ნიკოლო მაკიაველი (1469-1527)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ფლორენციის რესპუბლიკის კანცელარიის მდივანი, დიპლომატი, პოლიტიკური თეორეტიკოსი. მაკიაველის ბიოგრაფია თავისთავად პოლიტიკური ტრაგედიაა: 14 წელი ემსახურებოდა რესპუბლიკას, მედიჩების დაბრუნების შემდეგ (1512) სამსახურიდან დაითხოვეს, დააპატიმრეს, აწამეს. გადასახლებაში, სოფელში, ღამღამობით ჩაიცვამდა ელჩობის საზეიმო სამოსს და „შედიოდა ანტიკური კაცების სამეფო კარზე” — ასე დაწერა „მთავარი”, რომელიც არასდროს გამოქვეყნებულა მისი სიცოცხლეში.
ფილოსოფიური ბირთვი
მაკიაველი პოლიტიკური ფილოსოფიის კოპერნიკია — მან გადააბრუნა ათასწლოვანი ტრადიცია:
- პოლიტიკური რეალიზმი — „მოდით, ვისაუბროთ იმაზე, რაც რეალურად ხდება, და არა იმაზე, რაც უნდა ხდებოდეს.” პლატონი-ს და ქრისტიანული ტრადიციის საპირისპიროდ, მაკიაველი პოლიტიკას მორალისგან განაცალკევებს
- ადამიანის მანკიერი ბუნება — „ადამიანებზე შეიძლება ზოგადად ითქვას, რომ ისინი უმადურნი არიან, მერყევნი, ორგულნი, ჯაბანნი, ხარბნი.” ეს არის მისი მთელი თეორიის ფსიქოლოგიური საძირკველი
- Virtu და Fortuna — ძალაუფლების ორი წყარო: ადამიანის უნარი/ენერგია (virtu) და ბრმა ბედისწერა (fortuna). „ბედისწერა განაპირობებს ჩვენი მოქმედებების ნახევარს”
- რელიგია როგორც ინსტრუმენტი — რელიგია არა ტრანსცენდენტული ჭეშმარიტებაა, არამედ მასების მართვის იარაღი
საკვანძო ნაშრომები
- მთავარი (წიგნი) — ძალაუფლების მოპოვებისა და შენარჩუნების სახელმძღვანელო
- “ლივიუსის პირველი დეკადის მსჯელობანი” — რესპუბლიკანიზმის თეორია
- “ომის ხელოვნება” — სამხედრო სტრატეგია
ჰორიზონტალური კავშირები
ფილოსოფიური პარალელები
- თუკიდიდე — მაკიაველის უშუალო წინამორბედი პოლიტიკურ რეალიზმში. თუკიდიდეს მელოსის დიალოგში ათენელების არგუმენტი („ძლიერი აკეთებს იმას, რისი ძალაც აქვს”) მაკიაველის მთელი სისტემის პრელუდიაა
- პლატონი — მაკიაველის ანტიპოდი. პლატონი: ფილოსოფოსმა უნდა მართოს, რადგან ჭეშმარიტება იცის. მაკიაველი: მთავარმა უნდა მართოს, რადგან ძალის გამოყენება იცის
- ფრიდრიხ ნიცშე — ნიცშე მაკიაველის მემკვიდრეა მორალის კრიტიკაში. „მონის მორალი” vs. „ბატონის მორალი” = მაკიაველის „იმას რაც უნდა იყოს” vs. „იმას რაც არის” დიქოტომიის ფილოსოფიური გაღრმავება
- ძალაუფლება და მორალი — მაკიაველი არის ეს თემის ცენტრალური ფიგურა: სწორედ მან დასვა კითხვა — ხელისუფლებას სჭირდება თუ არა მორალი?
ლიტერატურული პარალელები
- ფიოდორ დოსტოევსკი — დიდი ინკვიზიტორი = მაკიაველისტური ლოგიკის რელიგიურ სამოსში გახვევა. ინკვიზიტორი ქრისტეს ეუბნება: ხალხს თავისუფლება არ უნდა, პური და სანახაობა უნდა. ეს არის „მთავრის” თეოლოგიური ვერსია
- ალბერ კამიუ — კალიგულა (პიესა) = აბსოლუტური ძალაუფლების ფილოსოფიური ექსპერიმენტი, მაკიაველიზმის აბსურდი-სკენ მიყვანა
კინემატოგრაფიული ექოები
- “ნათლიმამა” (1972) — მაიკლ კორლეონე = მაკიაველის მთავრის ზუსტი კინემატოგრაფიული განსხეულება: მელა და ლომი ერთ პიროვნებაში
- ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისი = მაკიაველისტური ლოგიკის გადაგვარება: ძალაუფლება მიზნის გარეშე
ვერტიკალური კავშირები (ქრონოლოგია)
- წინამორბედი: თუკიდიდე → პლატონი (საპირისპიროდ) → არისტოტელე → რომაული პოლიტიკური აზროვნება (ციცერონი)
- მემკვიდრე: თომას ჰობსი → მონტესკიე → კარლ ფონ კლაუზევიცი → ფრიდრიხ ნიცშე → მაქს ვებერი → კარლ შმიტი → ჰენრი კისინჯერი