ეშმაკნი (1872)
ავტორი: ფიოდორ დოსტოევსკი · 1872
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
პატარა რუსულ პროვინციულ ქალაქში წყნარია, სანამ ორი ადამიანი არ ჩამოდის: ვარვარა პეტროვნას ვაჟი — იდუმალი, სიმპათიური და სულიერად გაყინული ნიკოლაი სტავროგინი, და ადგილობრივი ინტელექტუალის სტეპანის შვილი — ეშმაკური პიოტრ ვერხოვენსკი.
პიოტრი ქალაქში ფარულ რევოლუციურ ქსელს ქმნის. მას არც სოციალიზმი ადარდებს — ქაოსი, ნგრევა და ძალაუფლება სწყურია. მთავარი სამიზნე სტავროგინია — კაცი, რომელსაც წარსულში კოჭლ ქალზე დაქორწინება ჩაუდენია, ოღონდ სიგიჟის სიღრმის სანახავად. ფილოსოფიური დრამა ორ სხვა პერსონაჟთან ვითარდება: კირილოვი გადაწყვეტს თავი მოიკლას ღმერთის არარსებობის დასამტკიცებლად, ხოლო შატოვი „რუსულ ღმერთს” ეძებს.
ფინალი ჯოჯოხეთია: პიოტრი შატოვს კლავს (სწორედ მაშინ, როცა ცოლს ბავშვი ეყოლება), კირილოვი თავს იხრჩობს და „მკვლელობას საკუთარ თავზე იღებს”, პიოტრი გარბის. სტეპანი ქალაქს ტოვებს, გლეხის ქოხში კვდება, მაგრამ სიკვდილის წინ რწმენას პოულობს. სტავროგინი ხვდება, რომ სიკეთეც და ბოროტებაც არ შეუძლია — სრულ სიცარიელეში — და თავს იხრჩობს.
ეპიგრაფი — გასაღები მთელი რომანისა
რომანი იწყება ლუკას სახარების ციტატით (8:32-36): ეშმაკები გამოვიდნენ კაცისგან, შევიდნენ ღორებში და ღორთა კოლტი კლდიდან ტბაში ჩავარდა. დოსტოევსკისთვის ეს ალეგორიაა: რუსეთი = შეპყრობილი კაცი, რევოლუციური იდეები = ეშმაკები, რომლებიც საბოლოოდ ღორებში (რევოლუციონერებში) შევლენ და თავს ტბაში ჩაიხრჩობენ. რუსეთი კი “გონიერი და შემოსილი” დარჩება ქრისტეს ფერხთით.
ეს არის ნიჰილიზმის, როგორც სულიერი ავადმყოფობის, გრანდიოზული მეტაფორა.
ფილოსოფიური ბირთვი
რომანი სვამს კითხვას: რა ხდება, როცა დასავლური ათეისტური იდეები (ლიბერალიზმი, სოციალიზმი, ნიჰილიზმი) რუსულ ნიადაგზე გადმოინერგება? პასუხი: კატასტროფა — მკვლელობა, ხანძარი, თვითმკვლელობა, მორალური დაშლა.
“ეშმაკნი” არის ნიჰილიზმის ყველაზე სრული ანატომია ლიტერატურაში — არა აბსტრაქტული ფილოსოფიური ტრაქტატი, არამედ ფსიქოლოგიური რენტგენი იმ ადამიანებისა, რომლებიც “ყველაფერი ნებადართულიაში” ცხოვრობენ.
პერსონაჟები როგორც იდეოლოგიური არქეტიპები
ნიკოლოზ სტავროგინი — ჩრდილის ცარიელი ცენტრი
სტავროგინი რომანის ყველაზე საიდუმლო ფიგურაა. ის არც ბოროტია, არც კეთილი — ის ცარიელია. ყველა პერსონაჟი მასში თავის იდეალს ხედავს: შატოვი — რუსულ ქრისტიანულ მისიონერს, კირილოვი — ღმრთის შემცვლელ ადამიანს, ვერხოვენსკი — რევოლუციის ვაჟკაც ბელადს. მაგრამ სტავროგინი ვერცერთი ამ როლის შესრულებას ვერ ახერხებს — მას არაფრის სჯერა.
არქეტიპული ანალიზი: სტავროგინი = ჩრდილის ყველაზე რადიკალური ფორმა — ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი ინტეგრირების ნაცვლად საკუთარი თავი გააცარიელა. მას არ აქვს ჩრდილი, რადგან მთლიანად ჩრდილი გახდა.
სტავროგინი = ნიჰილიზმის განხორციელებული ადამიანი. “ტაქსის მძღოლის” ტრევისისგან განსხვავებით, ის ძალადობით არ ცდილობს სამყაროს “გადარჩენას” — მას ამისთვის ენერგიაც აღარ შერჩენია.
პიოტრ ვერხოვენსკი — მანიპულატორი
სტეპან ტროფიმოვიჩის ვაჟი. “ხუთეულების” ორგანიზატორი — რევოლუციური უჯრედების შემქმნელი, რომელიც ბრმა მორჩილებას მოითხოვს. მისი მეთოდი: ჯგუფს შიგნიდან აკავშირებს სისხლით — კოლექტიური მკვლელობა (შატოვის მკვლელობა) ხდის ყველას თანამონაწილედ და ფარულ მონად.
