თორმეტი სკამი (1928)
ავტორი: ილია ილფი და ევგენი პეტროვი · 1928
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე პატარა ქალაქის მმაჩის (მოქალაქეობრივი აქტების ჩამწერი განყოფილება) რიგითი თანამშრომელი, იპოლიტ მატვეევიჩ ვორობიანინოვი — წარსულში მდიდარი თავადაზნაური, რომელსაც რევოლუციამ ყველაფერი წაართვა. მისი მომაკვდავი სიდედრი, კლავდია ივანოვნა, სიცოცხლის ბოლო წამებში უმხელს საიდუმლოს: რევოლუციის დროს ოჯახური ქონების გადარჩენის მიზნით მან ბრილიანტები სასტუმრო ოთახის თორმეტი სკამიდან ერთ-ერთის საჯდომში ჩააკერა. “სკამის საჯდომში მე ბრილიანტები ჩავაკერე.”
იპოლიტი მაშინვე ეშურება განძის საძებნელად — და სწორედ აქ ხდება მისი საბედისწერო შეხვედრა: ახალგაზრდა, გენიალურ, ცინიკურ და ენამახვილ ავანტიურისტ ოსტაპ ბენდერთან, “დიდ კომბინატორთან”. ოსტაპი მყისიერად ხვდება, რომ საქმეში დიდი ფულია, და საკუთარ თავს აცხადებს “კონცესიის” ხელმძღვანელად. “ყინის დაიძრა! ბატონო ნაფიცო მსაჯულნო, ყინვა დაიძრა!” — ამგვარად აცხადებს ის ნადირობის დაწყებას.
იმავე განძს დაეძებს კიდევ ერთი მოთამაშე — მამა თევდორე, რომელმაც საიდუმლო მომაკვდავის აღსარებიდან შეიტყო და სასულიერო პირის შესამოსლის ქვეშ სიხარბის მონსტრი დამალა.
ასე იწყება გიჟური, პიკარესკული მარათონი საბჭოთა რუსეთში: ოსტაპი და იპოლიტი სათითაოდ პოულობენ სკამებს — ხან აუქციონზე, ხან კერძო ბინებში, ხან თეატრში, ხან მატარებელში. ყიდულობენ, იპარავენ, აფატრავენ მათ — მაგრამ ბრილიანტები სულ არ ჩანს. გზად ხვდებიან უამრავ გროტესკულ პერსონაჟს ახალი საბჭოთა რეალობიდან: “კაციჭამია ელოჩკას”, რომლის მთელი ლექსიკონი ოცდაათი სიტყვისგან შედგება (“მხეცობთ!”, “ჰო-ჰო!”) და რომელსაც ოსტაპი ძვირფას ჰამბსის სკამს მარტივ ჩაის საცრელში უცვლის; ვასიუკელ მოჭადრაკეებს, რომლებსაც ოსტაპი ურწმუნებს, თითქოს მათი სოფელი მსოფლიოს საჭადრაკო დედაქალაქი გახდება და მათზე ფულს დასცინცლავს. “ჭადრაკი მარტო კულტურას კი არ ავითარებს, არამედ ეკონომიკასაც.”
მამა თევდორე პარალელურად ცრუ კვალს მიჰყვება, გენერლის ცოლის სკამებს ყიდულობს, ცულს უშენებს მათ, და როცა ხვდება, რომ მოტყუვდა, კავკასიის მთებში ჭკუიდან იშლება.
ბოლოს ერთადერთი სკამიღა რჩება — მოსკოვში, რკინიგზელთა ახლადგახსნილ კლუბში. და სწორედ აქ ხდება ყველაზე შოკისმომგვრელი ფსიქოლოგიური და ფილოსოფიური გარდატეხა. სიხარბით დაბრმავებული იპოლიტ ვორობიანინოვი, რომელსაც აღარ სურს განძის ოსტაპთან გაყოფა, ღამით მძინარე მეგობარს სამართებლით ყელს გამოსჭრის. აი, ის მომენტი, სადაც დეგრადირებული არისტოკრატია მონსტრად გადაიქცა.
