ჯონ ფონ ნეიმანი (1903–1957)
როლი ხეივანში
ჯონ ფონ ნეიმანი (János Lajos Neumann) იმ იშვიათ ადამიანთაგანია, ვისი სახელიც ფართო საზოგადოებამ თითქმის არ იცის, თუმცა ყოველდღიურად მისი იდეებით სარგებლობს. ყოველი ლეპტოპი და სმარტფონი მის მიერ აღწერილ არქიტექტურაზე მუშაობს. ეკონომისტები, ბიოლოგები და სამხედრო სტრატეგები თამაშთა თეორიის ენაზე მსჯელობენ, რომელიც მან შექმნა. ხელოვნური სიცოცხლისა და კომპიუტერული ვირუსების ლოგიკა მის უნივერსალურ კონსტრუქტორს ეფუძნება.
ხეივნისთვის ის კიდევ ერთი მიზეზით არის მნიშვნელოვანი: ფონ ნეიმანმა მათემატიკის ენით დასვა ფილოსოფიის სამი უძველესი კითხვა.
- რა არის რაციონალური არჩევანი, როცა შედეგი სხვაზეც არის დამოკიდებული? — თამაშთა თეორია და პატიმრის დილემა
- რა არის სიცოცხლე? — თვითრეპროდუქციის ლოგიკა
- რა არის აზროვნება და რა ენაზე ფიქრობს ტვინი? — კომპიუტერი და ტვინი (წიგნი) და ტვინის პირველადი და მეორადი ენა
მის ფიგურაში ერთდროულად ჩანს მოდერნული გონის ორივე სახე: უდიდესი ინტელექტუალური სიცხადე და ის ცივი, „რაციონალური” ლოგიკა, რომელმაც ერთ დროს ბირთვული პრევენციული ომი ერთადერთ გონივრულ გამოსავლად მიიჩნია.
ცხოვრების გზა — მოკლედ
| პერიოდი | მოვლენა |
|---|---|
| 1903 | დაიბადა ბუდაპეშტში, მდიდარი ებრაელი ბანკირის, მაქს ნოიმანის ოჯახში. 1913 წელს მამამ აზნაურობა მიიღო — აქედან მოდის „ფონ“ |
| 1914–1921 | სწავლობდა ბუდაპეშტის ლუთერანულ გიმნაზიაში, სადაც მისი ნიჭი მასწავლებელმა ლასლო რაცმა შენიშნა. დაწვრილებით იხ. ფონ ნეიმანის ფენომენი |
| 1919 | ბელა კუნის კომუნისტური რესპუბლიკა და შემდგომი „თეთრი ტერორი“. ოჯახი ქვეყნიდან გაიხიზნა. ეს გამოცდილება მის მთელ პოლიტიკურ ანტიკომუნიზმს განსაზღვრავს |
| 1926 | ერთდროულად მიიღო ქიმიური ინჟინრის დიპლომი ციურიხის ETH-ში (მამის სურვილით) და მათემატიკის დოქტორის ხარისხი ბუდაპეშტში (საკუთარი სურვილით) |
| 1928 | მინიმაქსის თეორემა — თამაშთა თეორიის დაბადება |
| 1932 | „კვანტური მექანიკის მათემატიკური საფუძვლები“. იხ. ფონ ნეიმანის ჯაჭვი |
| 1933 | პრინსტონის პერსპექტიული კვლევების ინსტიტუტის (IAS) პირველი პროფესორების შემადგენლობაში აინშტაინთან, ვეილთან და სხვებთან ერთად |
| 1943–1945 | ლოს-ალამოსი: პლუტონიუმის ბომბის იმპლოზიური ლინზების გამოთვლა; სამიზნე ქალაქების შემრჩევ კომიტეტში მონაწილეობა |
| 1944 | ოსკარ მორგენშტერნთან ერთად — „თამაშთა თეორია და ეკონომიკური ქცევა“ |
| 1945 | „EDVAC-ის ანგარიშის პირველი მონახაზი“ — შენახული პროგრამის კომპიუტერის ლოგიკური აღწერა |
| 1948–1953 | ლექციები ავტომატებზე, უჯრედული ავტომატი — თვითრეპროდუცირებადი ავტომატების თეორია (წიგნი) |
| 1955 | ატომური ენერგიის კომისიის წევრი; დაუდგინეს ავთვისებიანი სიმსივნე |
| 1956–1957 | უოლტერ რიდის ჰოსპიტალში წერს იელის ლექციებს — კომპიუტერი და ტვინი (წიგნი). გარდაიცვალა 1957 წლის 8 თებერვალს, 53 წლის ასაკში |
სიმსივნის მიზეზად ხშირად ბირთვული გამოცდების რადიაციას ასახელებენ. ეს ვარაუდია და არა დადგენილი ფაქტი.
