Renodus

იმპოსტორის სინდრომი ↔ პერსონა ↔ ორეული

4 წუთში წასაკითხი

იმპოსტორის სინდრომი ↔ პერსონა ↔ ორეული

ეს ხიდი სამ ენას აკავშირებს, რომლებიც ერთსა და იმავე გახლეჩას აღწერენ: კლინიკურ ფსიქოლოგიას (იმპოსტორის სინდრომი), ანალიტიკურ ფსიქოლოგიას (პერსონა (არქეტიპი)) და ლიტერატურულ ფიგურას (ორეულობა (Doppelgänger)).

გახლეჩა ერთია: „ის, ვინც ჩანს“ და „ის, ვინც ვარ“ ერთმანეთს აღარ ფარავს. განსხვავებულია მხოლოდ ის, თუ რომელ ნაწილს მიენიჭება რეალობა და რა ხდება მაშინ, როცა უფსკრული გაცნობიერდება.

ცენტრალური ციტატა

„მიუხედავად მიღწევათა უწყვეტი მოწმობისა, ეს ქალები არ განიცდიან წარმატების შინაგან განცდას. ისინი თავს თვითმარქვიად თვლიან.“ — Clance & Imes, 1978

„ვინც პერსონასთან იგივდება, აღმოაჩენს, რომ საკუთარ თავს აღარ იცნობს.“ — კარლ იუნგი, „მე და არაცნობიერის ურთიერთობა“ (პარაფრაზი)

სამი ენა, ერთი სტრუქტურა

პერსონა (იუნგი, 1928)ორეული (ლიტერატურა, 1830-იანები–)იმპოსტორის ფენომენი (კლენსი, 1978)
ვის აქვს რეალობანიღაბს — ის მუშაობსორივეს — ორეული დამოუკიდებელი ხდებანიღაბს — გარემო მას ენდობა
სად არის სუბიექტინიღბის უკან, დაკარგულიგახლეჩილი ორ ფიგურადშიგნით, უცნობად
ცენტრალური აფექტიცარიელობაშიში, დევნის განცდასირცხვილი
კატასტროფის სახეპერსონის კოლაფსიორეულის გამარჯვებაგამოაშკარავება
განკურნების პირობაინდივიდუაციაინტეგრაცია ან სიკვდილიგაზიარება

ერთი უჯრა განსაკუთრებით საინტერესოა — კატასტროფის სახე. სამივე ტრადიცია იმავე მოვლენას ელოდება: მომენტს, როცა უფსკრული საჯარო გახდება. ლიტერატურაში ეს მოვლენა დგება (გოლიადკინი ინსტიტუციაში მიჰყავთ, დორიან გრეი კვდება). იმპოსტორულ განცდაში ის არასოდეს დგება — და სწორედ ეს არის მისი ტანჯვის ბირთვი. მოლოდინი მუდმივია და დაუსრულებელი.

აქედან გამომდინარეობს ხიდის მთავარი დაკვირვება: ლიტერატურა იმპოსტორულ განცდას მოვლენად თარგმნის, რომელიც სინამდვილეში მოვლენა არასოდეს ხდება. ორეულის ფიგურა არის სწორედ ის სახე, რომელსაც აძლევს წარმოსახვა შიშს, რომელსაც რეალობაში დასასრული არ აქვს. ამიტომ ორეულის რომანები თითქმის ყოველთვის კატასტროფით მთავრდება — მხოლოდ კატასტროფა ხურავს იმას, რაც სხვაგვარად უსასრულოა.

ვერტიკალური ხაზი

მე-19 საუკუნე — გახლეჩა როგორც სოციალური მოვლენა. დოსტოევსკის „ორეული“ (1846) ჩინოვნიკურ იერარქიაში ჩნდება: გოლიადკინი დარწმუნებულია, რომ მისი ადგილი უკანონოდ უჭირავს, და ეს რწმენა მეორე გოლიადკინად მატერიალიზდება — უფრო თავდაჯერებულად, უფრო კომპეტენტურად, უფრო „ნამდვილად“. სტენდალის ჟიულიენ სორელი იმავე ეპოქის მეორე ვერსიაა: კლასობრივი იმპოსტორი, რომელიც ნიღბის ტარებას ცნობიერ სტრატეგიად აქცევს და ამიტომ არ იშლება — მას სოციალური სისტემა ანადგურებს და არა შინაგანი გახლეჩა.

საუკუნის მიჯნა — გახლეჩა როგორც ესთეტიკა. უაილდის „დორიან გრეი“ (1890) გახლეჩას მატერიალურ ობიექტად აქცევს: ფასადი და ჭეშმარიტი მდგომარეობა ორ ფიზიკურ სხეულად იყოფა. აქ პირველად ხდება ცხადი, რომ ნიღაბი შეიძლება იყოს ნამდვილზე უფრო დამაჯერებელი — და რომ ეს სწორედ პრობლემაა და არა გამოსავალი.

