ცხოველების ფერმა

ცხოველების ფერმა (1945)

Animal Farm. ჯორჯ ორუელის იგავ-რომანი.

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

წარმოიდგინე ტიპური ინგლისური ფერმა, სადაც ლოთი პატრონი ჯოუნზი ცხოველებს ამუშავებს, აშიმშილებს და სასტიკად ეპყრობა. ერთ ღამესაც ბრძენი ღორი მეიჯორი ყველას შეკრებს და ეუბნება: ჩვენი მთავარი მტერი ადამიანია, მოდით, გავყაროთ ის და შევქმნათ თანასწორი საზოგადოება. მოკლედ, ცხოველები ჯანყდებიან, ჯოუნზს აგდებენ და ფერმას „ცხოველების ფერმას” არქმევენ. კედელზე შვიდ მთავარ მცნებას წერენ, რომელთაგან ყველაზე მთავარია: „ყველა ცხოველი თანასწორია”.

მართვას ღორები იღებენ — ორი ლიდერი: სნოუბოლი (პროგრესული, ენაწყლიანი) და ნაპოლეონი (სასტიკი, პრაგმატული). ნაპოლეონი ფარულად ზრდის ძაღლებს და ერთ დღესაც მათი მეშვეობით სნოუბოლს ფერმიდან აგდებს. იწყება დიქტატურა. პროპაგანდისტი ღორი სქვილერი ნელ-ნელა ცვლის ისტორიას და კედელზე დაწერილ კანონებსაც.

ყველაზე ტრაგიკული — ბოქსერის ბედი: კეთილი, უზომოდ მშრომელი ცხენი, რომლის ლოზუნგია „უკეთესად ვიმუშავებ!”. როცა ფიზიკურად ნადგურდება, ნაპოლეონი მას სასაკლაოზე ყიდის, ფულით კი ღორებისთვის ვისკის ყიდულობს.

ფინალი: კედელზე რჩება ერთი პარადოქსული კანონი — „ყველა ცხოველი თანასწორია, მაგრამ ზოგიერთი ცხოველი უფრო თანასწორია, ვიდრე სხვები”. ღორები ორ ფეხზე დადიან, ტანსაცმელს იცვამენ და ადამიანებთან ბანქოს თამაშობენ. ფანჯრიდან მოთვალთვალე ცხოველები ხვდებიან — ადამიანისა და ღორის გარჩევა უკვე შეუძლებელია. რევოლუციამ სრული წრე შეკრა.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანის ცენტრალური თეზისი: ძალაუფლება არ ხრწნის — ძალაუფლება ავლენს. რევოლუცია ვერ ცვლის ადამიანის (ღორის) ბუნებას; ის მხოლოდ ცვლის იმას, ვინ ზემოთ დგას.

„ყველა ცხოველი თანასწორია, მაგრამ ზოგიერთი ცხოველი უფრო თანასწორია, ვიდრე სხვები.” — X თავი

ეს პარადოქსი არის ორუელის პასუხი ყველა უტოპიურ პროექტზე: თანასწორობის იდეა საბოლოოდ იქცევა უთანასწორობის ყველაზე დახვეწილ ფორმად.

კონცეფცია	როგორ ვლინდება
ძალაუფლება და მორალი	ნაპოლეონი იწყებს „თანასწორად” და მთავრდება ტირანად — ძალაუფლება თვითმიზანი ხდება
ჩრდილი (არქეტიპი)	სნოუბოლი = პროეცირებული ჩრდილი: ნაპოლეონი საკუთარ ბოროტებას სნოუბოლზე აკისრებს
თავისუფალი ნება	ბოქსერი „თავისუფლად” ირჩევს მორჩილებას, მაგრამ ეს თავისუფლება ილუზიაა
გაუცხოება	ცხოველები თანდათან გაუცხოვდებიან საკუთარ რევოლუციას

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

ნაპოლეონი — ტირანის არქეტიპი

„მრისხანე შესახედაობის, სიტყვაძუნწი და საკუთარ ყაიდაზე მცხოვრები ზორბა ღორი.”

იუნგიანული ანალიზი: ნაპოლეონი არის კოლექტიური ჩრდილი (არქეტიპი) — ის, რისი მოვლინებაც ყველა ჩაგრულს ეშინია, მაგრამ ვერ ცნობს. ის არის ჯოუნზის ასლი ცხოველის სხეულში. ძალაუფლების წრებრუნვა აჩვენებს: ჩრდილი არ ნადგურდება რევოლუციით — ის მხოლოდ ნიღაბს იცვლის.

პარალელი: დიდი ინკვიზიტორი — ორივე ამტკიცებს, რომ მასებს თავისუფლება არ სჭირდებათ. ნაპოლეონი დოსტოევსკის ინკვიზიტორის პრიმიტიული ვერსიაა: ინკვიზიტორს მაინც აქვს ფილოსოფიური არგუმენტი, ნაპოლეონს — მხოლოდ ძაღლები.

სნოუბოლი — განდევნილი იდეალისტი

„უფრო ცქვიტი, ენაწყლიანი და საზრიანი.”

სნოუბოლი = ტროცკი ისტორიულ ალეგორიაში, მაგრამ არქეტიპულად — განდევნილი გმირი, რომლის არყოფნაც სისტემას უფრო სჭირდება, ვიდრე მისი არსებობა. ის იქცევა მითად, საფრთხედ, „მტრად” — სწორედ იმიტომ, რომ სისტემას ყოველთვის სჭირდება გარეგანი მტერი, რომელზეც ჩრდილი (არქეტიპი)-ს აპროეცირებს.

