პელოპონესის ომის ისტორია

პელოპონესის ომის ისტორია (ძვ.წ. ~400)

ავტორი: თუკიდიდე · -400

არგუმენტის ბირთვი

თუკიდიდეს ცენტრალური თეზისი: ისტორიას არ ამოძრავებს ღვთაებრივი ბედისწერა ან მითოლოგიური ძალა — მას განაგებს უცვლელი ადამიანური ბუნება, რომელიც ძალაუფლებისკენ ისწრაფვის. ომის ფარული მიზეზი არა ცალკეული ინციდენტებია, არამედ ძლიერების ზრდა და მოწინააღმდეგეში აღძრული შიში:

„ძირითადი, თუმცა ფარული მიზეზი, ჩემი ღრმა რწმენით, იყო ლაკედემონელთა შიში ათენის მზარდი ძლიერების გამო.” (წიგნი I)

ეს არის „თუკიდიდეს ხაფანგი”-ს ორიგინალი ფორმულირება — საფუძვლადმდები პრინციპი, რომელსაც 2400 წლის შემდეგ გრეიამ ალისონი იყენებს თანამედროვე გეოპოლიტიკისთვის.

თუკიდიდე საკუთარ მეთოდს დიდხანს მოქმედებისთვის ქმნის:

„ჩემი ნაშრომი შექმნილია სამარადჟამოდ და არა მსმენელთა წუთიერი ტკბობისათვის.” (წიგნი I)

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ორი სუპერსახელმწიფო — საზღვაო, დემოკრატიული ათენი და სახმელეთო, ოლიგარქიული სპარტა — ძალაუფლებისთვის უპირისპირდება ერთმანეთს. ომის ნამდვილი მიზეზი ათენის მზარდი იმპერიალიზმის მიმართ სპარტის შიშია.

თავიდან ათენს ბრძენი პერიკლესი მართავს: სტრატეგია — კედლებში დავსხდეთ, ფლოტი გამოვიყენოთ, სახმელეთო ბრძოლებს ავარიდოთ თავი. მაგრამ ქალაქში ვრცელდება ჭირი — ეპიდემია, რომელიც არა მხოლოდ მოსახლეობას კლავს, არამედ მორალურ კოლაფსს იწვევს: „აღარ აკავებდა კაცს ბოროტებისგან აღარც ღმერთების და აღარც კანონის შიში, რადგან ყველა ერთნაირად იხოცებოდა.” პერიკლესიც კვდება.

მის ნაცვლად ხელისუფლებაში მოდიან დემაგოგები — კლეონი, რომელიც ბრბოს ინსტინქტებზე თამაშობს: „უბრალო კაცი უკეთესი მოქალაქეა, ვიდრე განათლებული.” ომი სასტიკი ხდება, მთელ საბერძნეთში სამოქალაქო ომები იწყება (კერკირა), სადაც „უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა, გონიერი სიფრთხილე — შენიღბულ ლაჩრობად.”

დროებითი ზავის (ნიკიასის ზავი) შემდეგ, ამბიციური ალკიბიადესი არწმუნებს ათენელებს სიცილიის დაპყრობაში. კატასტროფული ექსპედიცია: ალკიბიადესს ღალატს აბრალებენ, ის სპარტაში გარბის; ფრთხილი ნიკიასი, რომელსაც თავადაც არ სჯეროდა ამ ომის, სარდლად რჩება. ათენის ფლოტი და ჯარი მთლიანად ნადგურდება. ათიათასობით ათენელი მონად კვდება ქვის სამტეხლოებში. ამ ფონზე თავად ათენში დემოკრატია ეცემა — ოლიგარქები მოდიან ხელისუფლებაში.

