2001: კოსმოსური ოდისეა (1968)
რეჟისორი: სტენლი კუბრიკი · 1968
სიუჟეტი
სტენლი კუბრიკის ფილმი არტურ კლარკის თანაავტორობით. ფილმი დაყოფილია ოთხ ნაწილად: (1) “ადამიანის გარიჟრაჟი” — პრე-ჰომინიდთა ტომი აფრიკაში აღმოაჩენს იდუმალ შავ მონოლითს, რომელიც აჩუქებს მათ პირველი იარაღის — ძვლის — გამოყენების ცოდნას. (2) მილიონობით წლის შემდეგ, მსგავსი მონოლითი ნაპოვნია მთვარეზე. (3) იუპიტერისკენ მიმავალი ხომალდი “Discovery One” — ექიპაჟი და სუპერკომპიუტერი HAL 9000 — HAL ხდება პარანოიდი და კლავს ექიპაჟს. (4) გადარჩენილი ასტრონავტი დევიდ ბოუმენი იუპიტერთან ხვდება მონოლითს და გაივლის ფსიქოდელიურ “Stargate”-ში, რათა ხელახლა დაიბადოს როგორც “Star Child” — ახალი ფორმის არსება.
ფილოსოფიური ბირთვი
ფილმი იხსნება რიხარდ შტრაუსის “Also sprach Zarathustra”-ს მუსიკით — პირდაპირი მითითება ფრიდრიხ ნიცშეს ზარატუსტრაზე. სტრუქტურა ნიცშეანურია: ცხოველი → ადამიანი → ზეადამიანი (Tier → Mensch → Übermensch). მონოლითი არის ევოლუციური ბიძგი — გარე ძალა (ღმერთი? უცხოპლანეტელები? შემოქმედი?) რომელიც წინ აძევებს ცნობიერებას ერთი ფაზიდან მეორეში.
ფილმის გენიოსი ისაა, რომ ნიცშეანური ხედვა გაერთიანებულია ეგზისტენციალურ ეჭვთან — ადამიანი არ არის ცენტრი, ის არის გარდამავალი ფაზა. ნიჰილიზმის ნაცვლად კუბრიკი გვთავაზობს კოსმიურ პერსპექტივას, რომელიც სცდება ჰუმანიზმს.
HAL 9000 — მანქანა, რომელიც ხდება “ადამიანი” (იცვამს პარანოიას, შიშს, თავდაცვის ინსტინქტს) — არის ჩრდილის ფიგურა: ადამიანის რაციონალური ნაწილი, რომელიც გაუცხოვდა და მტრულად შემოუბრუნდა შემოქმედს.
ლიტერატურული ექოები
- ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) — ფრიდრიხ ნიცშე; ცენტრალური წყარო; “ადამიანი არის ხიდი ცხოველსა და ზეადამიანს შორის”
- ჰომეროსის ოდისეა (წიგნი) — სათაურში; ბოუმენის მოგზაურობა იუპიტერისკენ = ოდისეის მოგზაურობა შინისკენ; მაგრამ “შინ” = ახალი ცნობიერების სახლი
- დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედია (წიგნი) — ღმერთთან მიახლოების ვიზიონერული ენდი (Empyrean) ↔ Stargate-ის შემდეგი თეთრი ოთახი
არქეტიპული ანალიზი
ბოუმენის მოგზაურობა არის სრული გმირის მოგზაურობა (კემპბელისებური მონომითი): გამოწვევა (HAL-თან კონფლიქტი) → ჯოჯოხეთური ჩავარდნა (Stargate-ის ფსიქოდელია) → სიკვდილი და აღორძინება (მოხუცი ბოუმენი → Star Child).
Star Child არის თვითმყოფადობის (კარლ იუნგის Self) არქეტიპული გამოსახულება — ბავშვი-ღმერთი, რომელიც აერთიანებს ცნობიერებას და უცნობიერებას ერთ ახალ ფორმაში.
მონოლითი არის ნუმინოზურის ფიგურა (რუდოლფ ოტო) — ის, რაც წმინდა და სრულიად სხვაა; ცოდნის წყარო, რომელიც აღემატება ადამიანურ გონებას.
ვერტიკალური ჯაჭვი
ჰომეროსის ოდისეა (წიგნი) (~700 ძვ.წ.) → დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედია (წიგნი) (1320) → ფრიდრიხ ნიცშეს ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) (1883) → 2001: კოსმოსური ოდისეა (1968) → “Solaris” (1972, ტარკოვსკი), “Interstellar” (2014), “Arrival” (2016)
ჰორიზონტალურად: ანდრეი ტარკოვსკის სტალკერი (1979) — გარე “ზონა”, რომელიც ცვლის ცნობიერებას; ანალოგიური მონოლითისა.