ნეიროლინგვისტური პროგრამირება (NLP)
განმარტება
ნეიროლინგვისტური პროგრამირება — 1970-იანი წლების კალიფორნიაში ჩამოყალიბებული მიმდინარეობა, რომელიც ამტკიცებს, რომ ადამიანის ტანჯვა არ არის სამყაროს, არამედ სამყაროს შინაგანი რუკის პრობლემა. ადამიანი არასოდეს ეხება რეალობას უშუალოდ; ის ოპერირებს რეპრეზენტაციაზე, რომელიც სამი უნივერსალური ფილტრით — წაშლით, განზოგადებითა და დამახინჯებით — არის დამახინჯებული.
“The limitations which they experience are, typically, in their representation of the world and not in the world itself” („ის შეზღუდვები, რომლებსაც ისინი განიცდიან, როგორც წესი, სამყაროს მათეულ რეპრეზენტაციაშია და არა თავად სამყაროში“) — [[მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი)|Bandler & Grinder, The Structure of Magic II]], 1976
მიმდინარეობის ცენტრალური აქტი არის მოდელირება: არა ახალი თეორიის შექმნა, არამედ იმ „თერაპევტ-ჯადოქრების“ ქცევის დაშლა ექსპლიციტურ პატერნებად, რომლებიც სისტემურად აღწევდნენ შედეგს — მილტონ ერიქსონი, ვირჯინია სატირი, ფრიც პერლსი.
NLP-ის თვითგანსაზღვრება მკვეთრად ანტი-თეორიულია: მოდელის ღირებულების საზომია სარგებლიანობა და არა ჭეშმარიტება (usefulness, not truthfulness). სწორედ ეს დათქმა არის მისი ძალაც და მისი მეცნიერული კრახის მიზეზიც.
ისტორიული კონტექსტი
NLP დაიბადა 1971 წელს, კალიფორნიის უნივერსიტეტის სანტა-კრუზის კამპუსში, კრესგის კოლეჯში — „ადამიანური პოტენციალის მოძრაობის“ (Human Potential Movement) ეპიცენტრში. რიჩარდ ბენდლერი, მათემატიკისა და ფსიქოლოგიის სტუდენტი, და ჯონ გრინდერი, ლინგვისტიკის ასისტენტ-პროფესორი, ჩომსკის ტრანსფორმაციული გრამატიკის იარაღით შეუდგნენ ფსიქოთერაპიის დემისტიფიკაციას.
მესამე თანადამფუძნებელი, ფრანკ პუჩელიკი — ვიეტნამის ომის ვეტერანი, რომელიც ტრავმირებულ და ნარკოდამოკიდებულ ახალგაზრდებთან მუშაობდა — ისტორიიდან თითქმის წაიშალა. ეს წაშლა თავად NLP-ისეული ფენომენია: მიმდინარეობამ, რომელიც სხვისი ისტორიის რეკონსტრუქციას ასწავლიდა, საკუთარი წარმოშობის რუკაც გადაწერა.
ძირითადი ეტაპები:
- 1971–1974 — სანტა-კრუზის ექსპერიმენტული ჯგუფები; პერლსისა და სატირის მოდელირება
- 1975 — მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) — მეტა-მოდელის დაბადება
- 1975 — მილტონ ერიქსონის ჰიპნოზური ტექნიკის პატერნები (წიგნი) — მილტონ-მოდელი
- 1976 — მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი) — რეპრეზენტაციული სისტემები, ინკონგრუენტულობა
- 1979 — ბაყაყებიდან უფლისწულებამდე (წიგნი) — სემინარის სტენოგრამა, რომელმაც NLP მასობრივ მოძრაობად აქცია
- 1980 — ნეიროლინგვისტური პროგრამირება, ტომი I (წიგნი) — TOTE, სტრატეგიები, ფორმალიზაციის მცდელობა
- 1980-იანები — დამფუძნებლების განხეთქილება და სასამართლო დავები; აკადემიური მარგინალიზაცია
- 1987–2010 — ემპირიული უარყოფის ტალღა (Sharpley, Heap, Witkowski)
- 2001 — გრინდერის „Whispering in the Wind“: „ახალი კოდი“ და კლასიკური NLP-ის თვითკრიტიკა
საკვანძო კონცეფციები
| კონცეფცია | განმარტება | წყარო |
|---|---|---|
| რუკა და ტერიტორია | ადამიანი რეაგირებს რეპრეზენტაციაზე, არა რეალობაზე | კორჟიბსკი → ორივე ტომი |