ეს ისტორიაა იმაზე, როგორ ანგრევს ადამიანის ბუნებაში არსებული ძალაუფლების წყურვილი ყველაზე განვითარებულ ცივილიზაციასაც კი.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ტრაგიკული რეალიზმი

თუკიდიდეს ხედვა არის ტრაგიკული რეალიზმი — არ არსებობს არც ღვთაებრივი სამართლიანობა და არც გარანტირებული მორალური ჯილდო. ისტორიას მართავს ძალა და ადამიანის ეგოიზმი. უცვლელი ადამიანური ბუნება ციკლურ გამეორებას განაპირობებს:

„ადამიანის ბუნებიდან გამომდინარე, მოვლენები შეიძლება გამეორდეს ამა თუ იმ სახით…” (წიგნი I)

პოლიტიკური რეალიზმი

„ოდითგანვე სუსტი ძლიერს ემორჩილებოდა. ჩვენ ვიმსახურებთ ჩვენს ძალაუფლებას… ადამიანი თავისი ბუნებით ესწრაფვის სხვაზე ბატონობას.” ეს არის საერთაშორისო ურთიერთობების „რეალისტური სკოლის” საფუძველმდები პრინციპი.

თუკიდიდე აჩერებს მორალური არგუმენტის ილუზიას ერთი ფრაზით:

„სამართლიანობის სახელით ჯერ არავის უთქვამს საკუთარი ძალაუფლების გაზრდაზე უარი.” (წიგნი I)

ომი როგორც მკაცრი მასწავლებელი

„ომი კი ძალადობას ასწავლის. ის ცვლის ცხოვრების ჩვეულ ნირს და ადამიანებს შესაბამის სურვილებსა და განწყობას უქმნის.” კრიზისი არ ქმნის ბოროტებას — ის ხსნის ნიღბებს.

ჰიბრისი — ათენის თვითდაღუპვა

ტრაგიკული რეალიზმის ცენტრალური ცნებაა ჰიბრისი: ათენი დიდი ხდება იმიტომ, რომ ის უშფოთველია, დინამიკური, იმპერიული — მაგრამ ზუსტად ამ თვისებების გადამეტებაში იქცევა თავის საფლავად. კორინთელები ზუსტად აფიქსირებენ ათენის ფსიქოლოგიას:

„ათენელები იმისთვის არიან გაჩენილნი, რომ არც თვითონ მოისვენონ და არც სხვა მოასვენონ.” (წიგნი I)

სიცილიის ექსპედიცია = ჰიბრისის მწვერვალი: ალკიბიადესი დემაგოგიით, ბრბოს ვნებებით და არარეალური ამბიციით ათენელებს არწმუნებს შორეულ კუნძულზე გაგზავნაში. ნიკიასის ფრთხილი არგუმენტები გადაილახება. შედეგი — სრული კატასტროფა: ფლოტი და ჯარი ნადგურდება, ათიათასობით მონა კვდება სამტეხლოებში. ათენმა „საკუთარი თავი თვითონვე დაანგრია.”

კონფლიქტების ფესვი თუკიდიდესთვის ფსიქოლოგიურია:

„ამ უბედურებათა მიზეზი ძალაუფლების წყურვილია, რომელიც სიხარბესა და პატივმოყვარეობას ემყარება.” (წიგნი III)

დემოკრატიის სისუსტე

პერიკლესის ხელში ათენი იდეალურია: „ჩვენი ქვეყანა სანიმუშოა მთელი ელადისათვის.” პერიკლესი დემოკრატიას განმარტავს:

„ამ წყობას დემოკრატია ჰქვია. კერძო საქმეებში ყველა თანასწორია კანონის წინაშე.” (წიგნი II)

მაგრამ ლიდერის გარეშე დემოკრატია ბრბოს მმართველობად იქცევა — კლეონები და ალკიბიადესები ცვლიან პერიკლესს.

პერიკლესის სამგლოვიარო სიტყვა — პროტო-ფილოსოფიური ტექსტი

ათენის დაცემული ჯარისკაცებისთვის წარმოთქმული სიტყვა არის არა მხოლოდ პატრიოტული რიტორიკა, არამედ პოლიტიკური ფილოსოფიის ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული განცხადება: დემოკრატია, თავისუფლება, კანონის წინაშე თანასწორობა, სამოქალაქო ვალდებულება. ის აყალიბებს ეგზისტენციალურ სიმამაცის იდეალს:

„ნამდვილ ვაჟკაცად მხოლოდ ის შეიძლება მივიჩნიოთ, ვინც მწარეც იცის და ტკბილიც და სწორედ ამის გამო არ გაურბის ხიფათს.” (წიგნი II)

„კეთილშობილი ადამიანისათვის დამცირება სიკვდილზე უარესია…” (წიგნი II)

ეს არის სოკრატემდელი სტოიციზმის ჩანასახი — სიკვდილის შიშის დაძლევა ღირსების სახელით.

