მისტიციზმი

განმარტება

მისტიციზმი არის რელიგიური და ფილოსოფიური ტრადიცია, რომელიც ამტკიცებს უმაღლესი რეალობის (ღმერთი, ერთობა, ცარიელი ცნობიერება, ბრაჰმანი) პირდაპირ, არადისკურსიულ გამოცდილებას. იგი არ ენდობა მხოლოდ დოგმას ან ლოგიკას — ცენტრალურია გარდაქმნადი გამოცდილება, რომელშიც ცალკეული “მე”-ს ზღვარი იშლება.

წარმოშობა

მისტიკური ტრადიცია მსოფლიო კულტურების მუდმივი ფენაა:

• სუფიზმი (ისლამური მისტიციზმი) — ჯალალ ად-დინ რუმი, იბნ არაბი, ალ-ჰალაჯი (“მე ვარ ჭეშმარიტება”).
• ქრისტიანული მისტიკოსები — მაისტერ ეკჰარტი (“ღმერთობის უდაბნო”), იოანე ჯვარისა (“სულის ბნელი ღამე”), ტერეზა ავილელი, იაკობ ბიომე.
• აღმოსავლური ტრადიციები — ვედანტა (შანკარა), ბუდისტური ზენი (დოგენი, ჰუი-ნენგი), დაოსიზმი (ლაო-ძი, ჯუან-ძი).
• ებრაული მისტიცა — კაბალა, ხასიდიზმი.

XIX–XX საუკუნის ევროპაში მისტიციზმს ეცნობიან ხელახლა — შოპენჰაუერი ბუდიზმის გავლენით, შტაინერი, ლევ ტოლსტოი-ს გვიანი რელიგიური ფაზა, ჰერმან ჰესე აღმოსავლეთის ძიებაში.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა

მისტიკური გამოცდილება ხშირად აღიწერება ერთი და იმავე ნიშნებით კულტურათა შორის:

• ერთობა — სუბიექტისა და ობიექტის გაერთიანება.
• ენის უუნარობა — via negativa, აპოფატიკური მისტიცა.
• ნოეტიკურობა — გრძნობა, რომ აღმოჩენილია ცოდნა, არა ემოცია.
• ეფემერულობა და პასიურობა — ადამიანი არ აკონტროლებს გამოცდილებას.

კარლ იუნგი-სთვის მისტიკური გამოცდილება არის თვითის (Self) არქეტიპთან შეხება — ფსიქიკის სრულობის ცენტრთან. ფრიდრიხ ნიცშე უცნაურად ახლოს დგას მისტიკოსებთან, თუმცა amor fati მისი მიწიერი მისტიცაა.

გამოვლინება ლიტერატურაში

📚 ლიტერატურა

• ჰერმან ჰესე, “სიდჰართა” — ბუდისტური მისტიცა მდინარის ხატად; ერთი ცხოვრების მისტიკური მოგზაურობა.
• ჰერმან ჰესე, სტეპის მგელი (წიგნი) — მაგიური თეატრი როგორც მისტიკური ინიციაცია.
• ლევ ტოლსტოი, “მამა სერგი”, “აღსარება” — გვიანი ტოლსტოის რელიგიური ძიება, ეკლესიის უარყოფა, პირადი მისტიცა.
• ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — ბერი ზოსიმა და ალიოშა; ქრისტიანული მისტიცა მართლმადიდებლური ცოცხალი ტრადიციიდან.
• ფიოდორ დოსტოევსკი, “იდიოტი” — მიშკინის ეპილეფსიური წამები როგორც მისტიკური განცდა.
• ბორხესი, “ალეფი” — სამყაროს ერთ წერტილში ხილვა, კაბალისტური მისტიცის ლიტერატურული ფორმა.
• რუმის “მათნავი”, მაისტერ ეკჰარტის ქადაგებები — წყარო ტექსტები.

ფილმები / კინემატოგრაფიული ექოები

• ტარკოვსკი, “ანდრეი რუბლიოვი”, “სტალკერი”, “გამსხვილება” — კინო როგორც მისტიკური მედია; ხანგრძლივი კადრი როგორც კონტემპლაცია.
• ბრესონი, “ღვინო ქვეყნიდან” — გრაცია მდუმარებიდან.
• მალიკი, “სიცოცხლის ხე” — ბუნებისა და მადლის ვიზუალური ლოცვა.
• დრაიერი, “ორდენი” — სასწაული როგორც კინო-მოვლენა.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური კავშირები

• კარლ იუნგი — თვითის არქეტიპი, კოლექტიური არაცნობიერი როგორც მისტიკური განცდის ფსიქოლოგიური საფუძველი.
• შოპენჰაუერი — ნების უარყოფა, ბუდისტური გავლენა.
• უილიამ ჯეიმსი, “რელიგიური გამოცდილების მრავალფეროვნება” — მისტიკის ფსიქოლოგიური კატალოგი.
• თეოდიცეა — მისტიცა აქარწყლებს თეოდიცეის პრობლემას ღმერთის “გარეშე” სუბიექტის გაუქმებით.

საპირისპირო / ოპოზიციური კონცეფციები

• ნიჰილიზმი — მნიშვნელობის სრული უარყოფა; მისტიცა ამტკიცებს, რომ მნიშვნელობა გამოცდილებაშია.
• აბსურდი — კამიუსეული პოზიცია, რომ სამყარო და გონი ვერასდროს შეერთდებიან; მისტიცა ამბობს, რომ შეერთდებიან, ოღონდ გონის გადალახვით.
• რაციონალისტური თეოლოგია — ღმერთი როგორც არგუმენტი, არა გამოცდილება.
• პოზიტივიზმი / მეცნიერული მატერიალიზმი — გამოცდილების მხოლოდ სენსორული ვერსია.