იდი, ეგო, სუპერ-ეგო
სტრუქტურული მოდელი
ზიგმუნდ ფროიდის მეორე („სტრუქტურული”) ტოპოგრაფია, რომელიც საბოლოო სახით ჩამოყალიბდა ნაშრომებში „ეგო და იდი” (Das Ich und das Es, 1923) და ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) (1930), ცვლის ადრეულ „ცნობიერი / წინა-ცნობიერი / არაცნობიერი” მოდელს. ფროიდი ფსიქიკას წარმოადგენს სამი ინსტანციის — Es, Ich, Über-Ich — დინამიკურ, ხშირად კონფლიქტურ სისტემად.
იდი (Es — „ის”)
ფსიქიკის ყველაზე ძველი და მთლიანად არაცნობიერი შრე. აქ ცხოვრობენ ინსტინქტური ენერგიები — ეროსი (სიცოცხლისა და სექსუალობის დრაივი) და თანატოსი (აგრესიისა და სიკვდილისკენ მიდრეკილება). იდი ცხოვრობს სიამოვნების პრინციპით (Lustprinzip), არ იცნობს დროს, წინააღმდეგობას, მორალს, ლოგიკას. ახალშობილი მთლიანად იდია.
ეგო (Ich — „მე”)
ცნობიერი „მე”, რომელიც იდისგან გამოეყო სარეალობო ზემოქმედების შედეგად. ეგო მოქმედებს რეალობის პრინციპით (Realitätsprinzip), ასრულებს მედიატორის ფუნქციას სამი ოსტატის — იდის, სუპერ-ეგოსა და გარე სამყაროს — შორის. ფროიდი ეგოს უწოდებს „სამ ოსტატს მონდომებულ მსახურს”, რომელიც მუდმივად კომპრომისში ცხოვრობს.
სუპერ-ეგო (Über-Ich — „ზემე”)
ინტერნალიზებული მამა და კულტურის მორალი. სუპერ-ეგო წარმოიშობა ოიდიპოსის კომპლექსის დახურვის შედეგად: ბავშვი უარს ამბობს არაცნობიერ სურვილზე და შიშის ავტორიტეტს „გადაყლაპავს”, შიგნით შემოიტანს როგორც სინდისს, მოვალეობას, დანაშაულის გრძნობას. სუპერ-ეგო არის კრიტიკოსი, მსაჯული, შინაგანი ცენზორი — და თანდათან, ცივილიზაციური დაგროვების კვალობაზე, სულ უფრო დაუნდობელი.
კონფლიქტი და ნევროზი
ფსიქიკური ჯანმრთელობა ფროიდისთვის არის ეგოს უნარი, დაიცვას ფრთხილი წონასწორობა სამ ინსტანციას შორის. ნევროზი — კონფლიქტის დათრგუნვის პროდუქტია: იდის იმპულსი ვერ ხვდება ცნობიერებაში (სუპერ-ეგო ცენზურას ადებს), მაგრამ არც ქრება — ის ბრუნდება სიმპტომად, ოცნებად, ენის გარდახვევად, ობსესიად.
ცივილიზაციის დისკომფორტი
„ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება”-ში ფროიდი სტრუქტურულ მოდელს გადაჰქონდა კულტურულ მასშტაბზე. ცივილიზაცია, ფროიდის მიხედვით, თავის მოქალაქეებს აიძულებს, მუდმივად ჩაახშონ იდის აგრესია და სექსუალობა. ამ ჩახშობის ფასი არის დანაშაულის გრძნობის გაძლიერება — სუპერ-ეგო სულ უფრო სასტიკი ხდება საკუთარი მფლობელის მიმართ.
„დანაშაულის გრძნობის გაძლიერება არის ის ფასი, რომელსაც ცივილიზაციის პროგრესისთვის ვიხდით.”
ეს არის ფროიდის ტრაგიკული ანთროპოლოგიის ბირთვი: რაც უფრო „გაცივილიზებული” ხდება ადამიანი, მით უფრო მძიმეა მისი შინაგანი შეჩერება.
კავშირები
- ფსიქოანალიზი: ზიგმუნდ ფროიდი, ოიდიპოსის კომპლექსი, არაცნობიერი
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — ფროიდის „დოსტოევსკი და მამისკვლა” ესეში აზარტული თამაში წარმოდგენილია როგორც იდისა და სუპერ-ეგოს სასტიკი შეჯახების ზუსტი ილუსტრაცია
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშეს ცუდი სინდისი და რესენტიმენტი — სუპერ-ეგოს წინარე-ფსიქოანალიტიკური აღწერაა
- წყარო ნაშრომი: ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი)
- ხიდი: დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე