პერფექციონიზმი
განმარტება
პერფექციონიზმი არის არარეალისტურად მაღალი სტანდარტების დაწესება, რომელსაც თან ახლავს საკუთარი თავის მკაცრი კრიტიკული შეფასება.
გადამწყვეტი ის არის, რომ ცნებაში ორი კომპონენტია და მხოლოდ მეორეა პათოგენური: მაღალი სტანდარტი თავისთავად პრობლემა არ არის. პრობლემა იმ შეფასებით სისტემაშია, რომელიც ამ სტანდარტს პიროვნების ღირებულებას უკავშირებს.
აქედან გამომდინარეობს დაყოფა, რომელიც კვლევაში დღეს სტანდარტულია:
| ადაპტური (სრულყოფისკენ სწრაფვა) | არაადაპტური (პერფექციონისტული შფოთვა) | |
|---|---|---|
| სტანდარტი | მაღალი | მაღალი |
| შეცდომაზე რეაქცია | ინფორმაცია | განაჩენი პიროვნებაზე |
| მოტივაცია | მიახლოებითი (მიღწევისკენ) | აცილებითი (წარუმატებლობისგან) |
| კავშირი კეთილდღეობასთან | ნეიტრალური ან დადებითი | სტაბილურად უარყოფითი |
ეს დაყოფა თავად სადავოა — ნაწილი მკვლევრებისა (განსაკუთრებით ფლეტი და ჰიუიტი) ამტკიცებს, რომ „ჯანსაღი პერფექციონიზმი“ ტერმინოლოგიური დათმობაა და რომ ის, რასაც ადაპტურს ვუწოდებთ, უბრალოდ კეთილსინდისიერებაა (conscientiousness) — უკვე არსებული და კარგად გაზომილი პიროვნული ნიშანი.
ჰიუიტისა და ფლეტის სამი განზომილება
დომინანტური მოდელი (Hewitt & Flett, 1991) პერფექციონიზმს სოციალური მიმართულების მიხედვით ყოფს — ვისზეა სტანდარტი მიმართული:
| განზომილება | ვისზეა მიმართული | კლინიკური პროფილი |
|---|---|---|
| თვითზე ორიენტირებული | საკუთარ თავზე | დაკავშირებულია დეპრესიასთან, მაგრამ მიღწევასთანაც; ყველაზე ორაზროვანი |
| სხვაზე ორიენტირებული | სხვებზე | ურთიერთობათა კონფლიქტი, მტრულობა; ყველაზე ნაკლებად შესწავლილი |
| სოციალურად ნაკარნახევი | სხვები მოითხოვენ ჩემგან | ყველაზე პათოგენური — დეპრესია, შფოთვა, სუიციდური რისკი, გადაწვა |
მესამე განზომილება მოდელის ბირთვია. აქ სტანდარტი აღიქმება როგორც გარედან თავსმოხვეული და მოუწონებელი — ანუ ადამიანი დარწმუნებულია, რომ მისგან სრულყოფილებას ითხოვენ და რომ მოწონება პირობითია. ეს არა თვითმოთხოვნილება, არამედ ქრონიკული შეფასების ქვეშ ყოფნის განცდაა — და სწორედ ის უკავშირდება უშუალოდ იმპოსტორულ ფენომენს.
ალტერნატიული და ფართოდ გამოყენებული მოდელი (Frost et al., 1990) სხვა ღერძით ჭრის: შეცდომებზე შეშფოთება, მოქმედებაზე ეჭვი, პირადი სტანდარტები, მშობლის მოლოდინი, მშობლის კრიტიკა, ორგანიზებულობა. „შეცდომებზე შეშფოთება“ ამ ჩარჩოში ყველაზე მდგრადი პათოგენური ფაქტორია.
კავშირი იმპოსტორის სინდრომთან
პერფექციონიზმი იმპოსტორული ფენომენის ყველაზე ძლიერი და ყველაზე თანმიმდევრულად აღწარმოებადი კორელატია. მექანიზმი სამ ნაბიჯად იშლება:
- სტანდარტი მიუღწეველია. როცა კრიტერიუმი უნაკლობაა, ნებისმიერი რეალური შედეგი განმარტებიდან გამომდინარე ჩამორჩება.
- ჩამორჩენა კომპეტენტურობის უარყოფის მასალა ხდება. „ვერ გავაკეთე ისე, როგორც უნდა“ ავტომატურად ითარგმნება „ვერ ვაკეთებ“-ად.
- დაუფლების გამოცდილება არ ითვლება. ბანდურას ენაზე (იხ. თვითეფექტიანობა) ეს გადამწყვეტია: წარმატება ხდება, მაგრამ პერფექციონისტული ფილტრი მას წარმატებად არ არეგისტრირებს — ანუ თვითეფექტიანობის ყველაზე ძლიერი წყარო სისტემატურად იბლოკება.
აქედან გამომდინარეობს პრაქტიკული დასკვნა: იმპოსტორულ განცდაზე მუშაობა უფრო ეფექტურია პერფექციონიზმის გავლით, ვიდრე პირდაპირ. სტანდარტის კალიბრაცია გაზომვადი და შემოწმებადი ამოცანაა; „თავდაჯერებულობის ამაღლება“ — არა.
„საკმარისად კარგი“ — ისტორიული პასუხი
საწინააღმდეგო პოლუსს ორი დამოუკიდებელი ტრადიცია აყალიბებს:
- ჰერბერტ საიმონის სატისფაისინგი (satisficing, 1956) — გადაწყვეტილების თეორიიდან: შემოსაზღვრული რაციონალობის პირობებში ოპტიმალური სტრატეგია არა საუკეთესო ვარიანტის ძებნაა, არამედ პირველივე საკმარისად კარგის მიღება. ოპტიმიზაცია ხშირად თავად არის ირაციონალური, რადგან ძებნის ღირებულება მოგებას აღემატება.
- ვინიკოტის „საკმარისად კარგი დედა“ (good enough mother, 1953) — კლინიკური ტრადიციიდან: არასრულყოფილება არა დათმობაა, არამედ განვითარების პირობა. სრულყოფილი გარემო ბავშვს არ აძლევს საშუალებას, საკუთარი უნარი გამოცადოს.
ორივე ცნება ერთსა და იმავეს ამბობს სხვადასხვა ენით: სრულყოფილება არა მაღალი ზღვარია, არამედ არასწორი კრიტერიუმი.
სოციალური ტენდენცია
კურანისა და ჰილის მეტა-ანალიზი (Psychological Bulletin, 2019) 1989–2016 წლების 41 000-ზე მეტი სტუდენტის მონაცემს აერთიანებს და თანმიმდევრულ ზრდას აჩვენებს სამივე განზომილებაზე — ყველაზე მკვეთრად სოციალურად ნაკარნახევ პერფექციონიზმში.
ავტორთა ინტერპრეტაცია სტრუქტურულია: ზრდა უკავშირდება მეტრიკებით გაჯერებულ გარემოს — აკადემიური რანჟირება, საკრედიტო ქულა, პროფესიული შეფასების სისტემები, სოციალური ქსელების ხილვადი შედარება. ანუ იზრდება არა ინდივიდების მომთხოვნელობა, არამედ იმ ზედაპირთა რაოდენობა, რომლებზეც ადამიანი მუდმივად ფასდება.
ეს დაკვირვება პირდაპირ უერთდება ბიუნგ-ჩულ ჰანის დიაგნოზს დაღლილობის საზოგადოებაში: მიღწევის საზოგადოებაში იძულება გარედან შიგნით გადადის, და სუბიექტი თავად ხდება საკუთარი თავის მიმართ მომთხოვნი. სოციალურად ნაკარნახევი პერფექციონიზმის ზრდა ამ თეზისის ემპირიული კვალია.
ჰორიზონტალური კავშირები
- იმპოსტორის სინდრომი — უძლიერესი კორელატი; ინტერვენციის უფრო ეფექტური მისამართი
- იმპოსტორის სინდრომი IT-ში — სერტიფიკაციის კიბე და კოდის მიმოხილვის კულტურა
- პროფესიული გადაწვა — პერფექციონიზმი დამოუკიდებელი რისკ-ფაქტორია; ის ზიგრისტისეულ „ზედმეტ თავდადებასთან“ ერთსა და იმავე ქცევას აღწერს
- სირცხვილი და დანაშაული — პერფექციონისტული შეცდომა სირცხვილს აწარმოებს („მე ვარ არასაკმარისი“), არა დანაშაულს
- თვითეფექტიანობა — ბლოკირებული დაუფლების არხი
- არასრულფასოვნების კომპლექსი — ადლერისეული „ყოყმანის განწყობა“: სტანდარტი, რომელიც ამოცანის დაწყებას შეუძლებელს ხდის
- დაღლილობის საზოგადოება (წიგნი) / ბიუნგ-ჩულ ჰანი — ფილოსოფიური ჩარჩო
ლიტერატურული და კინემატოგრაფიული ექოები
- ჰერმან მელვილი, „ბართლბი“ და ფრანც კაფკა, შიმშილის ხელოვანი (წიგნი) — ხელოვნება, რომელიც სრულყოფილების მოთხოვნით საკუთარ ობიექტს ანადგურებს
- ნიკოლოზ გოგოლი, მკვდარი სულები (წიგნი) — მეორე ტომის დაწვა ავტორის მიერ: პერფექციონიზმის ყველაზე ლიტერატურული აქტი
- მარსელ პრუსტი — უსასრულო გადამუშავება როგორც შემოქმედებითი მეთოდი და როგორც სიმპტომი
- „Whiplash“ (შაზელი, 2014) — სოციალურად ნაკარნახევი პერფექციონიზმის სუფთა კლინიკური სურათი
- „Black Swan“ (არონოვსკი, 2010) — უნაკლობის მოთხოვნა და თვითის დაშლა