ეს სქემა პროფეტულად წინასწარმეტყველებს XX საუკუნის ტოტალიტარულ მოძრაობებს — ლენინისტურ უჯრედებს, ფაშისტურ ჯგუფებს.
რეალური პროტოტიპი: სერგეი ნეჩაევი (1847-1882), რევოლუციონერი, რომელმაც მართლაც მოკლა თანამოაზრე ივანოვი “საქმისთვის.”
კირილოვი — ფილოსოფიური თვითმკვლელობა
კირილოვის თეორია: “თუ ღმერთი არ არსებობს, მაშინ მე ღმერთი ვარ.” ამის დასამტკიცებლად ის მზადაა მოიკლას თავი — თვითმკვლელობა როგორც აბსოლუტური თავისუფალი ნების დემონსტრაცია.
ეს არის ეგზისტენციალიზმის ყველაზე რადიკალური ლოგიკური დასკვნა: თუ ადამიანი სრულიად თავისუფალია და ღმერთი არ არსებობს → თვითმკვლელობა = თავისუფლების უმაღლესი აქტი. ალბერ კამიუ “სიზიფეს მითოსში” პირდაპირ პასუხობს კირილოვის დილემას.
სტეპან ტროფიმოვიჩი — “მამების” თაობა
1840-იანი წლების ლიბერალი რომანტიკოსი, რომელმაც უნებურად “ეშმაკები” აღზარდა. მისი ბოლო მოგზაურობა (III ნაწილი, თავი 7) არის მშვენიერი ტრაგიკომედია — ლიბერალი ინტელექტუალი, რომელიც მთელი ცხოვრება სხვის ხარჯზე ცხოვრობდა, პირველად გამოდის “რეალურ სამყაროში” და ვერ ახერხებს ურემი დაიქირავოს.
“შარაგზა — ეს გრძელი, უსასრულო რამ არის, ვით სიცოცხლე და ოცნება ადამიანისა. შარაგზას აზრი მაინც აქვს. საგზაო მოწმობაში კი აბა რა აზრია?” — სტეპან ტროფიმოვიჩის ბოლო მოგზაურობა (III:7)
შატოვი — “ჩვენი სულიერი ნიადაგი”
ყოფილი ათეისტი, რომელიც რუსულ ქრისტიანობას დაუბრუნდა. ვერხოვენსკის “ხუთეული” მას კლავს, როგორც “მოღალატეს.” შატოვი = დოსტოევსკის საკუთარი პოზიცია: ნიჰილიზმის საწინააღმდეგო, რუსული მისტიციზმის გზა.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება რომანში | კავშირი |
|---|---|---|
| ნიჰილიზმი | ”ხუთეულები”, სტავროგინის სიცარიელე, კირილოვის თვითმკვლელობა | რომანის ცენტრალური თემა |
| ჩრდილი (არქეტიპი) | სტავროგინი — ჩრდილის ცარიელი ცენტრი; ვერხოვენსკი — ჩრდილის მოქმედი ხელი | კარლ იუნგი |
| გაუცხოება | ყველა პერსონაჟი გაუცხოებულია — თავისი თავისგან (სტავროგინი), საზოგადოებისგან (კირილოვი), თაობისგან (სტეპან ტროფიმოვიჩი) | ეგზისტენციალიზმი |
| თავისუფალი ნება | კირილოვის “უმაღლესი თავისუფლების” თეორია | ეგზისტენციალიზმი |
| რევოლუცია და ტერორი | ვერხოვენსკის “ხუთეულები” — XX ს. ტოტალიტარიზმის პროფეტული სურათი | პოლიტიკური ფილოსოფია |
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ეგზისტენციალიზმი — კირილოვის თავისუფალი ნების თეორია = ეგზისტენციალიზმის რადიკალური დასკვნა; ალბერ კამიუ პირდაპირ პასუხობს “სიზიფეს მითოსში”
- ფსიქოლოგია: ჩრდილი (არქეტიპი) — სტავროგინი = ჩრდილის ინტეგრაციის შეუძლებლობის ტრაგედია; კარლ იუნგის Individuation-ის ანტითეზისი
- კინო: ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისი = კირილოვი + “იატაკქვეშეთის კაცი” (ძალადობა როგორც “თავისუფლების” აქტი)
- რელიგია: ლუკას სახარება (8:32-36) = ეპიგრაფი და მთელი რომანის ალეგორიული ჩარჩო; თეოდიცეა — ბოროტება როგორც ღმერთისგან განშორების შედეგი
- თეოლოგია: იოანე ზიზიულასი, ყოფიერება როგორც თანაზიარება (წიგნი) — კირილოვის თვითმკვლელობა პირდაპირ ციტირებულია ზიზიულასის მიერ როგორც ბიოლოგიური თავისუფლების ტრაგიკული მწვერვალი: ადამიანი, რომელიც ცდილობს საკუთარი ონტოლოგიური წინაპირობის (ღვთის) უარყოფას და შედეგად საკუთარ ყოფიერებასაც ანადგურებს
ვერტიკალური ჯაჭვი
ნეჩაევის საქმე (1869) → ეშმაკნი (1872) → ლენინიზმი (1917) → ორუელი, “1984” (1949) → კუბრიკი, “საათის მექანიზმი” (1971)