი” (“ძმები კარამაზოვების” 1880) — ფილოსოფიური უშუალო წინამორბედი. Bene Gesserit = Church of the Grand Inquisitor.
- ჯორჯ ორუელი, “1984 (წიგნი)” (1949) — ტოტალიტარული ძალაუფლება, მეხსიერების მანიპულაცია
- ოლდოს ჰაქსლი, “საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი)” (1932) — ევგენიკური პროგრამა (Bene Gesserit-ის 90-თაობიანი პროგრამა = World State-ის Alpha/Beta/Gamma სისტემა)
- T.E. ლოურენსი, “Seven Pillars of Wisdom” (1926) — მკვიდრი ხალხის ეკოლოგიური ცოდნისა და კოლონიური ტრანსფორმაციის მოდელი. Paul = Lawrence of Arabia.
- ბიბლია — მოსეს, ქრისტეს, მაჰდის ნარატივების რეინკარნაცია
- ყურანი — Paul-ის ტერმინოლოგია (“Mahdi”, “Lisan al-Gaib”) სრულად არაბულ-რელიგიური
ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე, “ასე იტყოდა ზარათუსტრა (წიგნი)” (1883) — Paul = Übermensch, მაგრამ კრიტიკულ ფორმაში. “ძალაუფლების ნება” (Wille zur Macht) როგორც ცენტრალური ტრაგედია.
- ფრიდრიხ ნიცშე, “ანტიქრისტე (წიგნი)” (1888) — რელიგიური მანიპულაცია, ცრუ მაცხოვარი
- მიშელ ფუკო, The Order of Things, Discipline and Punish — ცოდნის/ძალაუფლების კავშირი. Bene Gesserit = დისკურსიული ძალაუფლების მატრიცა.
- ჰანა არენდტი, “The Origins of Totalitarianism” (1951) — მასობრივი მოძრაობები, ქარიზმაზე დაფუძნებული იდეოლოგიები
- ალბერ კამიუ, “The Rebel” (1951) — რევოლუცია, რომელიც აბსოლუტ რწმენაში დაცემას ხდება; Paul-ის ტრაგიკული ტრანსფორმაცია
- ისაია ბერლინი, “The Hedgehog and the Fox” — Paul იწყებს როგორც მელა (მრავალმხრივი), მესიად ქცევისას ზღარბად იქცევა (ერთი იდეის მატარებელი)
ფსიქოლოგია
- კარლ იუნგი — Paul-ი გადის ჩრდილთან შეხვედრას (Water of Life-ის სცენა) და ინდივიდუაციის ტრანსცენდენტურ ფინალს (Kwisatz Haderach)
- კარლ იუნგი, ანიმა და ანიმუსი — Bene Gesserit = ანიმის არქეტიპული ფორმა (ფემინური ფიგურა, რომელიც მამაკაცის ფსიქიკაში ცდუნებას წარმოადგენს)
- ჯოზეფ კემპბელი, “ათასი სახის გმირი (წიგნი)” (1949) — მონომითის ცენტრალური წყარო. Paul-ი ზუსტად კემპბელის სტრუქტურით მიდის: მოწოდება, უარყოფა, მენტორთან შეხვედრა, ცდა, ცოდნის მოპოვება, დაბრუნება. ვილნევი კემპბელის სტრუქტურას ფრთხილად იყენებს — ბრმად მას არ მისდევს, რადგან ჰერბერტის ფილოსოფიური ცდა ზუსტად ამ სტრუქტურის ტრადიციული მორალური შინაარსის კრიტიკაა.
- ფრიდრიხ ნიცშე, “The Will to Power” — Paul-ი იოკებს თავის ძალაუფლების ნებას, მაგრამ გრძნობს, რომ ის ბოროტებისკენ ცდება
კინემატოგრაფია
- ანდრეი ტარკოვსკი, “სოლარისი” (1972), “სტალკერი” (1979) — ფილოსოფიური სამეცნიერო ფანტასტიკის ცენტრალური მამა; ნელი ტემპი, ფაქტურა, დიდი პეიზაჟები
- სტენლი კუბრიკი, “2001: კოსმოსური ოდისეა” (1968) — სიმეტრია, მასშტაბი, მუსიკის ცენტრალური ფუნქცია
- რიდლი სკოტი, “Blade Runner” (1982) — ფილოსოფიური სამეცნიერო ფანტასტიკა, სივრცე როგორც ფსიქიკა
- დევიდ ლინჩი, “Dune” (1984) — პირველი ადაპტაცია, რომელიც ჰერბერტმა წარუმატებლად ცნო; ვილნევის ცნობილი ანტიგავლენა
- ალეხანდრო ხოდოროვსკი, “Jodorowsky’s Dune” (1973 არარეალიზებული პროექტი, 2013 დოკუმენტური) — მისტიური ინტერპრეტაცია
- პიტერ ჯექსონი, “The Lord of the Rings” (2001-2003) — ფილოსოფიური ეპიკური ფანტასტიკა, ბუნებრივ პეიზაჟებზე აგებული სცენები
- Apple TV+ Silo (2023–) — ბუნკერ-დისტოპია, იდეოლოგიური კონტროლის ცრუ რელიგია (პარალელური წლის ანტი-დიუნი)
რელიგია
- ისლამი — Bene Gesserit-ის ტერმინოლოგია (“Missionaria Protectiva”, “Mahdi”, “Lisan al-Gaib”) ფარულად აგებულია ისლამურ შესატყვისებზე. ფრემენი ტომი = ბედუინები.
