მთავარი

მთავარი (1513, გამოქვეყნდა 1532)

ავტორი: ნიკოლო მაკიაველი · 1532

მთავარი არგუმენტების მოკლე თხრობა

ნიკოლო მაკიაველი — ფლორენციის ყოფილი კანცელარიის მდივანი, რომელიც გადასახლებაშია. ღამღამობით ჩაიცვამს საზეიმო სამოსს, „შედის ანტიკური კაცების სამეფო კარზე” და წერს პოლიტიკურ სახელმძღვანელოს: როგორ მოიპოვო და შეინარჩუნო ძალაუფლება.

წიგნი იწყება მშრალი კლასიფიკაციით — „ყველა სახელმწიფო ან რესპუბლიკაა, ანდა სამთავრო” — და მაშინვე აცხადებს: დაივიწყეთ იდეალური სახელმწიფოები, ვისაუბროთ იმაზე, რაც რეალურად ხდება. ფუნდამენტური ფსიქოლოგიური დასკვნა: „ადამიანებზე შეიძლება ზოგადად ითქვას, რომ ისინი უმადურნი არიან, მერყევნი, ორგულნი, ჯაბანნი, ხარბნი.”

მთავარი მაგალითი — ჩეზარე ბორჯა. ამ უკიდურესად სასტიკმა მმართველმა თავისივე მინისტრი შუაზე გააჩეხინა და მოედანზე დააგდო — შედეგად მოიტანა წესრიგი. ფილოსოფიური ეპიცენტრი: რა ჯობია — ხალხს უყვარდე თუ ეშინოდეს შენი? მაკიაველი ცივად ასკვნის: შიში ბევრად საიმედოა, რადგან სიყვარული ეგოისტურ ინტერესს ექვემდებარება, შიში — არასდროს. მთავარი უნდა იყოს „ლომივით ძლიერი, რომ მგლები დააფრთხოს, და მელიასავით ეშმაკი, რომ ხაფანგებს აუაროს გვერდი.”

ფინალი ანათებს: ეს ყველაფერი — სისასტიკე, ტყუილი, ცბიერება — თვითმიზანი არ არის. ბოლო თავში მაკიაველი მედიჩებს მიმართავს: გამოიყენეთ ეს ცოდნა, გააერთიანეთ და გათავისუფლეთ იტალია! წიგნი მთავრდება პატრიოტული მანიფესტით.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

პოლიტიკური რეალიზმი

„დაე, მთავარმა მხოლოდ გამარჯვებისა და ძალაუფლების შენარჩუნებისათვის იზრუნოს და საშუალებებს, რომლებითაც ამ მიზანს აღწევენ, ყოველთვის პატიოსნად და ქება-დიდების ღირსად შერაცხავს ხალხი.” მორალი არ არის პოლიტიკის კრიტერიუმი — შედეგი არის.

ადამიანის ბუნების პესიმიზმი

„ადამიანები უფრო ადვილად ურიგდებიან მამის სიკვდილს, ვიდრე სამკვიდროს მოშლას.” მთელი პოლიტიკური სისტემა უნდა აიგოს ადამიანის მანკიერებაზე, არა იდეალურ ბუნებაზე.

Virtu vs. Fortuna

„ბედისწერა განაპირობებს ჩვენი მოქმედებების ნახევარს, ხოლო მეორე ნახევარს ჩვენვე გვანდობს.” პოლიტიკა = ბედისწერასთან მარადიული ბრძოლა. „ბედისწერას მე ვამსგავსებ ბობოქარ მდინარეს” — წინასწარ უნდა მოემზადო ჯებირებით.

ცენტრალური კონცეფციები — ისტორიული ფიგურები

ფიგურა	ფუნქცია	ციტატა
ჩეზარე ბორჯა	იდეალური მთავარი: Virtu + სისასტიკე = წესრიგი	„სწორედ სისასტიკის წყალობით დაამყარა წესრიგი რომანიაში”
პაპი ალექსანდრე VI	პოლიტიკური თვალთმაქცობის ოსტატი	„ყოველთვის ახერხებდა, რომ სიმართლედ გაესაღებინა ტყუილი”
კიროსი, რომულუსი	Virtu-ს სრულყოფილი განსახიერება	„საკუთარ სვებედნიერებას არაფერი უწყალობებია მათთვის, გარემოებათა გარკვეული დამთხვევის გარდა”