მკვლელი მიდის კლუბში, ფატრავს ბოლო სკამს — და შიგ არაფერს პოულობს. “მეტი რომ არაფერი არ არის? ეს შეუძლებელია! ყოვლად შეუძლებელია!” თურმე, თვეების წინ ბრილიანტები შემთხვევით იპოვა მეტარემ, გადასცა სახელმწიფოს, ხოლო მთავრობამ მათი ფასით სწორედ ეს უზარმაზარი, თანამედროვე კლუბი ააშენა. “ბრილიანტები ფასადის მთლიან მინებად და რკინა-ბეტონის სახურავებად ქცეულიყვნენ…”
სიმდიდრე ხალხს მოხმარდა. წიგნი სრულდება ვორობიანინოვის ცხოველური, სასოწარკვეთილი კივილით, რომელიც იკარგება მოსკოვის ცივ დილის ხმაურში — ის სრულიად განადგურებულია, როგორც მორალურად, ისე ფიზიკურად. მოხუცი ქალაქი კი თავის ყოველდღიურ გზას აგრძელებს.
ფილოსოფიური ბირთვი
“თორმეტი სკამი” არ არის უბრალოდ სატირული რომანი — ეს არის სიხარბის ფენომენოლოგია საბჭოთა ნეპ-ეპოქის ფონზე. ილფი და პეტროვი სვამენ კითხვას, რომელიც ღრმად დოსტოევსკისეულია: რა ხდება ადამიანთან, როცა იდეა (აქ — სიმდიდრე) მთლიანად იპყრობს მის არსებობას?
ნეპ-ფაუსტი. თითოეული გმირი სიმდიდრის ცდუნებით “ყიდის სულს”:
- ვორობიანინოვი — თავის არისტოკრატიულ ღირსებას (მათხოვრად ხდება: “მესიე, ჟე ნე მანჟ პა სის ჟურ”);
- მამა თევდორე — აღსარების საიდუმლოს (“საიდან გაიგეთ? აღსარების საიდუმლოება საკუთარი ინტერესებისთვის გამოიყენეთ, ხომ?”);
- ოსტაპი — ყოველი ადამიანური კავშირის გულწრფელობას (ყველას ატყუებს, თუმცა სწორედ ის არის ერთადერთი, ვინც არ დამცირდა).
ძველი სამყაროს აგონია. “იპოლიტ მატვეევიჩის თვალში ცხოვრებამ ფასი დაკარგა” — ეს ფრაზა სიმბოლური ბოლოა ძველი, ბურჟუაზიულ-არისტოკრატიული რუსეთისა. ახალი საბჭოთა რეალობა მათ არ კლავს — ის მათ ზედმეტს ხდის. ბრილიანტები, რომლებიც ოდესღაც ცხოვრების აზრს წარმოადგენდნენ, ფიზიკურად კოლექტიურ შენობად გარდაიქცნენ. ეს არის ნივთის ალქიმიური ტრანსფორმაცია: ინდივიდუალურიდან საზოგადოებრივში, მოხმარებიდან გამოყენებაში.