ფილოსოფიური ბირთვი
1. რაციონალურობა როგორც გამოთვლა
ფონ ნეიმანის ცნობილი ფრაზა, რომელიც პაუნდსტოუნის წიგნშია ჩაწერილი, თამაშთა თეორიის მთელ ფილოსოფიას იტევს:
“Chess is not a game. Chess is a well-defined form of computation… Real life consists of bluffing, of little tactics of deception, of asking yourself what is the other man going to think I mean to do.” („ჭადრაკი თამაში არ არის. ჭადრაკი გამოთვლის კარგად განსაზღვრული ფორმაა… ნამდვილი ცხოვრება კი ბლეფისგან, მოტყუების პატარა ხრიკებისგან შედგება — იმის კითხვისგან, თუ რას იფიქრებს მეორე, რის გაკეთებას ვაპირებ მე“)
აქ დევს მთავარი ნახტომი: რაციონალურობა აღარ არის ინდივიდის შინაგანი თვისება — ის ურთიერთობის სტრუქტურაა. კანტისთვის გონივრული ქმედება საკუთარ მაქსიმას ემორჩილება. ფონ ნეიმანისთვის გონივრული ქმედება ის არის, რომელიც სხვის გონივრულ ქმედებას ითვალისწინებს. ეს არის თამაშთა თეორიის ფილოსოფიური დაბადება.
2. სიცოცხლე როგორც ინფორმაცია
1948–1953 წლებში, დნმ-ის სტრუქტურის აღმოჩენამდე, ფონ ნეიმანმა წმინდა ლოგიკით აჩვენა, რომ თვითრეპროდუქციისთვის აუცილებელია ინსტრუქციის ორმაგი გამოყენება: ერთხელ როგორც ბრძანების (ააგე ის, რაც აქ წერია), მეორედ როგორც უბრალო ტექსტის (გადაწერე ისე, რომ არ წაიკითხო). ცოცხალი უჯრედი ზუსტად ასე მუშაობს. დაწვრილებით იხ. უნივერსალური კონსტრუქტორი.
3. მათემატიკა როგორც „მეორადი ენა“
სიცოცხლის ბოლოს დაწერილ „კომპიუტერი და ტვინში“ ის მივიდა დასკვნამდე, რომელიც მისი მათემატიკური ცხოვრების კრიტიკასავით ჟღერს:
“…when we talk mathematics, we may be discussing a secondary language, built on the primary language truly used by the central nervous system.” („…როცა მათემატიკაზე ვსაუბრობთ, შესაძლოა მეორად ენას განვიხილავდეთ, რომელიც ცენტრალური ნერვული სისტემის მიერ რეალურად გამოყენებულ პირველად ენაზეა დაშენებული“)
იხ. ტვინის პირველადი და მეორადი ენა.
4. დამკვირვებლის პრობლემა
1932 წლის კვანტურ წიგნში ფონ ნეიმანმა გაზომვის პროცესი ფიზიკური სისტემების ჯაჭვად აღწერა და იკითხა: სად მთავრდება ეს ჯაჭვი? ეს კითხვა მოგვიანებით „ცნობიერება იწვევს კოლაფსს” თეზისად ჩამოყალიბდა. თავად ფონ ნეიმანი იმაზე ფრთხილად წერდა, ვიდრე ამას მას მიაწერენ. იხ. ფონ ნეიმანის ჯაჭვი.
