პოსტმოდერნიზმი

განმარტება

პოსტმოდერნიზმი არის მე-20 ს. მეორე ნახევრის ლიტერატურული და ფილოსოფიური ფაზა, რომელიც რადიკალიზებს მოდერნიზმი-ის კრიზისს: თუ მოდერნისტი ჯერ კიდევ დარდობდა დაკარგული ერთიანობის, ღმერთის, სიმართლის გამო, პოსტმოდერნისტი იღებს ყოველი ამ კატეგორიის საბოლოო არარსებობას და ცდილობს მათი ფრაგმენტებით ითამაშოს. ცენტრალური პოზიცია: სიმართლე = ენის კონსტრუქცია, ყველა “დიდი თხრობა” (მეტა-ნარაცია — ლიოტარი) გამოწვევას ექვემდებარება. ტექსტი არა “აღწერს” სამყაროს, არამედ იქმნება სხვა ტექსტებისგან (ინტერტექსტუალურობა — კრისტევა, ბარტი).

ისტორიული კონტექსტი

პოსტმოდერნიზმი იწყება მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ და აყვავდება 1960-2000-იან წლებში:

ფონი:

• ჰოლოკოსტი, ჰიროშიმა — მოდერნისტული “პროგრესის” გაცივება
• ცივი ომი, დეკოლონიზაცია — ცენტრული ნარატივების ფრაგმენტაცია
• ტელევიზიის, პოპ-კულტურის, ინტერნეტის აფეთქება → რეალობა = მედია კონსტრუქცია (Baudrillard — “სიმულაკრუმი”)
• სტრუქტურალიზმი → პოსტ-სტრუქტურალიზმი (ფუკო, დერიდა, ლაკანი)

ლიტერატურული ფიგურები:

ლათინური ამერიკა:

• ხორხე ლუის ბორხესი — პოსტმოდერნიზმის ფესვი ჯერ კიდევ 1940-იანი წლებიდან: “Ficciones”, “The Aleph”; ლაბირინთი, ბიბლიოთეკა, სარკეული, ორი ტექსტიანი რეალობა — ყოველი პოსტმოდერნისტის საერთო გრამატიკა
• Cortázar (“Rayuela”) — არახაზოვანი რომანი
• García Márquez — მაგიური რეალიზმი

იტალია:

• უმბერტო ეკო — “ვარდის სახელი (წიგნი)” (1980): ისტორიოგრაფიული მეტაფიქცია, ინტერტექსტუალურობა, დეტექტივის ჟანრის ფილოსოფიური გამოყენება
• Italo Calvino — “If on a winter’s night a traveler”, “Invisible Cities” (მხოლოდ ნახსენები)

აშშ:

• Thomas Pynchon — “Gravity’s Rainbow”, “The Crying of Lot 49” (მხოლოდ ნახსენები) — პარანოია, ენერგია, ენციკლოპედიური
• Don DeLillo — “White Noise”, “Underworld” (მხოლოდ ნახსენები) — მედია, სიკვდილი, ამერიკა
• John Barth, Robert Coover, Kurt Vonnegut (მხოლოდ ნახსენები)
• Paul Auster — “New York Trilogy”: ბორხესის ამერიკული მემკვიდრე

იაპონია:

• ჰარუკი მურაკამი — პოსტმოდერნისტული მაგიური რეალიზმი: “Kafka on the Shore”, “1Q84”, “Hard-Boiled Wonderland”

საკვანძო კონცეფციები

კონცეფცია	განმარტება	კავშირი
ინტერტექსტუალურობა	ტექსტი = სხვა ტექსტების ქსელი	კრისტევა, ბარტი → უმბერტო ეკო, ხორხე ლუის ბორხესი
მეტა-ნარაცია	”დიდი ისტორიები” (პროგრესი, გათავისუფლება) — გაცრუებულია	ლიოტარი, “La Condition postmoderne” (1979)
არასტაბილური სიმართლე	სიმართლე = კონსტრუქცია, არა აღმოჩენა	ფუკო, დერიდა
ირონია	დისტანცია საკუთარი ტექსტისგან	უმბერტო ეკო, Barth
პასტიში	სტილების, ეპოქების, ჟანრების თამაში	ეკო, Pynchon
ისტორიოგრაფიული მეტაფიქცია	ისტორია = ნარატიული კონსტრუქცია	უმბერტო ეკო — ვარდის სახელი (წიგნი)
სიმულაკრუმი	ასლი ორიგინალის გარეშე; რეალობა = მედია	Baudrillard
ფრაგმენტაცია (მოდერნისტულისგან განსხვავებით)	ფრაგმენტი — არა ტრაგედია, არამედ თამაშის საგანი	ხორხე ლუის ბორხესი
ლაბირინთი / ბიბლიოთეკა	უსაზღვრო ტექსტუალური სივრცე	ბორხესი → ეკო
”ავტორის სიკვდილი”	ავტორი — არა მნიშვნელობის წყარო; მკითხველი თანაავტორია	ბარტი (1967)

გამოვლინებები სხვა დომენებში

📚 ლიტერატურა

• ხორხე ლუის ბორხესი — პოსტმოდერნიზმის “ბებია”, ყოველი თანამედროვე მწერლის აუცილებელი წინამორბედი
• უმბერტო ეკო — ვარდის სახელი (წიგნი): შუა საუკუნეების ბენედიქტინელთა მონასტერი + დეტექტიური ფორმა + ფილოსოფიური დისკურსი; “The Name of the Rose” ყველა პოსტმოდერნული ხერხის ენციკლოპედია
• ჰარუკი მურაკამი — “Kafka on the Shore” — კაფკა (ფრანც კაფკა) + იაპონური მითოლოგია + პოპ-კულტურა + ცნობიერების ნაკადი
• Pynchon, DeLillo, Calvino — ნახსენები; არ არსებობენ ვიკიში