სიტყვები ფულია, ფული — სიტყვები. ოსტაპი არ არის უბრალო ქურდი — ის ენის ოსტატია, რომელიც სიტყვით აფუძნებს რეალობას (ვასიუკი მსოფლიო საჭადრაკო დედაქალაქად; ის თავად — “თურქი სუბიექტის ძე”). ეს არის ნიჰილისტური ენერგია, რომელიც ძველი ღირებულებების ნანგრევებზე ახალ ფიქციებს აშენებს — მაგრამ ამ ფიქციებში სიცოცხლის ნიაღვარი დუღს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
ოსტაპ ბენდერი — ტრიქსტერი
ოსტაპ ბენდერი არის მე-20 საუკუნის ტრიქსტერის კანონიკური ფიგურა — ენამახვილი, ჭკვიანი, ზნეობრივად ამბივალენტური ავანტიურისტი, რომელიც ცხოვრობს არა წესების ფარგლებში, არამედ მათ შორის. ის ზუსტად ჯდება ხაზზე:
გოგოლის ხლესტაკოვი (“რევიზორი”) → გოგოლის ჩიჩიკოვი (“მკვდარი სულები”) → ოსტაპ ბენდერი
ყველა სამ შემთხვევაში გვაქვს ავანტიურისტი, რომელიც პროვინციულ რუსეთში მოგზაურობს და ადამიანების ფარული სურვილების სარკედ იქცევა. ჩიჩიკოვის მსგავსად, ოსტაპი მკვდარ ობიექტებს (სკამებს) დაეძებს, რათა ცოცხალი ფული გამოიმუშავოს. ჩიჩიკოვი ყიდულობდა “მკვდარ სულებს” — ოსტაპი ყიდულობს მიცვალებულ ავეჯს. ორივე ნივთს ფულად აქცევს, ორივე შავი ალქიმიის ოსტატია.
ამავდროულად ოსტაპში ცხოვრობს იუნგისეული ტრიქსტერის ორმაგობა: ის არის შემოქმედიც (სიცოცხლის ენერგია ნეპის რუხ რეალობაში) და დამანგრეველიც (ყველას იყენებს). იუნგის მიხედვით, ტრიქსტერი ის ჩრდილია, რომელსაც კოლექტიური ცნობიერება გამოდევნის — და სწორედ ამიტომ ის ქარიზმატულია, რადგან გამოხატავს დათრგუნულს.
იპოლიტ ვორობიანინოვი — დეგრადირებული მეფე
ვორობიანინოვი — დაცემული მეფის არქეტიპია. ოდესღაც თავადაზნაურთა წინამძღოლი (“ვორობიანინოვ”-ის რუსული ფესვი მიუთითებს წინამძღოლობაზე), ახლა კი მმაჩის კარჩაკეტილი მოხელე. მისი გზა არის დაცემის სრული არქი:
- მოხელე → გზის მაძიებელი → ოსტაპის მარიონეტი → მათხოვარი → მკვლელი → შეშლილი.
“არასოდეს ვორობიანინოვს არავისთვის ხელი არ გაუწვდია” — ეს ფრაზა ზუსტად იმ მომენტში გაისმის, როცა მათხოვრად იქცევა. დოსტოევსკისეული ტრაგედიაა ეს: კაცი, რომელიც არა საკუთარი ნების, არამედ ობიექტის მიმართ ვნებას ემორჩილება, და ამ ვნებამ ის მკვლელობამდე მიიყვანა. როდიონ რასკოლნიკოვის მსგავსად, ის დგას დიდი გარდაცვალების წინ — მაგრამ რასკოლნიკოვისგან განსხვავებით, მასში სვეტი არ არის.
მამა თევდორე — ფარისეველი სასულიერო პირი
გოგოლური, დოსტოევსკისეული ფიგურა — სასულიერო პირი, რომელიც აღსარების საიდუმლოს ყიდის. დოსტოევსკის “ძმები კარამაზოვების” მამა ფიოდორის ტრავესტიული ექო, მხოლოდ საბჭოთა ნეპის კონტექსტში. მისი შეშლილობა მთაზე — ფინალი ჩრდილით მოცული ადამიანისა, რომელიც საკუთარ სიბნელეს ვერასდროს აღიარებს.
კაციჭამია ელოჩკა — მომხმარებლური სულის ქანდაკება
ორმოცდაათი წლით უსწრებს ადორნოს, ბოდრიარს და მომხმარებლობის ყველა კრიტიკოსს. მისი ოცდაათსიტყვიანი ლექსიკონი — ეს არის საზოგადოებრივი აცრის ციფრული ემბრიონი. გაუცხოების ფიგურაა, სადაც ადამიანი აღარ გრძნობს საკუთარი სულიერი სიცარიელის ტკივილს.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| თორმეტი ჰამბსის სკამი | დაკარგული ილუზიები, ბურჟუაზიული წარსულის აჩრდილები, “შავი” გრაალის ძიება; რიცხვი 12 — ქრისტიანული მოციქულების ტრავესტია, სადაც ნაცვლად სიმართლისა დევს ვერცხლი და ოქრო | ”ამ სკამების ოკეანეში ჩვენმა გმირებმა ერთი ცალი ჰამბსის მარკის, კაკლის ხის, ფეხებდაგრეხილი სკამი უნდა იპოვონ, რომლის მუცელშიც მადამ პეტუხოვას განძეული იმალება.” |
| ბრილიანტები | ძველი სამყაროს ოცნება; მათი ტრანსფორმაცია კოლექტიურ შენობად — ფუნდამენტური ალქიმია | ”ბრილიანტები ფასადის მთლიან მინებად და რკინა-ბეტონის სახურავებად ქცეულიყვნენ…“ |
| რკინიგზელთა კლუბი | ახალი საბჭოთა კოლექტიური ეპოქის ტრიუმფი; საერთო სიმდიდრე კერძო ოცნებაზე | ”ბრილიანტები… ქცეულიყვნენ…“ |
| ყელი (გამოჭრილი) | ინდივიდუალური ამბიციის უკიდურესი ფორმა; ძველი სამყაროს მკვლელობა თავის საუკეთესო მეგობარში | ფინალური მკვლელობის სცენა |
| კივილი მოსკოვის შუა მოედანზე | ძველი “მე”-ს სიკვდილი დიდი ქალაქის გულგრილი ხმაურში | ”მისი გიჟური, აღტკინებული და ველური ყვირილის ხმა… შუა მოედანზე გაიჭრა… ქალაქი გაუდგა თავის ყოველდღიურ გზას” |
| სამართებელი | არისტოკრატიის ბოლო ატრიბუტი, რომელიც მკვლელობის იარაღად გარდაიქცა | ფინალის სცენა |
ფილოსოფიური დებატი
ინდივიდუალური გამდიდრება vs. კოლექტიური კეთილდღეობა — ამ ბრძოლის იდეოლოგიური ასპექტი საბჭოთა ცენზურის ფონზე აშკარაა, თუმცა ტექსტი უფრო ღრმაა. ავტორები საკუთარ მხარეს ცხადად ატყობინებენ ფინალით: განძი ხალხს ხმარდება, ეგოისტები კი ისჯებიან სიკვდილითა და შეშლილობით. მაგრამ ეს არ არის უბრალო საბჭოთა დიდაქტიკა — ეს არის კლასიკური გოგოლისეული დიალექტიკა: კაპიტალის პერსონიფიცირებული ძებნა ისჯება არა მორალურად, არამედ ონტოლოგიურად (ნივთი ქრება როგორც კერძო საგანი, გარდაიქმნება საჯარო სიკეთედ).
სიცილი ცრემლის გავლით. ილფი-პეტროვის სატირა არ არის ცივი კრიტიკა — ის სიყვარულითაა გაჯერებული ოსტაპის მიმართ. ეს ქმნის წიგნის ღრმა ამბივალენტურობას: ავტორები ოფიციალურად იცავენ კოლექტივს, მაგრამ ენერგიულად, ცოცხლად, მკითხველისთვის ყველაზე საინტერესოდ წერენ ოსტაპ ბენდერის ტრიქსტერულ ინდივიდუალიზმზე. აქედან — წიგნის მარადიული მომხიბვლელობა.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურა
- ნიკოლოზ გოგოლი — გენეტიკური წინაპარი. ოსტაპ ბენდერი = ხლესტაკოვი + ჩიჩიკოვი. “მკვდარი სულები” და “თორმეტი სკამი” ორივე არიან პიკარესკული მოგზაურობები რუსეთის გეოგრაფიაში, სადაც ავანტიურისტი ხდება საზოგადოების სარკე. გოგოლი ყიდულობდა მკვდარ სულებს — ილფი-პეტროვი ეძებენ მკვდარ ავეჯს. ორივე შემთხვევაში ობიექტის “მკვდარი” ბუნება ცოცხლდება ფულის ლოგიკით.
- მიხეილ ბულგაკოვი — თანამედროვე სატირიკოსი. “ოსტატი და მარგარიტა”-ს ვოლანდი და ოსტაპ ბენდერი — ორივე “შეშლილი ვიზიტორები” საბჭოთა მოსკოვში, ფიგურები, რომლებიც ახალი რეჟიმის სიცარიელეს სავსე, ქარიზმატული პერსონით ავსებენ. “ძაღლის გულის” შარიკოვი და ვორობიანინოვი — ორივე არიან ადამიანები, რომლებიც ძველი და ახალი სამყაროს ნაპრალში დაიბადნენ.
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ვორობიანინოვი როგორც “რასკოლნიკოვის” პაროდიული ორეული: ფულის ძიებისთვის მკვლელობა, ოღონდ ტანჯვის გარეშე, გამოხსნის გარეშე. დოსტოევსკის ტრაგიკული სიჭრელე ილფი-პეტროვთან იქცევა სატირულ ფარსად — ეს არის 1920-იანების ნიჰილისტური ეპოქის ხელნაწერი.
- ფრანსუა რაბლე, სერვანტესი — პიკარესკული ტრადიცია. ოსტაპი და იპოლიტი — ახალი დონ კიხოტი და სანჩო პანსა, ოღონდ ფოლადის ხანაში, სადაც ცა ცარიელია და ყველა ოცნება სკამის მუცელში იმალება.
ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე — ოსტაპ ბენდერი არის “ცისგაბოროტებული” ნიცშელური ფიგურა, რომელიც ცხოვრობს “ღმერთის სიკვდილის” შემდგომ სამყაროში. მისი სიცოცხლე — ძალაუფლების ნების სიხარულოვანი განხორციელება ნეპ-ეპოქის ნანგრევებზე. თუმცა მისი ბოლო — გატეხილი სამართებლის მიერ — გვახსენებს, რომ “ცისგაბოროტებული” არც ერთი ფიგურა ვერ გადარჩება კოლექტიური რეალობის წინააღმდეგ.
- ნიჰილიზმი — წიგნი არის 1920-იანი წლების საბჭოთა ნიჰილიზმის ფენომენოლოგია. ყველა პერსონაჟი — ვორობიანინოვი, ოსტაპი, მამა თევდორე — ცხოვრობენ ღირებულებითი ვაკუუმში. განსხვავდებიან მხოლოდ იმით, თუ როგორ ავსებენ ამ ვაკუუმს: სიხარბით, ენით, ფარისევლობით.
- მარქსიზმი (ფულის ალიენაცია) — “თორმეტი სკამის” სიუჟეტი მარქსის “კაპიტალის” ანალიზის ცოცხალი ილუსტრაციაა: ობიექტი (ბრილიანტი) ხდება სუბიექტი (მიზანი), ხოლო სუბიექტები (ადამიანები) ხდებიან ობიექტები (ერთმანეთის ინსტრუმენტები).
ფსიქოლოგია
- კარლ იუნგი — ჩრდილი და ტრიქსტერი — სამივე მთავარი გმირი (ვორობიანინოვი, ოსტაპი, მამა თევდორე) არიან ადამიანები, რომლებიც ვერ ეცნობიან საკუთარ ჩრდილს. ვორობიანინოვი თავის სიხარბეს პროექციით ოსტაპზე ხედავს; მამა თევდორე სიხარბეს რელიგიური ენით ფარავს; ოსტაპი — ცინიკური სიმსუბუქით ნიღბავს ფუნდამენტურ მარტოობას. იუნგი ამბობდა: რასაც ვერ აცნობიერებ, ის შენს ბედად გექცევა — სწორედ ეს ხდება ფინალში.
- გაუცხოება — ყველა პერსონაჟი გაუცხოებულია: ვორობიანინოვი ძველი სამყაროსგან და საკუთარი თავისგან; ოსტაპი ყოველგვარი ემოციური კავშირისგან; კაციჭამია ელოჩკა — ენისგან და საზრისისგან.
