სადამსჯელო კოლონიაში

სადამსჯელო კოლონიაში (1919)

In der Strafkolonie. ფრანც კაფკას მოთხრობა.

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ევროპელი მოგზაური სტუმრობს უცხო კუნძულს, სადაც ოფიცერი მას სიკვდილით დასჯის რთულ და საზარელ აპარატს აცნობს. ამ სისტემაში დანაშაული ყოველთვის დამტკიცებულად ითვლება — „დანაშაული არასდროს იწვევს ეჭვს” — და პატიმარს არც კი ეუბნებიან მის განაჩენს. მანქანა 12 საათის განმავლობაში მსჯავრდებულს განაჩენს პირდაპირ სხეულზე აწერს წვეტიანი ნემსებით: „მცნება, რომელიც ბრალდებულმა დაარღვია, მას ტანზე უნდა დაეწეროს.”

ოფიცერი ფანატიკურია — „რა დიდებული დრო იყო, მეგობარო!” — სჯერა, რომ ტანჯვის მეექვსე საათს ადამიანი სულიერად ტრანსფორმირდება: „მეექვსე საათისთვის კი ბრალდებული საოცრად მშვიდი ხდება! ამ დროს ყველაზე ჩლუნგიც კი გონს მოდის.” მოგზაური, თანამედროვე ჰუმანიზმის წარმომადგენელი, კატეგორიულ უარს ამბობს: „მე ამ მეთოდის წინააღმდეგი გახლავართ.”

როცა ოფიცერი ხვდება, რომ მისი დრო წავიდა, ათავისუფლებს პატიმარს და თავად წვება მანქანაში, რათა ტანზე ამოიტვიფროს სიტყვები: „იყავ სამართლიანი!” მაგრამ მანქანა იშლება — „ეს აღარ იყო თვითგვემა, ეს უკვე პირდაპირი მკვლელობა გახლდათ.” ნემსები ოფიცერს უმოწყალოდ ხვრეტენ, სიკვდილამდე. მოგზაური კუნძულიდან გარბის.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

მოთხრობა სვამს კითხვას: შეიძლება თუ არა ტანჯვამ სულიერ განწმენდამდე მიგვიყვანოს? ოფიცრის პასუხი: კი — კანონი სხეულში უნდა „ჩაიწეროს”. კაფკას პასუხი: არა — მანქანა ოფიცერს „გასხივოსნების” ნაცვლად უბრალოდ კლავს.

ეს არის ტანჯვა და გამოსყიდვა-ს ყველაზე რადიკალური ტესტი: ფიოდორ დოსტოევსკი-სთან ტანჯვა = გზა ხსნისკენ (სონია, ალიოშა); კაფკასთან ტანჯვის მანქანა = თვითგანადგურება გამოსყიდვის გარეშე.

კონცეფცია	გამოვლინება
ძალაუფლება და მორალი	„დანაშაული არასდროს იწვევს ეჭვს” — ძალაუფლება, რომელიც ბრალის დასაბუთებას არ საჭიროებს
ტანჯვა და გამოსყიდვა	ოფიცრის რწმენა: ტანჯვა = გასხივოსნება. მანქანის პასუხი: ტანჯვა = სიკვდილი
აბსურდი	უსამართლო მსაჯული საკუთარ თავს „სამართლიანობას” უსჯის

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

ოფიცერი — ბრმა ფანატიკოსი

„ეს დიდებული დრო იყო, მეგობარო!”

„დანაშაული არასდროს იწვევს ეჭვს.”

ოფიცერი = დოგმატური რწმენის არქეტიპი. ის ფანატიკურად ემსახურება ძველ კომენდანტის სისტემას — სადისტური მანქანა მისთვის წმინდა საგანია. როცა სისტემა საფრთხეშია, ის თავს სწირავს — მაგრამ მის თვითმსხვერპლს არანაირი აზრი არ აქვს: მანქანა იშლება და მას უბრალოდ კლავს.