1900-იანები — გახლეჩა როგორც შრომითი მდგომარეობა. ლონდონის „მარტინ იდენი“ (1909) ამ ხიდის ცენტრალური ლიტერატურული ტექსტია, რადგან ის ერთადერთია, რომელიც იმპოსტორულ ატრიბუციას სრულად აღწერს კლენსამდე სამოცდაათი წლით ადრე. მარტინის დასკვნა აღიარების მიღების შემდეგ ზუსტად ატრიბუციული ხასიათისაა: ხელნაწერები იგივეა, რაც უარყოფის წლებში იყო; მაშასადამე, აღიარება არა ღირსებას ზომავს, არამედ სოციალურ კონიუნქტურას. აქ ჩანს ციკლის ლოგიკური დასასრული — როცა წარმატება ვერანაირად ვერ ინტეგრირდება, აუტანელი ხდება თავად წარმატება.

1920-იანები — გახლეჩა როგორც თეორია. კარლ იუნგი პერსონას არქეტიპულ სტატუსს ანიჭებს და გახლეჩას ნორმალურ ფსიქიკურ სტრუქტურად აღწერს, პათოლოგიად კი მხოლოდ მის უკიდურეს ფორმებს. ალფრედ ადლერი პარალელურად აწარმოებს კომპენსაციის ლოგიკას: მიღწევა როგორც პასუხი არასრულფასოვნების განცდაზე.

1978 — გახლეჩა როგორც გაზომვადი ცნება. კლენსი და აიმსი განცდას სახელს არქმევენ და კითხვარად აქცევენ. კონცეპტუალურად ეს იმას ნიშნავს, რომ ის, რაც ასი წელი ლიტერატურულ ფიგურად არსებობდა, პოპულაციურ ცვლადად იქცა.

2020-იანები — გახლეჩა როგორც სტრუქტურული საკითხი. ცნების ბრუნვა ისევ სოციალურისკენ: კითხვა „რა ხდება ამ ადამიანის თავში“ ივსება კითხვით „რა ხდება ამ ოთახში“. სიმპტომურად, ეს დოსტოევსკის ამოსავალ პოზიციასთან დაბრუნებაა — გოლიადკინის გახლეჩა ხომ თავიდანვე ჩინოვნიკური იერარქიის ფუნქცია იყო და არა კლინიკური შემთხვევა.

რას ამატებს თითოეული ენა

ლიტერატურა ამატებს დროს. კლინიკური აღწერა განცდის მდგომარეობას იძლევა; რომანი აჩვენებს, რით მთავრდება ის, თუ არ ჩაერევი. მარტინ იდენი, გოლიადკინი და დორიან გრეი სამი განსხვავებული ტრაექტორიაა ერთი და იმავე საწყისი პირობიდან.

იუნგი ამატებს ნორმალურობას. პერსონა პათოლოგია არ არის — ის საჭიროა. ეს იმპოსტორული განცდის საკითხს ხელახლა აყენებს: პრობლემა არა ნიღბის არსებობაა, არამედ ის, რომ სუბიექტმა საკუთარ თავთან კავშირი დაკარგა. ეს გამიჯვნა თერაპიულად მნიშვნელოვანია: მიზანი ნიღბის მოხსნა კი არა, მისი დაბრუნებაა მფლობელისთვის.

კლინიკური ფსიქოლოგია ამატებს გამოსავალს. ლიტერატურულ ორეულს გამოსავალი არ აქვს — ის კატასტროფით მთავრდება, რადგან სწორედ ეს არის ჟანრის ლოგიკა. კლენსის მიგნება კი ის არის, რომ განცდა იზოლაციაზე დგას და გაზიარებით იშლება. ეს არის ის ერთი ნაბიჯი, რომელსაც არც გოლიადკინი დგამს და არც მარტინ იდენი — და ორივე რომანი ზუსტად ამიტომ მთავრდება ისე, როგორც მთავრდება.

კინემატოგრაფიული გაგრძელება

  • „Black Swan“ (არონოვსკი, 2010) — ორეული და პერფექციონიზმი ერთ ფიგურაში; გახლეჩა როგორც ხელოვნების ფასი
  • „Catch Me If You Can“ (სპილბერგი, 2002) — შებრუნებული შემთხვევა: პირდაპირი მნიშვნელობით თვითმარქვია განცდის გარეშე; ფილმი აჩვენებს, რომ როლის შესრულება და კომპეტენცია პრაქტიკულად განუსხვავებელია
  • სევერანსი (სერიალი) — გახლეჩის ტექნოლოგიური სრულქმნა: ორი „მე“, რომლებიც ერთმანეთს არ იცნობენ
  • მანქანისტი (The Machinist, 2004) — გამოაშკარავების მოლოდინი, რომელიც სხეულს შლის
  • „Zelig“ (ალენი, 1983) — პერსონის სრული ტრიუმფი: ადამიანი, რომელიც ყველა გარემოს ერგება და ამიტომ არავინაა

ჯვარედინი კავშირები

გრაფის ხედი

უკუბმულები