| ღრმა / ზედაპირული სტრუქტურა | ჩომსკის ტრანსფორმაციული გრამატიკის კლინიკური ადაპტაცია | მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) |
| მეტა-მოდელი | კითხვების სისტემა, რომელიც აღადგენს ენობრივად წაშლილს | მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) |
| მილტონ-მოდელი | მეტა-მოდელის ინვერსია: მიზანმიმართული ბუნდოვანება | მილტონ ერიქსონის ჰიპნოზური ტექნიკის პატერნები (წიგნი) |
| ნომინალიზაცია | პროცესის მოვლენად ქცევა, რაც „აყინავს“ ადამიანს | მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) |
| რეპრეზენტაციული სისტემები | V / A / K — სენსორული არხები, რომლებიც პრედიკატებში ვლინდება | მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი) |
| პარაშეტყობინება | ერთდროული, თანაბრად ვალიდური სიგნალები სხვადასხვა არხით | მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი) |
| ინკონგრუენტულობა | პარაშეტყობინებათა შეუთავსებლობა — შინაგანი კონფლიქტის ნიშანი | მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი) |
| ანკორირება | სტიმულსა და შინაგან მდგომარეობას შორის ასოციაციური კავშირი | ბაყაყებიდან უფლისწულებამდე (წიგნი) |
| პეისინგი / ლიდინგი | მიყოლა და შემდეგ წაყვანა — რაპორტის მექანიკა | ბაყაყებიდან უფლისწულებამდე (წიგნი) |
| TOTE | ტესტი-ოპერაცია-ტესტი-გამოსვლა: ქცევის კიბერნეტიკული ერთეული | ნეიროლინგვისტური პროგრამირება, ტომი I (წიგნი) |
| 4-tuple | <A, V, K, O> — გამოცდილების სრული სენსორული ნოტაცია | ნეიროლინგვისტური პროგრამირება, ტომი I (წიგნი) |
ფრაქციები და განხეთქილება
მიმდინარეობა მონოლითი არასოდეს ყოფილა, ხოლო 1980-იანების შემდეგ ორად გაიხლიჩა:
- კლასიკური NLP — ცნობიერი ტექნიკები, პროცედურული ნაბიჯები, კოგნიტური მოდელები. ეს არის ის NLP, რომელიც ტრენინგების ინდუსტრიაში გადავიდა.
- New Code NLP — გრინდერის შექმნილი სისტემა, რომელსაც თავად „NLP-ის ფერარს“ უწოდებს. აქცენტი გადააქვს არაცნობიერზე, კონტექსტის ეკოლოგიურ ვალიდობასა და „მაღალი პროდუქტიულობის მდგომარეობაზე“. ფაქტობრივად ეს არის გრინდერის აღიარება, რომ კლასიკური კოდი ზედმეტად მანიპულაციური და მექანიკური იყო.
ემპირიული სტატუსი — რატომ არის NLP ფსევდომეცნიერება
ეს სექცია აუცილებელია, რადგან NLP-ის ლიტერატურის უმეტესობა თვითრეკლამაა.
აკადემიურმა ფსიქოლოგიამ NLP-ის ცენტრალური ემპირიული პრეტენზიები სისტემურად უარყო:
- Sharpley (1987), Journal of Counseling Psychology — „კვლევის შედეგები NLP-ზე: არამხარდამჭერი მონაცემები თუ შეუმოწმებადი თეორია?“ კანონიკური მიმოხილვა, რომელმაც ვერ იპოვა რეპრეზენტაციული სისტემების ჰიპოთეზის მხარდაჭერა.
- Heap (1988) — „NLP: შუალედური განაჩენი“.
- Witkowski (2010), Polish Psychological Bulletin — 35 წლის კვლევების მეტა-მიმოხილვა; დასკვნა: მტკიცებულებათა ბაზა ცარიელია.
კონკრეტულად უარყოფილია:
- თვალის მოძრაობის სიგნალები (Eye Accessing Cues) — არ არსებობს კავშირი მზერის მიმართულებასა და რეპრეზენტაციულ მოდალობას ან ტყუილს შორის.
- პრედიკატების შესატყვისობა — თერაპევტის მიერ კლიენტის „წამყვან სისტემაში“ შესვლა არ აუმჯობესებს შედეგს.
- „წამყვანი რეპრეზენტაციული სისტემის“ არსებობა როგორც სტაბილური პიროვნული თვისებისა.