პარალელი: დიდი ინკვიზიტორი — ორივეს სჯერა, რომ ძალადობრივი სისტემა ხალხის „კეთილდღეობას” ემსახურება. განსხვავება: ინკვიზიტორი ინტელექტუალია, ოფიცერი — მექანიკოსი-ფანატიკოსი.

მოგზაური — პასიური ჰუმანისტი

„მე ამ მეთოდის წინააღმდეგი გახლავართ.”

მოგზაური = თანამედროვე დასავლური ჰუმანიზმის არქეტიპი. ის უარს ამბობს ძალადობის მხარდაჭერაზე, მაგრამ არაფერს აკეთებს — უბრალოდ გარბის კუნძულიდან. კაფკას ბრალდება: პასიური ჰუმანიზმი = სისტემის თანამონაწილე.

ეს პარალელურია ცხოველების ფერმა (წიგნი)-ს ბენჯამინთან — ცინიკური ინტელექტუალი, რომელიც ხედავს ყველაფერს, მაგრამ მხოლოდ გვიან ყვირის.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
აპარატი/მანქანა	ინსტიტუციური ძალადობის მექანიზმი; დოგმატური სამართლიანობა	„ეს მეტად თავისებური აპარატია”
ნემსები ტანზე	კანონი, რომელიც სხეულში იწერება — ფიზიკური ტკივილი = „განათლება”	„მცნება… მას ტანზე უნდა დაეწეროს”
ჭუჭყიანი ქეჩა	სისტემის დეგრადაცია; ძველი „დიდების” ნარჩენი	„ამ ქეჩის პირში ჩადება ზიზღის გარეშე შეუძლებელია”
მანქანის დაშლა	დოგმატური სისტემის თვითგანადგურება	„ეს უკვე პირდაპირი მკვლელობა გახლდათ”

ჰორიზონტალური კავშირები

დომენი	კავშირი
ლიტერატურა	განაჩენი (წიგნი) — ორივეში განაჩენი ბრალის დასაბუთების გარეშეა. „განაჩენში” = მამა (პირადი ავტორიტეტი), „კოლონიაში” = მანქანა (ინსტიტუციური ავტორიტეტი)
ლიტერატურა	პროცესი (წიგნი) — „დანაშაული არასდროს იწვევს ეჭვს” = პროცესის სასამართლოს ფორმულა. ერთი მოთხრობა — მეორის ესკიზი
ლიტერატურა	1984 (წიგნი) — ორუელის 101-ე ოთახი = კაფკას სადამსჯელო მანქანის ევოლუცია. ორივე: ფიზიკური ტერორი = სულის „განკურნების” ინსტრუმენტი
ფილოსოფია	ძალაუფლება და მორალი — ძალაუფლება, რომელიც ბრალის დასაბუთებას არ საჭიროებს = ფრიდრიხ ნიცშე-ს will to power-ის ინსტიტუციური ვერსია
ფსიქოლოგია	კარლ იუნგი — ოფიცრის თვითმსხვერპლი = ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ინტეგრაციის კატასტროფული მცდელობა
რელიგია	ნემსებით ტანზე წერა = სტიგმატიზმის პაროდია; ოფიცრის რწმენა = მისტიკური ასკეტიზმი სადისტურ ფორმაში

ვერტიკალური ჯაჭვი

ბიბლია — კანონის ქვაფიცრებზე ჩაწერა (მოსეს დაფები)
    ↓
[[ფიოდორ დოსტოევსკი]] — [[დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)]] (1866): ტანჯვა → გამოსყიდვა
    ↓
[[ფრანც კაფკა]] — „სადამსჯელო კოლონიაში" (1919): ტანჯვა → სიკვდილი (გამოსყიდვის გარეშე)
    ↓
[[ფრანც კაფკა]] — [[პროცესი (წიგნი)]] (1925): „ძაღლივით დამკლეს"
    ↓
[[ჯორჯ ორუელი]] — [[1984 (წიგნი)]] (1949): ოთახი №101 — ტანჯვა სულის გასატეხად