სარკე (1975)
რეჟისორი: ანდრეი ტარკოვსკი · 1975 (რუს. Зеркало)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
„სარკე” არის ტარკოვსკის ყველაზე პირადი, ავტობიოგრაფიული ფილმი — ლირიკული, არალინეარული მედიტაცია სიკვდილის პირას მდგომი ალექსეის (ტარკოვსკის alter ego) მეხსიერებისა და დამოკიდებულებების შესახებ. ფილმს არ გააჩნია ტრადიციული სიუჟეტური წყება: ის აწყობილია სიზმრებისგან, ბავშვობის ფრაგმენტებისგან, არქივული კინოფოტოთი (ესპანეთის სამოქალაქო ომი, მაოს ჩინეთი, ატომური სოკო, დამანსკის კუნძულის კონფლიქტი), პოეზიისგან (არსენი ტარკოვსკის, რეჟისორის მამის, ლექსები, რომლებსაც თავად კითხულობს) და დედისადმი მიმართული ფრაგმენტული ეპიზოდებისგან.
ცენტრალური ფიგურა — მარია (მარუსია), ალექსეის დედა — გამოისახება როგორც ომისდროინდელი პროვინციის ტიპოგრაფიის კორექტორი, რომელიც შიშობს, რომ სერიოზული ტიპოგრაფიული შეცდომა გამოტოვა ტექსტში. ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ეპიზოდში მარია წვიმის ქვეშ დარბის ტიპოგრაფიისკენ ანერვიულებული. ფილმში ალექსეის ცოლი ნატალია და დედა მარია თამაშობენ ერთი და იმავე მსახიობის, მარგარიტა ტერეხოვას მიერ — ფიზიკური იდენტობის ეს გადაფარვა გახდის ფსიქოანალიტიკურ ტოპოგრაფიას ხილულ: მამრობითი სუბიექტი ქალებში ერთი და იგივე არქეტიპულ ფიგურას ეძებს.
ფილმი ხშირად „იმგზავრებს” ფერიდან სეპიაში, შავ-თეთრში, სიზმრებში (დედის სახლის ხანძარი, ჭაღში ხმალსავით ჩამოკიდებული ფიგურა, წყალში გამოკიდული ჰაეროვანი ფარდები). ფინალში — ხანდაზმული დედა ატარებს ახალგაზრდა ალექსეისა და მის დას ველზე; დრო დარღვეულია, მეხსიერება და აწმყო ერთ კადრში შეერწყმება.
ლიტერატურული რეფერენსი — დოსტოევსკი „ეშმაკნიდან”
ფილმში არის ერთი კონკრეტული ეპიზოდი, სადაც მარია (დედა) იდენტიფიცირდება როგორც „მარია ტიმოფეევნა ლებიადკინა” — პერსონაჟი დოსტოევსკის „ეშმაკნი (წიგნი)“-დან. დოსტოევსკის რომანში ლებიადკინა არის ხეიბარი, ფსიქიკურად არასტაბილური ქალი, რომელიც ნიკოლაი სტავროგინის საიდუმლო ცოლია — ფიგურა, რომელსაც დამცირებული სიწმინდის („წმინდა სულელის” ქალური ვარიანტი) ქარიზმა მოსდევს. ამ რეფერენსით ტარკოვსკი აერთებს პირად ბიოგრაფიას დოსტოევსკისეულ არქეტიპთან: დედა, რომელიც ომის დროს, ცენზურის ქვეშ, მარტოხელა აღზრდიდა შვილებს, ხდება დოსტოევსკისეული „ტანჯული წმინდანი”.
დროის არალინეარული სტრუქტურა და უკუკუთხოვანი პერსპექტივა
„სარკე” არის ტარკოვსკისეული „დროში ძერწვის” ყველაზე რადიკალური გამოვლინება. დრო აქ არ არის წრფივი ღერძი — ის უფრო ფოკუსთა ცვალებადი ქსელია, სადაც აწმყო, წარსული და წარმოსახული ერთდროულად არსებობენ. ეს სტრუქტურა ფლორენსკისეული უკუკუთხოვანი პერსპექტივა-ს ტემპორალური ექვივალენტია: გაქცევის წერტილი არ არის დროის სიღრმეში, არამედ თავად მაყურებლის ცნობიერებაში. მაყურებელი ხდება „გაქცევის წერტილი”, მეხსიერების ხატი ეძებს მას, და არა პირიქით.
სარკის არქეტიპი
სათაური „სარკე” მიუთითებს იუნგიანურ ზოგად არქეტიპზე: სარკე როგორც არაცნობიერი-ს შეხვედრის ადგილი, როგორც ადგილი, სადაც სუბიექტი თავის ჩრდილი (არქეტიპი)-ს პირისპირ დგება. ალექსეი „სარკეში” ხედავს არა მხოლოდ საკუთარ თავს, არამედ თავის მშობლების თაობის ისტორიას, ომის კოშმარებს, ქვეყნის კოლექტიურ არაცნობიერს.
ჯვარედინი კავშირები
- ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია — ჯვარედინი ხიდი
- ანდრეი რუბლიოვი (1966) — ტარკოვსკის ცელულოიდის ხატი
- სტალკერი (1979) — დოსტოევსკისეული ტრიადა
- პავლე ფლორენსკი — თეორიული ფონი
ვერტიკალური ჯაჭვი
პრუსტის „გაუქმებული დრო” (1913-1927) → ფლორენსკის „კანკელი” (1922) → ტარკოვსკის „სარკე” (1975) → თანამედროვე მემკვიდრეები (ალექსანდრ სოკუროვი, ტერენს მალიკი, აპიჩაპონგ ვირასეთაკული).