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
მელა და ლომი	ცბიერება + ძალა = იდეალური მმართველი	„მელა უნდა იყო, რომ შენიშნო გველი, და ლომი, რომ დაიფრინო მგლები”
ბობოქარი მდინარე	ბედისწერის (Fortuna) ბრმა ძალა	„ბედისწერას მე ვამსგავსებ ბობოქარ მდინარეს, გამძვინვარებული რომ გადმოლახავს ნაპირებს”
ბედისწერა როგორც ქალი	ბედი ემორჩილება ენერგიულს და თამამს	„ბედისწერა — ქალია, და მის მოსათვინიერებლად არ უნდა იშურებდე მუჯლუგუნებსა და წიხლებს”

ფილოსოფიური დებატი

• იდეალისტური პოზიცია: მმართველს უნდა უყვარდეს ხალხი და იყოს პატიოსანი (ქრისტიანული ტრადიცია, პლატონი)
• რეალისტური პოზიცია (მაკიაველი): „გაცილებით გიჯობს, შიშს უნერგავდე ხალხს და არა სიყვარულს” — რადგან სიყვარული ეფუძნება მოვალეობის გრძნობას, რომელსაც ეგოისტი ადამიანი ადვილად არღვევს, ხოლო შიში ეფუძნება სასჯელის მოლოდინს

იმარჯვებს რეალიზმი. მაკიაველი: „ყველა შეიარაღებული წინასწარმეტყველი იმარჯვებდა, უიარაღონი კი იღუპებოდნენ.”

ჰორიზონტალური კავშირები

ლიტერატურული პარალელები

• ფიოდორ დოსტოევსკი — დიდი ინკვიზიტორი = „მთავრის” თეოლოგიური ვერსია. ინკვიზიტორი ქრისტეს: „შენ თავისუფლება შესთავაზე, მაგრამ ხალხს თავისუფლება არ უნდა — პური, სანახაობა და ავტორიტეტი უნდა.” ეს პირდაპირ ეხმიანება მაკიაველის: „მთავარს, რომელსაც ძალაუფლების შენარჩუნება სურს, უთუოდ უნდა ჰქონდეს იმისი უნარი, დროდადრო ივიწყებდეს სიკეთეს”
• ალბერ კამიუ — კალიგულა = მაკიაველისტური ძალაუფლების აბსურდი-სკენ მიყვანა: რა ხდება, როცა მთავარი ლოგიკას ბოლომდე მიჰყავს?

ფილოსოფიური პარალელები

• თუკიდიდე — პელოპონესის ომის ისტორია (წიგნი) = „მთავრის” ისტორიული წინამორბედი. მელოსის დიალოგი = მაკიაველიზმის ანტიკური ფორმულა
• ფრიდრიხ ნიცშე — ნიცშეს „ბატონის მორალი” = მაკიაველის რეალიზმის ფილოსოფიური აბსტრაქცია. ორივე უარყოფს ქრისტიანულ სიკეთეს როგორც სისუსტის ნიღაბს
• სახელმწიფო (წიგნი) (პლატონი) — ანტი-ტექსტი. პლატონი: ცოდნა = ძალაუფლება. მაკიაველი: ძალა = ძალაუფლება

კინემატოგრაფიული ექოები

• “ნათლიმამა” (1972) — მაიკლ კორლეონე = მაკიაველის მთავრის სრული განსხეულება: მელა + ლომი; სისასტიკე + ერთგულება; ოჯახის სიყვარული + პოლიტიკური მკვლელობა
• “იქ ნავთობი იქნება” (2007) — დანიელ პლეინვიუ = Virtu vs. Fortuna ბრძოლის თანამედროვე ვერსია

ვერტიკალური ჯაჭვი

• წინამორბედი: თუკიდიდე (პოლიტიკური რეალიზმი) → პლატონი, „სახელმწიფო” (საპირისპიროდ) → არისტოტელე, „პოლიტიკა” → ციცერონი
• მემკვიდრე: თომას ჰობსი, „ლევიათანი” (1651) → მონტესკიე → კლაუზევიცი → ფრიდრიხ ნიცშე → მაქს ვებერი → კარლ შმიტი