არტურ შოპენჰაუერი (1788-1860)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
გერმანელი ფილოსოფოსი, რომელმაც XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ინტელექტუალური ლანდშაფტი გარდაქმნა. დანციგში დაიბადა მდიდარ ვაჭარ ოჯახში. მამის თვითმკვლელობამ (1805) მთელი ცხოვრება დააჩრდილა და მის პესიმიზმს სახე მისცა. დედასთან — წარმატებულ მწერალთან — კონფლიქტურ ურთიერთობაში იყო. ფრანკფურტში გამაოჟრავებულად ცხოვრობდა, თავის ერთადერთ „მეგობარს” — პუდელს „ატმან” ეძახდა. ჰეგელის წინააღმდეგ ამაყი და მარცხნიანი ინტელექტუალური გამოწვევა (ერთ სემესტრში ერთი და იგივე საათი დანიშნა, ჰეგელი აუდიტორიის გარეშე დატოვა), მაგრამ გვიანი აღიარება მას მხოლოდ ცხოვრების ბოლოს მიუვიდა.
ფილოსოფიური ბირთვი
შოპენჰაუერის ცენტრალური ნაშრომი — „სამყარო, როგორც ნება და წარმოდგენა” (1819) — კანტის ფენომენი/ნოუმენის დიქოტომიას ახლებურად ინტერპრეტირებს: სამყაროს „თავისთავადი არსება” არის ნება (der Wille) — ბრმა, ირაციონალური, უსასრულო სწრაფვა, რომელიც თავს იჩენს ყველაფერში: ქვის გრავიტაციაში, მცენარის ზრდაში, ცხოველის ინსტინქტში, ადამიანის სურვილში. წარმოდგენა (Vorstellung) = მხოლოდ ნების ობიექტივაცია, მოჩვენება.
ამ კონცეფციიდან გამომდინარე პესიმიზმი: ცხოვრება ნების ტანჯვაა. ნება არასდროს დაკმაყოფილდება — ერთი სურვილის შესრულება მხოლოდ ახალ სურვილს ბადებს. ადამიანი ქანაობს ტკივილისა და მოწყენილობის ორ პოლუსს შორის.
სამი გზა ტანჯვიდან:
- ესთეტიკური — ხელოვნება და მუსიკა (განსაკუთრებით მუსიკა = ნების პირდაპირი ენა) დროებით აჩერებენ ნების ბრუნვას
- ეთიკური — სიბრალული (Mitleid), სხვისი ტანჯვის ცნობა როგორც საკუთარი
- ასკეტური — ნების სრული უარყოფა, ბუდისტური ნირვანა, ქრისტიანული წმინდა
აღმოსავლეთი და დასავლეთი
შოპენჰაუერი პირველი დიდი ევროპელი ფილოსოფოსია, რომელმაც ღრმად შეითვისა უპანიშადები და ბუდიზმი. „სამყარო = მოჩვენება” ეხმიანება ინდურ მაიას; ნების უარყოფა — ნირვანას. ეს გზა მოგვიანებით ჰერმან ჰესსეს, თომას მანის, ვაგნერის ხელოვნებაში აგრძელდება.
ჰორიზონტალური კავშირები
ფილოსოფიური მემკვიდრეობა
- ფრიდრიხ ნიცშე — ნიცშე ახალგაზრდობაში „აღმოაჩინა” შოპენჰაუერი ბუკინისტურ მაღაზიაში და მთელი ცხოვრება მასთან ფარულ დიალოგში იყო. ნების ცნება = ნიცშეს „ძალაუფლების ნების” ძირი. მაგრამ ნიცშე შოპენჰაუერის პესიმიზმს ინვერსიაში აქცევს: ნება ტანჯვა კი არა, ცხოვრების დადასტურებაა; ასკეტიზმი არა გამოსავალი, არამედ დეკადანსი.
- ზიგმუნდ ფროიდი — ფროიდის არაცნობიერი და ლიბიდო = შოპენჰაუერის ნების ფსიქოანალიტიკური თარგმანი. ფროიდი თვითონ აღიარებდა: „შოპენჰაუერმა ის თქვა, რაც მე მხოლოდ კლინიკური დაკვირვებით აღმოვაჩინე.”