ჩრდილი — მეცნიერი და ბომბი
ფონ ნეიმანი არ ჯდება არც „შეშლილი გენიოსის” ხატში და არც სინდისით გატანჯული ოპენჰაიმერის. ის ელეგანტური, მხიარული, წვეულებების მოყვარული კაცი იყო, რომელიც ვაშინგტონის გენერლებთან თავს კომფორტულად გრძნობდა.
მისი პოლიტიკური ლოგიკა პაუნდსტოუნის წიგნის ცენტრალური თემაა:
“If you say why not bomb them tomorrow, I say why not today? If you say today at 5 o’clock, I say why not one o’clock?” („თუ მეტყვით, რატომ არ დავბომბოთ ხვალ, მე გკითხავთ: რატომ არა დღეს? თუ მეტყვით, დღეს ხუთ საათზე, გკითხავთ: რატომ არა ერთ საათზე?“) — ჟურნალი Life
ეს არის რაციონალობის ჩრდილი: ლოგიკა, რომელიც შიდა თვალსაზრისით უნაკლოა, ადამიანური თვალსაზრისით კი ამაზრზენი. მსგავს დასკვნამდე მივიდა ბერტრან რასელიც 1940-იანი წლების ბოლოს, რაც გვიჩვენებს, რომ ეს არ იყო ერთი კაცის ხასიათის საკითხი. ეს იყო იმ ეპოქის „გონივრული” აზროვნების ლოგიკური ბოლო წერტილი.
რიჩარდ ფეინმანი იხსენებდა, რომ ლოს-ალამოსში ფონ ნეიმანმა ურჩია: „შენ არ ხარ პასუხისმგებელი იმ სამყაროზე, რომელშიც ცხოვრობ” — და რომ ამ რჩევამ მას „სოციალური უპასუხისმგებლობის” განცდა ჩაუნერგა.
ბოლო თვეებში, როცა სიმსივნე ტვინს შეეხო, ადამიანი, რომლის გონებაც კოლეგებს „არაამქვეყნიურად” ეჩვენებოდათ, საკუთარი აზროვნების დაშლას აკვირდებოდა. ახლობლების მოგონებით, მას სიკვდილის მძიმე შიში ჰქონდა. სიცოცხლის ბოლოს კათოლიციზმი მიიღო. იხ. ფონ ნეიმანის ფენომენი.
საკვანძო ნაშრომები ხეივანში
- პატიმრის დილემა (წიგნი) — უილიამ პაუნდსტოუნის წიგნი (1992) ფონ ნეიმანზე, თამაშთა თეორიასა და ბომბზე
- კომპიუტერი და ტვინი (წიგნი) — ბოლო, დაუმთავრებელი ლექციები (1958)
- თვითრეპროდუცირებადი ავტომატების თეორია (წიგნი) — ილინოისის ლექციები და უჯრედული ავტომატი (გამოიცა 1966 წელს, არტურ ბერქსის რედაქციით)
კონცეფციები
- თამაშთა თეორია · პატიმრის დილემა · ფონ ნეიმანის არქიტექტურა · უნივერსალური კონსტრუქტორი · ტვინის პირველადი და მეორადი ენა · ფონ ნეიმანის ჯაჭვი
- ფონ ნეიმანის ფენომენი — როგორ იყო ასეთი ნიჭიერი: სკოლა, ბუდაპეშტის „მარსიანელები”, ლეგენდები და ფაქტები
- როგორ სწავლობს ტვინი — სწავლის მეცნიერება და ფონ ნეიმანის „ორი ენის” გაკვეთილი
- შინაგანი ლოგოსი ↔ ფონ ნეიმანი ↔ ენობრივი მოდელები — ხიდი სტოიკოსებიდან ტრანსფორმერებამდე
ჰორიზონტალური კავშირები
💡 ფილოსოფიური
- ადამ სმითი — „უხილავი ხელი” ამბობს, რომ ეგოიზმი საერთო სიკეთეს ქმნის. პატიმრის დილემა მათემატიკური კონტრმაგალითია: არის სიტუაციები, სადაც ეგოიზმი ყველას ანადგურებს