- ობიექტზე მიჯაჭვის ფიქსაცია (ფიქსაცია/ფეტიში) — ფროიდიანული თვალსაზრისით, სკამი წარმოადგენს ფეტიშ-ობიექტს, რომელიც წარსულის (სიდედრის, ძველი რუსეთის, დაკარგული ძალაუფლების) ფუნქციას ასრულებს.
კინემატოგრაფია
- მელ ბრუკსის “The Twelve Chairs” (1970) — პირდაპირი ეკრანიზაცია, რომელიც სატირულ-კომედიურ ტონს ზუსტად ინარჩუნებს.
- კოენ ძმების ფილმები (“Fargo”, “Burn After Reading”) — სიხარბის მიერ მართული გმირების ტრაგიკომიკური ქრონიკა.
- ტარანტინოს “Pulp Fiction” — ოქროვანი ჩემოდანის ძებნა MacGuffin-ი, რომელიც ოსტაპ-ვორობიანინოვის ძიების პირდაპირი მემკვიდრეა.
- საბჭოთა ეკრანიზაციები — ლეონიდ გაიდაის “12 სტულიევ” (1971) და მარკ ზახაროვის ვერსია (1976) — ოსტაპი საბჭოთა კულტურის ფოლკლორული გმირი გახდა.
რელიგია
- იუდასის პაროდია — მამა თევდორე, სასულიერო პირი, რომელიც აღსარების საიდუმლოს ვერცხლისთვის ყიდის.
- ოქროს ხბო — ბრილიანტები როგორც კერპი, რომლისკენაც სამი გმირი ლოცულობს. ილფი-პეტროვის მომდევნო რომანი “ოქროს ხბო” (1931) პირდაპირ ამ მეტაფორაზეა აგებული.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები:
- სერვანტესი, “დონ კიხოტი” (1605) — პიკარესკული გზის არქეტიპი
- გოგოლი, “რევიზორი” (1836) → “მკვდარი სულები” (1842) — რუსული ტრიქსტერის ფესვი
- დოსტოევსკი, “დანაშაული და სასჯელი” (1866) — სიხარბის მიერ გამოწვეული მკვლელობის ფენომენოლოგია
- საშა ჩორნი, ზოშჩენკო — 1920-იანების ადრეული საბჭოთა სატირა
ეპოქა და თანამედროვენი (1920-იანები, ნეპი):
- ბულგაკოვი, “ძაღლის გული” (1925) — მეცნიერული ფანტასტიკით საფარველდებული საბჭოთა სატირა
- ბულგაკოვი, “ოსტატი და მარგარიტა” (1928-1940) — ეშმაკის ვიზიტი მოსკოვში, ოსტაპის მეტაფიზიკური ძმა
- ზოშჩენკო — ყოველდღიური საბჭოთა აბსურდის ოსტატი
- ოლეშა, “შური” (1927)
მემკვიდრეობა:
- ილფი-პეტროვი, “ოქროს ხბო” (1931) — ოსტაპ ბენდერის გაგრძელება
- ვენედიქტ ეროფეევი, “მოსკოვი-პეტუშკი” (1969-1970) — ტრიქსტერი-ალკოჰოლიკი სოციალიზმის ბოლო ეპოქაში
- ვიქტორ პელევინი — პოსტსაბჭოთა ნიჰილისტური ავანტიურისტი
- კოენ ძმების კინო (ამერიკული პარალელი)
- აარონ სორკინის “The Trial of the Chicago 7” — პოლიტიკური ტრიქსტერის ტრადიცია
ოსტაპ ბენდერი შევიდა რუსულ კულტურულ DNK-ში ისევე, როგორც დონ კიხოტი ესპანურში ან შვეიკი ჩეხურში. ის არის საბჭოთა მე-20 საუკუნის “შესანიშნავი ბოროტი”, რომლის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა ამ კულტურის გაგება.