- კარლ იუნგი — კოლექტიური არაცნობიერი = ნების კოსმიური განზომილება. შოპენჰაუერის ესთეტიკური ცოდნა (ხელოვნება = უნივერსალიის ცნობა) → იუნგის არქეტიპები.
ლიტერატურული მემკვიდრეობა
- ლევ ტოლსტოი — „ანა კარენინას” ფინალში ლევინის სასოწარკვეთა, „ჯარისკაცი” თომას მანის განსხვავებული აღმოჩენა — ყველა გავლენა შოპენჰაუერისგან. ტოლსტოის გვიანი ქრისტიანული ასკეტიზმი ცალკე განვითარებული შოპენჰაუერული მოტივია.
- თომას მანი — „ბუდენბროკების” ტომას ბუდენბროკი შოპენჰაუერის ტომს კითხულობს და სიკვდილის მოლოდინში უცნაურ ნუგეშს პოულობს. მანის მთელი შემოქმედება დეკადანსის, დაცემის, დიონისური ქაოსის თემებით შოპენჰაუერის ფილოსოფიის ლიტერატურული ქორეოგრაფიაა.
- რიხარდ ვაგნერი — „ტრისტანი და იზოლდა” = შოპენჰაუერის მუსიკაზე წერილების ოპერული თარგმანი. ვაგნერის Liebestod = ნების უარყოფის ესთეტიკური განსახიერება.
ფსიქოლოგიური პარალელები
- ჩრდილი (არქეტიპი) — შოპენჰაუერის ნება = ჩრდილის კოსმიური ფორმა, ადამიანში დაფარული ბრმა სწრაფვა, რომელიც ცნობიერს განკარგავს.
- გაუცხოება — ინდივიდი (principium individuationis) = მოჩვენება. ნამდვილი „მე” ნება-ში ზოგადია. ადამიანი ყოველთვის „უცხოა” სამყაროში, რადგან მისი ცნობიერი „მე” ილუზორულია.
- ნიჰილიზმი — შოპენჰაუერი არ არის ნიჰილისტი სრულად (ესთეტიკა, ეთიკა, ასკეზა = გამოსავლები), მაგრამ მისი სურათი — სამყარო, როგორც აზრიანი ტანჯვა — ნიჰილიზმის ინტელექტუალური წინაპრობრობაა.
კინემატოგრაფიული ექოები
- ტერენს მალიკის ფილმები — ხმის კონცეფცია, ბუნების ენა = შოპენჰაუერის ნება ვიზუალურ-აკუსტიკურ ფორმაში
- სტალკერი (1979) — ზონა, რომელიც სურვილებს ასრულებს, მაგრამ ასრულება არ აქცევს ადამიანს ბედნიერს — შოპენჰაუერის „ნების დაკმაყოფილება უფრო დიდ ცარიელს ბადებს” ზუსტი ფორმულა
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: იმანუელ კანტი (ფენომენი/ნოუმენი), პლატონი (იდეათა სამყარო), ბუდა (ტანჯვის ოთხი წმინდა ჭეშმარიტება), უპანიშადები (ატმან/ბრაჰმან)
- მემკვიდრეები: ფრიდრიხ ნიცშე → ზიგმუნდ ფროიდი → კარლ იუნგი; ლიტერატურაში: ლევ ტოლსტოი → თომას მანი → ჰესე; ოპერაში: ვაგნერი → რიხარდ შტრაუსი
საკვანძო ნაშრომები
- „სამყარო, როგორც ნება და წარმოდგენა” (Die Welt als Wille und Vorstellung, 1819)
- მთავარი ოპუსი. ოთხი წიგნი: ეპისტემოლოგია (წარმოდგენა), ონტოლოგია (ნება), ესთეტიკა, ეთიკა.
- „საცხოვრებელი სიბრძნის აფორიზმები” (Aphorismen zur Lebensweisheit, 1851)
- პოპულარული ესეები სიცოცხლეზე, ბედნიერებაზე, სიკვდილზე. ტოლსტოი და მოპასანი ხშირად კითხულობდნენ.
- „ეთიკის ორი ძირითადი პრობლემა” (Die beiden Grundprobleme der Ethik, 1841)
- თავისუფალი ნება და სიბრალულის ეთიკა.