- ქრისტიანობა — Paul = ქრისტეს რეინკარნაცია (მარიამი = Jessica, იოანე = Stilgar, მოსე-ქრისტეს ფიგურა)
- ძველი ბერძნული მითოლოგია — Atreides-ის ოჯახი = ატრევსის ოჯახი (აგამემნონი, მენელაოსი), რომელიც ფატალური ტრაგედიის მუდმივი ფონია
- ესქატოლოგიური კონცეფციები — Water of Life, “ცხოვრებისა და სიკვდილის რიტუალი”, Stilgar-ის ფრემენული რელიგიური კულტი
- ბუდიზმი — “Fear is the mind-killer” — Bene Gesserit-ის Litany-ს ბუდისტური მედიტაციური ფორმა აქვს
ვერტიკალური ჯაჭვი
ჰომეროსი, “ილიადა” (ძვ.წ. VIII ს.) → ბიბლია — მოსე, ქრისტე, მაჰდი → ოვიდიუსი, “Metamorphoses” (ძვ.წ. I ს.) — ატრევსის ოჯახი → დანტე, “ღვთაებრივი კომედია” (1320) — მესიანური ხედვა → ფრიდრიხ ნიცშე, “ასე იტყოდა ზარათუსტრა (წიგნი)” (1883) — Übermensch → ჯოზეფ კონრადი, “Heart of Darkness” (1899) — კოლონიალური სიბნელე → T.E. ლოურენსი, “Seven Pillars of Wisdom” (1926) → ფიოდორ დოსტოევსკი, “დიდი ინკვიზიტორი” (“ძმები კარამაზოვების” 1880) → ჯოზეფ კემპბელი, “ათასი სახის გმირი (წიგნი)” (1949) → ფრენკ ჰერბერტი, “Dune” (1965) + “Dune Messiah” (1969) → ფრენსის ფორდ კოპოლა, “აპოკალიფსი ახლა” (1979) → სტენლი კუბრიკი, “Full Metal Jacket” (1987) → ჯორჯ ლუკასი, “Star Wars” (1977) — ჰერბერტის ნარატივის პოპულარიზებული ფორმა → ანდრეი ტარკოვსკი, “სოლარისი” (1972), “სტალკერი” (1979) → დევიდ ლინჩი, “Dune” (1984) → დენი ვილნევი, “დიუნი” (2021), “დიუნი: მეორე ნაწილი” (2024)
რას ეუბნება ფილმი 2026 წლის მაყურებელს
ვილნევის “დიუნი” არის ფილმი, რომელიც წინააღმდეგობას უწევს ეპოქის მოძრაობას: ქარიზმატული ლიდერობის რომანტიზაციას (რომელიც Star Wars-იდან Marvel-ის სუპერგმირებამდე 50 წლის განმავლობაში ბატონობდა) ფილმი პირდაპირ უპირისპირდება. Chani-ს ცნობილი ბოლო კადრი — ფრემენი ქალი, რომელიც მარტო, ქვიშის ჭიაზე მიდის და Paul-ის ცრუ მესიანობას უარყოფს — XXI საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე პრინციპული ანტი-ქარიზმატიული ჟესტია ჰოლივუდურ კინემატოგრაფიაში.
XXI საუკუნის პოლიტიკურ რეალობასთან პარალელში: “დიუნი” არის ფილმი ამერიკული ცოცხალი გამოცდილების ფონზე (ცენტრალური საზრუნავი — ხომ არ დავეცემით ქარიზმატული ფიგურის კულტის ქვეშ?). ასევე — კლიმატური კრიზისის პარალელი (Arrakis-ის ეკოლოგია ≈ დღევანდელი წყლის პრობლემა). ასევე — შუა აღმოსავლეთი და ნავთობის პოლიტიკა (Harkonnen vs Fremen = ჯერ კიდევ აქტუალური მოდელი).
ბუნკერ-დისტოპიური ნარატივების (Silo, Fallout) პარალელურად, “დიუნი” გვთავაზობს ღია სივრცის დისტოპიას. თუ Silo და Fallout ამტკიცებენ, რომ ბუნკერი ჩვენი საპატიმროა, დიუნი ამტკიცებს, რომ ღია ცა შეიძლება უფრო საშიში იყოს — რადგან ღია ცის ქვეშ ქარიზმა, რელიგია და იდეოლოგია უნივერსალურ ინფექციას ავრცელებს.