ადამ სმითი (1723-1790)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
შოტლანდიელი ფილოსოფოსი და ეკონომისტი, შოტლანდიური განმანათლებლობის ცენტრალური ფიგურა. გლაზგოს უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი, დევიდ იუმი-ს ახლო მეგობარი. ცნობილია როგორც თანამედროვე ეკონომიკის ფუძემდებელი, მაგრამ თავად თავის მთავარ ნაშრომად „მორალური გრძნობების თეორია (წიგნი)” მიიჩნევდა (1759) — ეკონომიკური ნაშრომი „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” (1776) მან ამ მორალური საფუძვლის გაფართოებად დაწერა.
ფილოსოფიური ბირთვი
სმითის ფილოსოფია აერთიანებს ორ, ერთი შეხედვით წინააღმდეგობრივ იდეას: ადამიანი ბუნებრივად ორიენტირებულია საკუთარ ინტერესზე, მაგრამ ამავდროულად — ბუნებრივად მიდრეკილია თანაგრძნობისკენ.
- სიმპათია (Sympathy) — ადამიანურ მორალს საფუძვლად უდევს ბუნებრივი უნარი, წარმოვიდგინოთ თავი სხვის ადგილას. ეს არ არის ბრალი, არამედ ყოველგვარი ემოციის თანაგანცდა წარმოსახვით.
- მიუკერძოებელი მაყურებელი (Impartial Spectator) — სინდისი = საზოგადოებრივი შეფასების ინტერნალიზაცია. გონებაში ვქმნით წარმოსახვით დამკვირვებელს და მის „თვალით” ვაფასებთ ჩვენს ქცევას.
- უხილავი ხელი (Invisible Hand) — ადამიანის ეგოისტური ქცევა სპონტანურად გარდაიქმნება საზოგადოებრივ კეთილდღეობად, როცა ბაზარი თავისუფალია და სახელმწიფო არ ჩაერევა ხელოვნურად.
- ბუნებრივი თავისუფლება (Natural Liberty) — სახელმწიფოს როლი უნდა შემოიფარგლოს თავდაცვით, სამართლით და იმ საჯარო ინფრასტრუქტურით, რომელიც კერძო სექტორს არ აინტერესებს.
- ბაზრის მორალური ფასი — სმითი, ნეოლიბერალური ინტერპრეტაციებისგან განსხვავებით, ხედავდა ბაზრის ბნელ მხარეს: შრომის დანაწილება „ბლაგვდებს” მუშებს, ამიტომ სახელმწიფო საბაზისო განათლებას უნდა უზრუნველყოფდეს.
საკვანძო ნაშრომები
- „მორალური გრძნობების თეორია (წიგნი)” (1759) — თანაგრძნობაზე დაფუძნებული ეთიკა
- „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” (1776) — კლასიკური პოლიტიკური ეკონომიის ფუძემდებლური ტექსტი
ჰორიზონტალური კავშირები
💡 ფილოსოფიური კონტექსტი
- დევიდ იუმი — ახლო მეგობარი და ფილოსოფიური მოკავშირე; ორივე მორალს ფსიქოლოგიურ გრძნობებზე ააგო, არა აბსტრაქტულ გონებაზე.
- იმანუელ კანტი — კანტი სმითის „მიუკერძოებელი მაყურებლით” აღფრთოვანებული იყო; მისი კატეგორიული იმპერატივი სმითის სინდისის თეორიის აბსტრაქციაა.
- ნიკოლო მაკიაველი — სმითი პოლიტიკური რეალიზმის საწინააღმდეგო პოლუსია: მაკიაველისთვის სახელმწიფო ძალაუფლების ინსტრუმენტია, სმითისთვის — ბუნებრივი წესრიგის მცირე დამცველი.
📚 ლიტერატურული ექოები
- ონორე დე ბალზაკი — „გობსეკი (წიგნი)“-ს მევახშე = სმითისეული „ეგოიზმის უხილავი ხელის” პარადოქსული უკუპოლუსი: ეგოიზმი, რომელიც სოციალურად დესტრუქციულია.
- ჩარლზ დიკენსი (ინდუსტრიული ლიტერატურა) — „უხილავი ხელის” ხილულ ბნელ მხარეს ამხელს: ფაბრიკა, სადაც მუშა ობიექტად იქცევა.
- ჯემალ ქარჩხაძე „ანტონიო და დავითი (წიგნი)” — სოციალური წესრიგისა და ინდივიდის ინტერესის გაიგივება/დაპირისპირება.
🎬 კინემატოგრაფიული ექოები
- „ტაქსის მძღოლი (1976)” — ქალაქი, სადაც „უხილავი ხელი” ვეღარ მუშაობს: ეგოიზმი მოწყვეტილია თანაგრძნობისგან.
⚖️ სოციალურ-პოლიტიკური კავშირი
- სმითი = ლიბერალური დემოკრატიის ერთ-ერთი თეორიული საფუძველი; მისი სკეპტიციზმი კოლონიალიზმის, მონოპოლიისა და კორპორატიული სიხარბის მიმართ ხშირად იკარგება მისი ნეოლიბერალური ინტერპრეტაციებში.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: დევიდ იუმი, ფრენსის ჰაჩესონი, სტოიციზმი, ფრანგი ფიზიოკრატები (კენე, ტურგო)
- მემკვიდრეები: იმანუელ კანტი, დავიდ რიკარდო, ჯონ სტიუარტ მილი, კარლ მარქსი (კრიტიკულად), მილტონ ფრიდმანი, ქცევითი ეკონომიკა