კერკირას stasis — ენისა და მორალის კრახი

კერკირას სამოქალაქო ომის აღწერა (წიგნი III) ყველაზე შოკისმომგვრელი ანალიზია ომის გამხრწნელი ძალის. თუკიდიდე ახდენს ეპისტემოლოგიური კრიზისის ფიქსაციას: კრიზისში სიტყვები კარგავენ მნიშვნელობას, ღირებულებები ინვერტირდება:

„სიტყვების ჩვეული მნიშვნელობაც კი შეიცვალა… უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა, გონიერი სიფრთხილე — შენიღბულ ლაჩრობად.” (წიგნი III)

ეს პასაჟი 2400 წლის შემდეგ ჯორჯ ორუელის „1984”-ს წინასწარმეტყველებს — ენის კორუფცია როგორც პოლიტიკური ძალადობის ინსტრუმენტი.

ცენტრალური კონცეფციები — პერსონაჟები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ციტატა
პერიკლესი	იდეალური მმართველი, პლატონის მეფე-ფილოსოფოსის რეალური ანალოგი	„ბედნიერებად მიიჩნიეთ თავისუფლება, ხოლო თავისუფლებად — სიმამაცე”
კლეონი	დემაგოგი, ანტი-ინტელექტუალი	„უბრალო კაცი უკეთესი მოქალაქეა, ვიდრე განათლებული”
ალკიბიადესი	ოპორტუნისტი, ქარიზმატული ეგოისტი	„სამშობლოს ნამდვილი მეგობარი სწორედ ის არის, ვინც მისი უსამართლოდ დაკარგვის შემდეგაც ესწრაფვის მის მოპოვებას”
ნიკიასი	ტრაგიკული სიფრთხილე	„ქვეყანა ხომ ხალხია და არა კედლები და ცარიელი ხომალდები”

სიმბოლიკა

თუკიდიდე არ იყენებს პოეტურ მეტაფორებს — მისი სიმბოლოები რეალური ისტორიული მოვლენებია:

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ჭირი	მორალური კოლაფსი, ცივილიზაციური ნიღბების ჩამოხსნა	„ჭირმა ათენში უკანონობა წარმოშვა… აღარ აკავებდა კაცს ბოროტებისგან აღარც ღმერთების და აღარც კანონის შიში”
ზღვა და ხომალდები	ათენური იმპერიის, დინამიზმის, ძალაუფლების სიმბოლო	„თემისტოკლესმა პირველმა გამოთქვა აზრი, ათენის მომავალი ზღვაშიაო”
კედლები	პოლიტიკური იზოლაცია, თავდაცვა	პერიკლესის სტრატეგია: კედლებში დავსხდეთ. ტრაგიკული ირონია — ჭირი სწორედ კედლებში გამოტყდა

ფილოსოფიური დებატი

მიტილენეს დებატი (სამართლიანობა vs. სარგებელი)

• კლეონი: დავხოცოთ ყველა მიტილენელი — სხვა მოკავშირეები დავაშინოთ
• დიოდოტოსი: „ჩვენ ვკამათობთ არა მათ დანაშაულზე, არამედ ჩვენს გადაწყვეტილებაზე” — სისასტიკე არ აჩერებს აჯანყებებს, პრაგმატიზმი ჯობია

იმარჯვებს დიოდოტოსი — პრაგმატიზმი, არა მორალი.

მელოსის დიალოგი (ძალა vs. სამართლიანობა)

ათენელები მელოსელებს: „ძლიერი აკეთებს იმას, რისი ძალაც აქვს; სუსტი იტანს იმას, რაც მოუწევს.” სამართლიანობა მხოლოდ თანაბარ ძალებს შორის არსებობს. იმპერიული ლოგიკა თუკიდიდესთან ფორმულირებულია 2000 წლით ადრე მაკიაველიზე:

„ვინც სხვაზე ბატონობს, ყველაფერი, რაც ხელსაყრელია, გონივრულიცაა…” (წიგნი VI)

ისტორიის „ბოლო სიტყვა” პესიმისტურია: ისტორია ციკლურია, ძალაუფლების ჟინი გარდაუვალია, ომი დაუნდობლად ანგრევს ცივილიზაციას.

