თომას მანი (1875-1955)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
პაულ თომას მანი — გერმანელი მწერალი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურაში (1929). დაიბადა ლიუბეკის სავაჭრო ოჯახში, რაც პირდაპირ აისახა მის პირველ რომანზე „ბუდენბროკებში”. მანის მთელი შემოქმედება დაძაბულ დიალოგს აწარმოებს ორ პოლუსს შორის: ბურჟუაზიული წესრიგი (დისციპლინა, მოვალეობა, ფასადი) და ხელოვნების დემონიური ძალა (ვნება, დეკადანსი, სიკვდილი).
მანი ტოვებს ნაცისტურ გერმანიას 1933 წელს და ცხოვრობს ემიგრაციაში — ჯერ შვეიცარიაში, შემდეგ ამერიკაში. მისი ბიოგრაფია თავად განასახიერებს იმ კონფლიქტს, რომელზეც წერდა: ხელოვანი, რომელიც ბურჟუაზიულ სამყაროს ეკუთვნის, მაგრამ შინაგანად მუდამ მის მიღმაა.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
მანის მთავარი ფილოსოფიური კონფლიქტი — აპოლონურისა და დიონისურის ჭიდილი (ნიცშეს ტერმინოლოგიით):
- აპოლონური — წესრიგი, ფორმა, დისციპლინა, ბურჟუაზიული „dehors” (ფასადი)
- დიონისური — ვნება, ქაოსი, ინსტინქტი, ხელოვნება, სიკვდილი
მანის პერსონაჟები ამ ორ პოლუსს შორის არიან გაბმული. თომას ბუდენბროკი აპოლონური წესრიგის მონაა, რომელიც შოპენჰაუერის კითხვისას ხვდება, რომ სიკვდილი ერთადერთი განთავისუფლებაა. აშენბახი „სიკვდილი ვენეციაში” დისციპლინის კაცია, რომელსაც სილამაზის ობსესია ანადგურებს. ფრიდემანი მოთხრობაში ესთეტიკურ კოშკში იკეტება — და ბუნებრივი ვნება ამ კოშკს ინგრევს.
„რა არის ნიჭი? განა ის თავისთავად ტანჯვა არ არის?”
მანისთვის ხელოვნება და სიცოცხლისუნარიანობა ურთიერთგამომრიცხავია. რაც უფრო იხვეწება ადამიანის სულიერი სამყარო, მით უფრო სუსტდება მისი პრაქტიკული გადარჩენის ძალა. ეს თეზისი ბუდენბროკების ოთხ თაობაში ფორმულასავით მუშაობს.
საკვანძო ნაშრომები
| ნაწარმოები | წელი | თემა |
|---|---|---|
| ბუდენბროკები (წიგნი) | 1901 | ბურჟუაზიული ოჯახის დეკადანსი |
| სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი) | 1912 | სილამაზე და მორალური დეგრადაცია |
| მოთხრობები (თომას მანი) ტომი 1 | 1896-1903 | ილუზიების მსხვრევა, ხელოვანის ტანჯვა |
| მოთხრობები (თომას მანი) ტომი 2 | 1896-1912 | აპოლონურისა და დიონისურის ჭიდილი |
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: მანის მთელი ნაწარმოები დიალოგშია ნიცშესთან (აპოლონური/დიონისური), შოპენჰაუერთან (ნება და წარმოდგენა, სიკვდილი როგორც ხსნა) და ფროიდთან (დათრგუნული ინსტინქტების დაბრუნება)
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — ფსიქოლოგიური სიღრმე, ორმაგი ცნობიერება; გუსტავ ფლობერი — სტილისტური სრულყოფის კულტი, ბურჟუაზიის კრიტიკა; კნუტ ჰამსუნი — მანის თანამედროვე, ორივე ნობელიანტი, ორივე ბუნებრიობის თემის მაძიებელი
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — მანის პერსონაჟები იუნგიანური ჩრდილის გამოვლინებებია; აშენბახის დიონისური სიზმარი — კოლექტიური არაცნობიერის შემოჭრა
- კინემატოგრაფია: ლუკინო ვისკონტის ეკრანიზაცია „სიკვდილი ვენეციაში” (1971); ბუდენბროკების თელევიზიური ადაპტაციები
ვერტიკალური კავშირები
წინამორბედები: ფრიდრიხ ნიცშე → არტურ შოპენჰაუერი → იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე → ფრიდრიხ შილერი
თანამედროვეები: ფრანც კაფკა (1883-1924) — კაფკა ინდივიდის გაუცხოებას იკვლევს, მანი — დეკადანსს; ორივე გერმანულენოვანი მოდერნიზმის ბურჯია
მემკვიდრეები: ალბერ კამიუ — ეგზისტენციალური კრიზისის ტრადიცია; ჰერმან ჰესე — სულიერებისა და ბურჟუაზიულობის კონფლიქტი