რა რჩება ცოცხალი: რაპორტის პრაქტიკა, ენობრივი სიზუსტის ინსტრუმენტები (მეტა-მოდელის კითხვები დღემდე მუშაობს როგორც ინტერვიუირების ტექნიკა), მიზნის ფორმულირების მოდელები. ეს არის ხელოსნური ცოდნა და არა მეცნიერული თეორია — და თავად ბენდლერი და გრინდერი ამას გარკვეულწილად აღიარებდნენ, როცა თავიანთ მოდელებს „სასარგებლო ტყუილები“ (useful lies) უწოდეს.
რატომ არის ეს მაინც მნიშვნელოვანი მატრიცისთვის: NLP არის XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე სუფთა მაგალითი იმისა, თუ როგორ იქცევა ფილოსოფიური ინტუიცია ჯერ თერაპიულ ტექნიკად, შემდეგ კომერციულ იდეოლოგიად. მისი კულტურული გავლენა უზარმაზარია მაშინაც კი — და განსაკუთრებით მაშინ — როცა მისი მეცნიერული შინაარსი ნულია.
ჰორიზონტალური კავშირები
ფსიქოლოგია — რას უპირისპირდება
- ფსიქოანალიზი — NLP-ის ყველაზე მკვეთრი მოწინააღმდეგე. ბენდლერი და გრინდერი ამტკიცებენ, რომ იდი, ეგო და სუპერ-ეგო თავად არის ნომინალიზაციები: პროცესები, რომლებიც არსებით სახელებად გაიყინა და ამით ცრუ ონტოლოგია შექმნა. იქ, სადაც ზიგმუნდ ფროიდი კითხულობს „რატომ“, NLP კითხულობს „როგორ“. ფროიდისთვის სიმპტომს ისტორია აქვს; NLP-სთვის „პირადი ისტორია მაინც მითია“.
- ანალიტიკური ფსიქოლოგია — იგივე ბრალდება ეხება იუნგის არქეტიპსა და კომპლექსს. ამავე დროს არსებობს გაუცნობიერებელი ნათესაობა: აქტიური წარმოსახვა და NLP-ის ვიზუალიზაციური ტექნიკები სტრუქტურულად თითქმის იდენტურია — ორივე შინაგან ხატს დამოუკიდებელ აგენტად ეპყრობა. განსხვავება მიზანშია: იუნგისთვის ეს ინდივიდუაციის გზაა, NLP-სთვის — ქცევის რედაქტირება.
- ლოგოთერაპია — საინტერესო ასიმეტრია. ვიქტორ ფრანკლი და NLP ორივე უპირისპირდება დეტერმინიზმს და ორივე ამტკიცებს, რომ ადამიანს რჩება არჩევანი. მაგრამ ფრანკლისთვის არჩევანი აზრის წინაშე დგომაა, NLP-სთვის — ქცევითი რეპერტუარის სიგანე. ფრანკლი საკონცენტრაციო ბანაკიდან გამოვიდა დასკვნით, რომ ტანჯვას აზრი აქვს; NLP ამბობს, რომ ტანჯვა ცუდი კოდირებაა.
- ერიხ ფრომი — თავისუფლებიდან გაქცევა (წიგნი) პირდაპირი კრიტიკული ლინზაა NLP-ის მემკვიდრეობისთვის: ტექნიკა, რომელიც „არჩევანის გაზრდას“ ჰპირდება, ინდუსტრიად ქცევისას სწორედ ავტორიტეტისადმი დამორჩილების ახალ ფორმად იქცა — ტრენერი, სერტიფიკატი, გურუ.
- ბიჰევიორიზმი — NLP უარყოფს სკინერისეულ „შავ ყუთს“, თუმცა ანკორირება არის სუფთა პავლოვისეული განპირობება ახალი სახელით. ეს შინაგანი წინააღმდეგობა მიმდინარეობამ ვერასოდეს გადაჭრა.
ფილოსოფია
- იმანუელ კანტი — „რუკა არ არის ტერიტორია“ არის ფენომენისა და ნოუმენის განსხვავების ვულგარიზებული, ინსტრუმენტული ვერსია. NLP აღებულ კანტიანურ წინაპირობას თერაპიულ ტექნიკად აქცევს.
- ფრიდრიხ ნიცშე — პერსპექტივიზმი („არ არსებობს ფაქტები, არსებობს მხოლოდ ინტერპრეტაციები“) NLP-ის უშუალო ფილოსოფიური წინაპარია. ნიცშესთან ეს ტრაგიკული შემეცნებაა; NLP-სთან — სავარჯიშო.
- ჰანს ვაიჰინგერი — „თითქოს“-ის ფილოსოფია (Die Philosophie des Als Ob) პირდაპირ ციტირებულია პირველ ტომში. სასარგებლო ფიქცია, როგორც შემეცნების ლეგიტიმური ერთეული.