- ნიკოლო მაკიაველი და თუკიდიდე — პოლიტიკური რეალიზმის წინამორბედები. მელოსის დიალოგი სტრატეგიული ძალის ლოგიკაა თამაშთა თეორიამდე
- ჰუსერლის „კრიზისი” — ბუნების მათემატიზაციის კრიტიკა. ფონ ნეიმანი ამ მათემატიზაციის მწვერვალია, მაგრამ ბოლო წიგნში თვითონვე აღიარებს, რომ მათემატიკა ტვინის „მშობლიური” ენა არ არის
- პლატონი — მათემატიკა როგორც ჭეშმარიტი სამყაროს ენა; ფონ ნეიმანის „მეორადი ენის” თეზისი ამ პლატონურ რწმენას ძირს უთხრის
📚 ლიტერატურული
- ფაუსტი (წიგნი) — ფონ ნეიმანმა გოეთეს „ფაუსტის” დიდი ნაწილი ზეპირად იცოდა გერმანულად. ფაუსტის გარიგება — ცოდნა ძალაუფლებისთვის — XX საუკუნის მეცნიერის ბედის არქეტიპია
- იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) — იატაკქვეშელის ამბოხი „ორჯერ ორი ოთხის” და „სარგებლის ცხრილების” წინააღმდეგ არის წინასწარი პასუხი რაციონალური აგენტის თეორიაზე
- ედგარ ალან პო — პაუნდსტოუნი პატიმრის დილემის ლიტერატურულ წინაპრად პოს დიუპენს ასახელებს („მარი როჟეს საიდუმლოება“)
- ხორხე ლუის ბორხესი — სისტემა, რომლის სრული აღწერა თავად სისტემაზე დიდია; ბაბილონის ბიბლიოთეკა და ფონ ნეიმანის „აღწერა უფრო რთულია, ვიდრე ავტომატი”
🎬 კინემატოგრაფიული
- „2001: კოსმოსური ოდისეა” — HAL 9000, მანქანური გონი, რომელიც ზუსტად ფონ ნეიმანის ეპოქის კითხვას განასახიერებს
- ფოლაუთი (სერიალი) — ბირთვული ომი, როგორც „რაციონალური” გადაწყვეტილებების ჯაჭვის შედეგი; Vault-Tec, რომელიც ომს თამაშად აღიქვამს
- სტენლი კუბრიკის „დოქტორი სტრეინჯლავი” (1964) — სატირა RAND-ის ეპოქაზე. ტიტულოვანი პერსონაჟის ერთ-ერთ პროტოტიპად ფონ ნეიმანსაც ასახელებენ
🧠 ფსიქოლოგიური
- არაცნობიერი — ფონ ნეიმანის „პირველადი ენა” ფროიდისა და იუნგის არაცნობიერის კომპიუტაციური ვერსიაა: აზრი, რომელიც სიტყვამდე არსებობს
- როგორ სწავლობს ტვინი — „ახალგაზრდავ, მათემატიკაში საგნებს კი არ იგებ — უბრალოდ ეჩვევი მათ”
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: პლატონი (მათემატიკური ონტოლოგია) → ლაიბნიცი (calculus ratiocinator — აზროვნება როგორც გამოთვლა) → ჯორჯ ბული (ლოგიკის ალგებრა) → დავით ჰილბერტი (ფორმალიზმი) → კურტ გიოდელი (არასრულობა) → ალან ტიურინგი (უნივერსალური მანქანა)
- თანამედროვეები: ნორბერტ ვინერი (კიბერნეტიკა), კლოდ შენონი (ინფორმაციის თეორია), მაკკალოკი და პიტსი (ფორმალური ნეირონი)
- მემკვიდრეები: ჯონ ნეში (არაკოოპერაციული თამაშები) → რობერტ აქსელროდი („თანამშრომლობის ევოლუცია“) → ჯონ კონვეი („სიცოცხლის თამაში“) → ხელოვნური სიცოცხლე (კრისტოფერ ლენგტონი) → ნეირონული ქსელები და თანამედროვე ხელოვნური ინტელექტი