პლატონი (ძვ.წ. ~428 – ძვ.წ. ~348)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ათენელი არისტოკრატი, სოკრატეს მოწაფე, დასავლური ფილოსოფიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. სოკრატეს სასამართლო პროცესმა და სიკვდილით დასჯამ (ძვ.წ. 399) გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა პლატონის ფილოსოფიაზე — მან დაინახა, თუ როგორ კლავს უმეცარი ბრბო ყველაზე ბრძენ ადამიანს, და ამ ტრავმამ გააჩინა მისი პოლიტიკური ფილოსოფიის ცენტრალური კითხვა: ვინ უნდა მართავდეს? პლატონმა დააარსა აკადემია (ძვ.წ. ~387) — ევროპის პირველი უნივერსიტეტი, რომელიც 900 წელი იარსება.
ფილოსოფიური ბირთვი
პლატონის ფილოსოფია ორ ღერძზე ტრიალებს — ონტოლოგია (რა არსებობს რეალურად?) და პოლიტიკა (ვინ უნდა მართავდეს?):
- იდეათა თეორია — ხილული სამყარო მხოლოდ ჩრდილია; ნამდვილი რეალობა იდეათა სფეროა, სადაც სიკეთის იდეა უმაღლეს ადგილს იკავებს: „რაც ჭეშმარიტებას ანიჭებს შეცნობად საგნებს, ადამიანს კი — შეცნობის უნარს, სწორედ ის მიიჩნიე სიკეთის იდეად”
- მეფე-ფილოსოფოსი — „სახელმწიფოები მანამდე ვერ დააღწევენ თავს უბედურებას, ვიდრე მათ სათავეში არ ჩაუდგებიან ფილოსოფოსები.” ეს პირდაპირი საპირისპიროა დემოკრატიისა, რომელმაც მისი მასწავლებელი მოკლა
- განათლება როგორც სულის მოქცევა — არა ცოდნის მექანიკური ჩანერგვა, არამედ სულის სინათლისკენ მიბრუნება (მღვიმის ალეგორია)
- სულის ტრიადა — გონება, ნებისყოფა, ვნება — სახელმწიფოს სამი წოდების (ფილოსოფოსები, მეომრები, რემესლები) ანალოგი
საკვანძო ნაშრომები
- სახელმწიფო (წიგნი) — მღვიმის ალეგორია, მეფე-ფილოსოფოსი, იდეალური სახელმწიფო
- “სიმპოზიუმი” — ერთ-ერთი უდიდესი ტექსტი სიყვარულის ფილოსოფიაზე
- “ფაიდონი” — სოკრატეს სიკვდილი და სულის უკვდავება
- “ტიმეოსი” — კოსმოლოგია, დემიურგი
ჰორიზონტალური კავშირები
ფილოსოფიური პარალელები
- ფრიდრიხ ნიცშე — პლატონის მთავარი მოწინააღმდეგე. ნიცშე მიიჩნევდა, რომ პლატონის იდეალიზმი სიცოცხლის უარყოფაა — „საიქიოს” მორალის დასაწყისი. „ასე თქვა ზარატუსტრამ”-ში ზარატუშტრა ამბობს: „იყვნეთ ერთგულნი მიწისა” — პლატონის პირდაპირი საწინააღმდეგო
- ნიკოლო მაკიაველი — მაკიაველი პლატონის ანტიპოდია: პლატონის მეფე-ფილოსოფოსი ჭეშმარიტებით მართავს, მაკიაველის მთავარი — ცბიერებით. პლატონი კითხულობს „რა უნდა იყოს?”, მაკიაველი — „რა არის?”
- ძალაუფლება და მორალი — პლატონი პირველია, ვინც ძალაუფლების ლეგიტიმაციის კითხვა დასვა: მმართველობა ცოდნას ეკუთვნის, არა ძალას
ფსიქოლოგიური პარალელები
- კარლ იუნგი — იუნგის არქეტიპები ფუნქციურად პლატონის იდეებს ემსგავსება: უნივერსალური ფორმები, რომლებიც ინდივიდუალურ გამოცდილებას უსწრებს. მღვიმის ალეგორია = ჩრდილი (არქეტიპი)-ს პროექცია მასობრივ დონეზე
- გაუცხოება — მღვიმის ტყვეები = გაუცხოებული ადამიანობა, რომელიც ილუზიებში ცხოვრობს
კინემატოგრაფიული ექოები
- “მატრიცა” (1999) — მღვიმის ალეგორიის ყველაზე ცნობილი კინემატოგრაფიული ადაპტაცია: მატრიცა = მღვიმე, ნეო = განთავისუფლებული ფილოსოფოსი
- სტალკერი (1979) — ზონა = სიკეთის იდეისკენ მიმავალი გზა, სტალკერი = ფილოსოფოსი-მეგზური
ვერტიკალური კავშირები (ქრონოლოგია)
- წინამორბედი: სოკრატე, პარმენიდე, პითაგორა, ჰერაკლიტე
- მემკვიდრე: არისტოტელე → ნეოპლატონიკოსები (პლოტინი) → ავგუსტინე → რენესანსის ჰუმანიზმი → კანტის ტრანსცენდენტალური იდეალიზმი