- ედმუნდ ჰუსერლი / ფენომენოლოგია — შეგრძნებადი გამოცდილებისკენ დაბრუნების იმპერატივი („zu den Sachen selbst“) სტრუქტურულად იმეორებს მეტა-მოდელის მოთხოვნას: ინტერპრეტაციიდან სენსორულად შემოწმებად მონაცემამდე.
- ალფრედ კორჟიბსკი — ზოგადი სემანტიკა; „რუკა არ არის ტერიტორია“ სიტყვასიტყვით მისია.
- გრეგორი ბეიტსონი — კიბერნეტიკა, ლოგიკური ტიპები, „განსხვავება, რომელიც განსხვავებას ქმნის“. მან დაწერა პირველი ტომის წინასიტყვაობა — და სწორედ მას შეედავნენ ავტორები მეორეში.
ლიტერატურა
- ჯორჯ ორუელი — 1984 (წიგნი) — ნიუსპიკი NLP-ის ბნელი ტყუპია: თუ ენა აყალიბებს იმას, რაც შეიძლება იფიქრო, მაშინ ენობრივი რეპროგრამირება თავისუფლების ინსტრუმენტიცაა და ტოტალიტარული იარაღიც. NLP ამ ორმაგობას არასოდეს შეხედა თვალებში.
- ოლდოს ჰაქსლი — არა მხოლოდ პარალელი, არამედ პირდაპირი წყარო: ერიქსონის პატერნებში ცალკე თავი ეთმობა ერიქსონის ექსპერიმენტებს ჰაქსლისთან — „ღრმა რეფლექსიის“ მდგომარეობას, რომელსაც ჰაქსლი მესკალინურ გამოცდილებას ადარებდა. საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი) კი აჩვენებს იმავე ტექნოლოგიის სოციალურ ბოლოს: ჰიპნოპედია როგორც სახელმწიფო აღზრდა.
კინო
- მანქანისტი (The Machinist, 2004) — ტრევორ რეზნიკის შემთხვევა ზუსტად ის ტიპია, რომელსაც NLP და ფსიქოანალიზი დიამეტრულად სხვაგვარად წაიკითხავდნენ: ფროიდისთვის ეს განდევნილი ბრალის დაბრუნებაა, NLP-სთვის — უბრალოდ მალადაპტური სტრატეგია, რომელიც რედიზაინს ექვემდებარება. ფილმი თავად ფროიდის მხარესაა და სწორედ ამიტომ ავლენს NLP-ის სიღრმისეულ სიბრტყეს.
ვერტიკალური ჯაჭვი
რუკისა და ტერიტორიის იდეის გენეალოგია:
- იმანუელ კანტი (1781) — ფენომენი ≠ ნოუმენი
- ფრიდრიხ ნიცშე (1880-იანები) — პერსპექტივიზმი
- ჰანს ვაიჰინგერი (1911) — სასარგებლო ფიქცია
- ალფრედ კორჟიბსკი (1933) — „რუკა არ არის ტერიტორია“
- გრეგორი ბეიტსონი (1972) — კიბერნეტიკული ეკოლოგია
- NLP (1975–1980) — რუკის რედაქტირება როგორც ტექნიკა
- ტონი რობინსი (1986–) — რუკის რედაქტირება როგორც პროდუქტი
- თანამედროვე ქოუჩინგისა და თვითდახმარების ინდუსტრია
თერაპიული ტექნიკის ხაზი:
- ფრანც მესმერი → ჰიპნოზის სამედიცინო ლეგიტიმაცია
- ზიგმუნდ ფროიდი → ჰიპნოზიდან თავისუფალ ასოციაციაზე გადასვლა
- მილტონ ერიქსონი → ჰიპნოზის დაბრუნება პერმისიული ფორმით
- NLP → ერიქსონის ინტუიციის ფორმალიზება
- მოკლევადიანი, გადაწყვეტაზე ორიენტირებული თერაპიები (Solution-Focused Brief Therapy)
წყაროები
- Bandler, R. & Grinder, J. — The Structure of Magic I (1975), II (1976)
- Bandler, R. & Grinder, J. — Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, Vol. I (1975)
- Bandler, R. & Grinder, J. — Frogs into Princes (1979)
- Dilts, R., Grinder, J., Bandler, R., DeLozier, J. — NLP: Volume I (1980)
- Sharpley, C. F. (1987); Heap, M. (1988); Witkowski, T. (2010) — ემპირიული კრიტიკა