ბოქსერი — ტრაგიკული მორჩილი

„უკეთესად ვიმუშავებ!” / „თუ ამას ამხანაგი ნაპოლეონი ამბობს, ესე იგი, სიმართლეა.”

ბოქსერი არის მშრომელი მასის არქეტიპი — კეთილი, ერთგული, მაგრამ ბრმა. მისი ტრაგედია ორუელის ყველაზე მწარე აზრია: სიკეთე უგონობის გარეშე არ არსებობს, და უგონო სიკეთე სისტემის საწვავია.

სქვილერი — პროპაგანდის არქეტიპი

„იმის ძალაც კი შესწევს, შავი თეთრად წარმოაჩინოსო.”

სქვილერი არის ენის იარაღად ქცევა — თემა, რომელსაც ორუელი 1984 (წიგნი)-ში „ახალმეტყველებად” განავითარებს. სქვილერი ცვლის წარსულს, ანადგურებს მეხსიერებას — ის არის პროტო-ჭეშმარიტების სამინისტრო.

ბენჯამინი — ცინიკური ინტელექტუალი

„ვირები დიდხანს ცოცხლობენ. არც ერთ თქვენგანს არ უნახავს მკვდარი ვირი.”

ბენჯამინი არის პასიური ინტელექტუალი — ხედავს ყველაფერს, მაგრამ არაფერს აკეთებს. ის ყვირის მხოლოდ მაშინ, როცა ბოქსერი სასაკლაოზე მიჰყავთ — და ეს უკვე გვიანია. ორუელის ბრალდება: ცინიზმი = თანამონაწილეობა.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
შვიდი მცნება	კონსტიტუცია, რომელსაც მმართველები სურვილისამებრ ცვლიან	„ყველა ცხოველი თანასწორია, მაგრამ ზოგიერთი ცხოველი უფრო თანასწორია”
წისქვილი	ინდუსტრიალიზაცია და ცრუ დაპირებები; დაუსრულებელი, ფუჭი შრომა	„წისქვილი გაანათებდა ცხოველთა სადგომებს…“
შაქარყინულის მთა	რელიგია როგორც ჩაგრულთა დამამშვიდებელი ილუზია	„აი, იმ შავი ღრუბლის უკან, აღმართულია შაქარყინულის მთა…“
ღორების ორფეხობა	რევოლუციის სრული წრე — ჩაგრული = ჩაგვრა	„ოთხი ფეხი კარგია, ორი ფეხი — უკეთესი!“

ფილოსოფიური დებატი

სნოუბოლის იდეალიზმი vs. ნაპოლეონის პრაგმატიზმი

სნოუბოლი სთავაზობს პროგრესს — წისქვილი, განათლება, „კვირაში მხოლოდ სამ დღეს იმუშავებდნენ”. ნაპოლეონი პასუხობს ძალით — ძაღლებით, ტერორით, პროპაგანდით.

ვინ იმარჯვებს? ნაპოლეონი. ორუელის პასუხი: იდეალიზმი მარცხდება, რადგან ინტელექტი მასების მორჩილებისა და მმართველთა სისასტიკის წინაშე უძლურია.

ეს იგივე კითხვაა, რომელსაც დიდი ინკვიზიტორი უსვამს ქრისტეს: „შენ გინდოდა თავისუფლები, მაგრამ ხალხს პურის მიცემა ურჩევნიათ”.

ჰორიზონტალური კავშირები

დომენი	კავშირი
ლიტერატურა	საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი) — ჰაქსლის დისტოპია სიამოვნებით აკონტროლებს, ორუელისა — შიშით. ორი მხარე ერთი მონეტისა
ლიტერატურა	1984 (წიგნი) — „ცხოველების ფერმა” = სატირული ესკიზი, „1984” = სრული ფილოსოფიური ტრაქტატი. სქვილერი → ჭეშმარიტების სამინისტრო
ფილოსოფია	ფრიდრიხ ნიცშე — „ძალაუფლება და მორალი”: ნაპოლეონის ძალაუფლებისწადილი ნიცშეანური will to power-ის გაუხეშებული ვერსიაა
ფსიქოლოგია	კარლ იუნგი — კოლექტიური ჩრდილი (არქეტიპი): სნოუბოლი = პროეცირებული ჩრდილი, რომელზეც სისტემა საკუთარ ბოროტებას გადატვირთავს
რელიგია	მოსეს შაქარყინულის მთა = რელიგია როგორც „ხალხის ოპიუმი” (მარქსი). ამავდროულად — დიდი ინკვიზიტორი-ს „სასწაულის” ექვივალენტი
კინო	ტერი გილიამი, „Brazil” (1985) — ბიუროკრატიული აბსურდის სატირა, ორუელისა და ფრანც კაფკა-ს სინთეზი

ვერტიკალური ჯაჭვი

ეზოპე — იგავები ცხოველებით (VI ს. ძვ.წ.)
    ↓
ჯონათან სვიფტი — „გულივერის მოგზაურობები" (1726) — ცხოველების სატირა ადამიანურ ბუნებაზე
    ↓
[[ფიოდორ დოსტოევსკი]] — [[ეშმაკნი (წიგნი)]] (1872) — რევოლუციონერების გახრწნა
    ↓
**ჯორჯ ორუელი — „ცხოველების ფერმა" (1945)** — რევოლუციის ალეგორია
    ↓
[[ჯორჯ ორუელი]] — [[1984 (წიგნი)]] (1949) — სრული ტოტალიტარული სისტემა
    ↓
ვილიამ გოლდინგი — „ბუზების მბრძანებელი" (1954) — ძალაუფლება იზოლაციაში