ჯოზეფ კემპბელი (1904-1987)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ამერიკელი შედარებითი მითოლოგი და ლიტერატურათმცოდნე, სარა ლორენსის კოლეჯის ხანგრძლივი პროფესორი (1934-1972). მთელი ცხოვრება მიუძღვნა მსოფლიოს მითოლოგიური ტრადიციების შედარებით ანალიზს — ბერძნული ეპოსიდან ინდური ვედებისა და ესკიმოსური ზღაპრებიდან ქრისტიანულ ჰაგიოგრაფიამდე. მისი ფუნდამენტური რწმენა ის იყო, რომ კაცობრიობის ყველა ცოცხალი და მკვდარი მითი ერთი ფსიქიკური ანბანის ვარიაციაა.
კემპბელი ინტელექტუალურად ჩამოყალიბდა 1920-იან წლებში ევროპაში სწავლის პერიოდში, სადაც შეხვდა კარლ იუნგის იდეებს, ალბერ ბასტიანის „ელემენტარულ აზრებსა” (Elementargedanken) და ჯეიმს ფრეიზერის „ოქროს რტოს”. ომამდე ცხოვრობდა მარტო ტყეში და ხუთი წლის განმავლობაში დღეში ცხრა საათს კითხულობდა — ეს მომზადება საფუძვლად დაედო მისი ცხოვრების მთავარ პროექტს.
ფილოსოფიური ბირთვი: მონომითი
კემპბელის 1949 წლის ნაშრომი ათასსახოვანი გმირი (წიგნი) (The Hero with a Thousand Faces) აყალიბებს „მონომითის” — monomyth — კონცეფციას. ეს ტერმინი ნასესხებია ჯეიმს ჯოისის „Finnegans Wake”-იდან. კემპბელის თეზისი: ყველა მითი, მიუხედავად კულტურული სპეციფიკისა, გადმოსცემს ერთ ფუნდამენტურ ისტორიას — გმირის გამოყოფას ჩვეული სამყაროდან, ინიციაციას საშიშ, ტრანსცენდენტულ რეალობაში და დაბრუნებას გარდაქმნილი ცოდნით.
სტრუქტურა დეკომპოზირდება 17 სტადიაში (იხ. კემპბელის მონომითი ↔ იუნგის ინდივიდუაცია ↔ ჰომეროსის ეპოსი). თითოეული სტადია ერთდროულად ნარატიული მოვლენაც არის და ფსიქოლოგიური ფაზა.
იუნგიანული საფუძველი
კემპბელი თავიდანვე ცხადად აცხადებს, რომ მონომითის ფსიქოლოგიური ვალიდურობა ეფუძნება იუნგის ანალიტიკურ ფსიქოლოგიას. ფროიდი და იუნგი მასთან ერთად ვიყავით — წერს კემპბელი — „დაამტკიცეს, რომ მითის ლოგიკა, გმირები და ქმედებები თანამედროვეობაშიც ნარჩუნდება”. მაგრამ კემპბელი ფროიდზე მეტად ირჩევს იუნგს: ცხოვრების მეორე ნახევრის კრიზისი, კოლექტიური არაცნობიერი, არქეტიპები — ესენი უკეთ ხსნიან მითის მარადიულობას, ვიდრე ფროიდის სექსუალური რედუქციონიზმი.
გმირის მოგზაურობა = ინდივიდუაცია. ფიზიკური გზა ცოცხლდება, როგორც შინაგანი ფსიქიკური პროცესი: ჩრდილი (არქეტიპი)-სთან დაპირისპირება, ანიმა და ანიმუსი-ს ინტეგრაცია, სელფის (Self) ამოცნობა.
გავლენა კულტურაზე
- ლიტერატურა და თხრობის თეორია: კემპბელის სტრუქტურა გახდა XX საუკუნის მეორე ნახევრის ნარატივის ძირითადი მატრიცა
- კინო: ჯორჯ ლუკასი ღიად აღიარებდა, რომ „ვარსკვლავური ომები” კემპბელის მიხედვით დაიწერა; ქრისტოფერ ვოგლერის „The Writer’s Journey” (1992) ჰოლივუდის სცენარისტების დე ფაქტო სახელმძღვანელო გახდა
- ფსიქოთერაპია: სიღრმის ფსიქოლოგიის სკოლები იყენებენ მონომითს ფსიქოლოგიური ტრანსფორმაციის რუკად
- რელიგიური კვლევები: მონომითი გახდა საუნივერსიტეტო პროგრამების სტანდარტული მოდელი შედარებით რელიგიაში
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: ჰომეროსი-ს ოდისეა (წიგნი) — კემპბელის საყვარელი ილუსტრაცია 17 სტადიის
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — თეორიული საფუძველი
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე-ს „სამი მეტამორფოზა” (აქლემი → ლომი → ბავშვი) — სტრუქტურული ანალოგი
- კინო: სტალკერი (1979), აპოკალიფსი ახლა (1979), „ვარსკვლავური ომები”
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: ფრეიზერის შედარებითი ანთროპოლოგია, ბასტიანის Elementargedanken, იუნგის არქეტიპები
- თანამედროვე: მირჩა ელიადეს წმინდა/პროფანულის დიქოტომია
- მემკვიდრე: ქრისტოფერ ვოგლერი, ჯეიმს ჰილმანი, ჯორდან პიტერსონი (მითის ფსიქოლოგიური კითხვა)