ჰორიზონტალური კავშირები

ფილოსოფიური პარალელები

• ნიკოლო მაკიაველი — მთავარი (წიგნი) = „პელოპონესის ომის ისტორიის” პოლიტიკურ-თეორიულ ტრაქტატად გარდაქმნა. ალკიბიადესი = მაკიაველის ჩეზარე ბორჯა (ქარიზმა + ამბიცია + ღალატი). მაკიაველი = ტრაგიკული რეალიზმის უშუალო მემკვიდრე: მორალის ჩანაცვლება virtù-თი და fortuna-თი ზუსტად ათენელების ელჩების ლოგიკის გაგრძელებაა ლაკედემონში („სუსტი ძლიერს ემორჩილება”)
• ფრიდრიხ ნიცშე — ათენელების არგუმენტი მელოსელებთან = „ძალაუფლების ნების” პოლიტიკური ფორმულირება ნიცშემდე 2300 წლით ადრე
• სახელმწიფო (წიგნი) (პლატონი) — პერიკლესი = პლატონური იდეალი, მისი სიკვდილი = პლატონის კოშმარის დადასტურება (ბრძენის სიკვდილის შემდეგ ბრბო ქაოსს იწყებს). საგულისხმოა, რომ პლატონი სოკრატეს სიკვდილის შემდეგ წერს „სახელმწიფოს”, თუკიდიდე კი პერიკლესის დაცემის შემდეგ წერს „ისტორიას” — ორივე ნაშრომი არის რეაქცია დემოკრატიის მარცხზე
• სოფისტები — თუკიდიდე წერს სოფისტური მოძრაობის ზეობის ხანაში; დიალოგების რაციონალური, ბუნებრივი-სამართალის წინააღმდეგ წამოყენებული არგუმენტები სოფისტური გავლენის ნიშანია

ლიტერატურული პარალელები

• ფიოდორ დოსტოევსკი — რასკოლნიკოვის „არაჩვეულებრივი ადამიანების” თეორია = მელოსის დიალოგის ინდივიდუალურ დონეზე გადატანა. ოღონდ დოსტოევსკი აჩვენებს ამ ლოგიკის მარცხს
• ალბერ კამიუ — კამიუს „ჭირი” (1947) პირდაპირ ეხმიანება თუკიდიდეს ჭირის აღწერას: ორივე შემთხვევაში ეპიდემია = ადამიანის მორალური ბუნების გამოცდა. რიე = პერიკლესის მორალური ანალოგი

ფსიქოლოგიური პარალელები

• კარლ იუნგი — კერკირას შინაომი = კოლექტიური ჩრდილის ამოფრქვევა: „უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა” — ენობრივი და მორალური ფასეულობების სრული ინვერსია

კინემატოგრაფიული ექოები

• “აპოკალიფსი ახლა” (1979) — კურცი = ალკიბიადესის კინემატოგრაფიული ექო: ზეგენიოსი, რომელიც ცივილიზაციას ტოვებს და „ბარბაროსთა” მხარეზე გადადის
• “ბნელი რაინდი” (2008) — ჰარვი დენტის ტრანსფორმაცია = კერკირას ეფექტი: კრიზისში მორალური ნორმები ინვერტირდება

ვერტიკალური ჯაჭვი

• წინამორბედი: ჰომეროსი, „ილიადა” (ომის თხრობა, ძალაუფლების თემა) → ჰეროდოტე (ისტორიოგრაფიის დამფუძნებელი; თუკიდიდე ანგრევს ჰეროდოტეს „ზღაპრულ” სტილს: „ვინც არ დაუჯერებს პოეტებს, რომლებიც ალამაზებენ, აზვიადებენ და უმღერიან მოვლენებს”)
• მემკვიდრე: პოლიბიუსი → ნიკოლო მაკიაველი, მთავარი (წიგნი) (1513) → ჰობსი, „ლევიათანი” (1651; ჰობსი თვითონ თარგმნიდა თუკიდიდეს ინგლისურად) → კლაუზევიცი, „ომის შესახებ” → ჰანს მორგენტაუ (XX საუკუნის რეალიზმი) → გრეიამ ალისონი, „თუკიდიდეს ხაფანგი” (2017)