ადამ სმითი (1723-1790)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
შოტლანდიელი ფილოსოფოსი და ეკონომისტი, შოტლანდიური განმანათლებლობის ცენტრალური ფიგურა. გლაზგოს უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი, დევიდ იუმის ახლო მეგობარი. ცნობილია როგორც თანამედროვე ეკონომიკის ფუძემდებელი, მაგრამ თავად თავის მთავარ ნაშრომად „მორალური გრძნობების თეორია (წიგნი)” მიიჩნევდა (1759) — ეკონომიკური ნაშრომი „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” (1776) მან ამ მორალური საფუძვლის გაფართოებად დაწერა.
ფილოსოფიური ბირთვი
სმითის ფილოსოფია აერთიანებს ორ, ერთი შეხედვით წინააღმდეგობრივ იდეას: ადამიანი ბუნებრივად ორიენტირებულია საკუთარ ინტერესზე, მაგრამ ამავდროულად — ბუნებრივად მიდრეკილია თანაგრძნობისკენ.
- სიმპათია (Sympathy) — ადამიანურ მორალს საფუძვლად უდევს ბუნებრივი უნარი, წარმოვიდგინოთ თავი სხვის ადგილას. ეს არ არის ბრალი, არამედ ყოველგვარი ემოციის თანაგანცდა წარმოსახვით.
- მიუკერძოებელი მაყურებელი (Impartial Spectator) — სინდისი = საზოგადოებრივი შეფასების ინტერნალიზაცია. გონებაში ვქმნით წარმოსახვით დამკვირვებელს და მის „თვალით” ვაფასებთ ჩვენს ქცევას.
- უხილავი ხელი (Invisible Hand) — ადამიანის ეგოისტური ქცევა სპონტანურად გარდაიქმნება საზოგადოებრივ კეთილდღეობად, როცა ბაზარი თავისუფალია და სახელმწიფო არ ჩაერევა ხელოვნურად.
- ბუნებრივი თავისუფლება (Natural Liberty) — სახელმწიფოს როლი უნდა შემოიფარგლოს თავდაცვით, სამართლით და იმ საჯარო ინფრასტრუქტურით, რომელიც კერძო სექტორს არ აინტერესებს.
- ბაზრის მორალური ფასი — სმითი, ნეოლიბერალური ინტერპრეტაციებისგან განსხვავებით, ხედავდა ბაზრის ბნელ მხარეს: შრომის დანაწილება „ბლაგვდებს” მუშებს, ამიტომ სახელმწიფო საბაზისო განათლებას უნდა უზრუნველყოფდეს.
საკვანძო ნაშრომები
- „მორალური გრძნობების თეორია (წიგნი)” (1759) — თანაგრძნობაზე დაფუძნებული ეთიკა
- „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” (1776) — კლასიკური პოლიტიკური ეკონომიის ფუძემდებლური ტექსტი
ჰორიზონტალური კავშირები
💡 ფილოსოფიური კონტექსტი
- დევიდ იუმი — ახლო მეგობარი და ფილოსოფიური მოკავშირე; ორივე მორალს ფსიქოლოგიურ გრძნობებზე ააგო, არა აბსტრაქტულ გონებაზე.
- იმანუელ კანტი — კანტი სმითის „მიუკერძოებელი მაყურებლით” აღფრთოვანებული იყო; მისი კატეგორიული იმპერატივი სმითის სინდისის თეორიის აბსტრაქციაა.
- ნიკოლო მაკიაველი — სმითი პოლიტიკური რეალიზმის საწინააღმდეგო პოლუსია: მაკიაველისთვის სახელმწიფო ძალაუფლების ინსტრუმენტია, სმითისთვის — ბუნებრივი წესრიგის მცირე დამცველი.
📚 ლიტერატურული ექოები
- ონორე დე ბალზაკი — „გობსეკის” მევახშე = სმითისეული „ეგოიზმის უხილავი ხელის” პარადოქსული უკუპოლუსი: ეგოიზმი, რომელიც სოციალურად დესტრუქციულია.
- ჩარლზ დიკენსი (ინდუსტრიული ლიტერატურა) — „უხილავი ხელის” ხილულ ბნელ მხარეს ამხელს: ფაბრიკა, სადაც მუშა ობიექტად იქცევა.
- ჯემალ ქარჩხაძე „ანტონიო და დავითი (წიგნი)” — სოციალური წესრიგისა და ინდივიდის ინტერესის გაიგივება/დაპირისპირება.
🎬 კინემატოგრაფიული ექოები
- „ტაქსის მძღოლი (1976)” — ქალაქი, სადაც „უხილავი ხელი” ვეღარ მუშაობს: ეგოიზმი მოწყვეტილია თანაგრძნობისგან.
⚖️ სოციალურ-პოლიტიკური კავშირი
- სმითი = ლიბერალური დემოკრატიის ერთ-ერთი თეორიული საფუძველი; მისი სკეპტიციზმი კოლონიალიზმის, მონოპოლიისა და კორპორატიული სიხარბის მიმართ ხშირად იკარგება მისი ნეოლიბერალური ინტერპრეტაციებში.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: დევიდ იუმი, ფრენსის ჰაჩესონი, სტოიციზმი, ფრანგი ფიზიოკრატები (კენე, ტურგო)
- მემკვიდრეები: იმანუელ კანტი, დავიდ რიკარდო, ჯონ სტიუარტ მილი, კარლ მარქსი (კრიტიკულად), მილტონ ფრიდმანი, ქცევითი ეკონომიკა