🎭 ფილოსოფია

• მიშელ ფუკო (Foucault) — ძალაუფლება და ცოდნა: “ცოდნა არ არის ბუნებრივი, არამედ ისტორიული ძალაუფლების პროდუქტი”; “დისციპლინა და დასჯა”, “სიგიჟის ისტორია” (ნახსენები, ვიკიში არ არის)
• ჟაკ დერიდა (Derrida) — დეკონსტრუქცია: ყოველი ტექსტი თავის თავს ანგრევს; “différance” (ნახსენები, ვიკიში არ არის)
• ლიოტარი — “La Condition postmoderne” (მეტა-ნარაციის კრიზისი)
• რიჩარდ როურტი — პრაგმატისტული პოსტმოდერნიზმი
• Baudrillard — სიმულაკრუმი, ჰიპერრეალობა
• ფრიდრიხ ნიცშე — ყველა ამ მოაზროვნის საერთო წინამორბედი (“ფაქტები არ არსებობს, არის მხოლოდ ინტერპრეტაციები”)

🧠 ფსიქოლოგია

• ჟაკ ლაკანი — ფროიდის პოსტმოდერნისტული გადაკითხვა: “არაცნობიერი ენის მსგავსად სტრუქტურირებულია”
• ნარატიული ფსიქოთერაპია — იდენტობა = ისტორიის კონსტრუქცია
• კარლ იუნგი — არქეტიპული ანალიზი პოსტმოდერნისტულ ტექსტებში (ხორხე ლუის ბორხესი — ლაბირინთის არქეტიპი, ჰარუკი მურაკამი — ანიმა/ანიმუსი)

🎬 კინო

• ტარანტინო — პასტიში, ინტერტექსტუალურობა, ჟანრის თამაში
• კოენ ძმები, Lynch — პოსტმოდერნული ნარატივი
• მანქანისტი (The Machinist, 2004) — ორეულობა (Doppelgänger) ბორხესისეული; რეალობის არასტაბილურობა
• რექვიემი ოცნებისთვის (2000) — ფრაგმენტული, მედიის გაჟღენთილი
• Christopher Nolan (Memento, Inception) — ნარატიული კონსტრუქციის ლაბირინთი

✝️ რელიგია

• პოსტმოდერნიზმი ფუნდამენტურად სკეპტიკურია “დიდი ნარატივის” (მათ შორის რელიგიური) მიმართ
• თუმცა — პოსტ-სეკულარული დაბრუნება: რელიგია = ნარატივი, მაგრამ ეს არ ამცირებს მის მნიშვნელობას
• უმბერტო ეკო — ვარდის სახელი (წიგნი): ეკლესიის ისტორიის პოსტმოდერნული რეინტერპრეტაცია, ინკვიზიციის ფილოსოფიური ანალიზი, დიდი ინკვიზიტორი-ს ექო (დოსტოევსკი)
• მისტიციზმი-ს ხელახალი მოხმობა საერო ფორმით (ხორხე ლუის ბორხესი — კაბალა)

წარმომადგენელი ნაწარმოებები

წელი	ნაწარმოები	ავტორი	კავშირი
1944	Ficciones	ხორხე ლუის ბორხესი	პოსტმოდერნიზმის ფესვი
1949	The Aleph	ხორხე ლუის ბორხესი	უსაზღვრო ტექსტუალური სივრცე
1963	Rayuela	Cortázar	არახაზოვანი რომანი
1967	”ავტორის სიკვდილი” (ესსე)	Barthes	თეორიული მომენტი
1973	Gravity’s Rainbow	Pynchon	ენციკლოპედიური პოსტმოდერნიზმი
1979	If on a winter’s night a traveler	Calvino	მეტაფიქცია
1979	La Condition postmoderne	ლიოტარი	ფილოსოფიური მანიფესტი
1980	ვარდის სახელი (წიგნი)	უმბერტო ეკო	ისტორიოგრაფიული მეტაფიქცია
1985	White Noise	DeLillo	მედია, სიკვდილი
1985	New York Trilogy	Paul Auster	ბორხესიანული დეტექტივი
1987	Norwegian Wood	ჰარუკი მურაკამი	ნოსტალგიური პოსტმოდერნიზმი
2002	Kafka on the Shore	ჰარუკი მურაკამი	კაფკა + მითი + პოპ-კულტურა
2009	1Q84	ჰარუკი მურაკამი	პარალელური რეალობები

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი:
  • მოდერნიზმი (პირდაპირი წინამორბედი, რადიკალიზებული): ფრანც კაფკა, ჯეიმს ჯოისი, მარსელ პრუსტი
  • ფრიდრიხ ნიცშე — “ფაქტები არ არსებობს, მხოლოდ ინტერპრეტაციები”; ყველა პოსტმოდერნისტის ფილოსოფიური ფესვი
  • სიმბოლიზმი, დადაიზმი, სიურრეალიზმი
  • ხორხე ლუის ბორხესი — გარდამავალი ფიგურა, ფაქტობრივად პროტო-პოსტმოდერნისტი
• მემკვიდრე:
  • მეტამოდერნიზმი (Vermeulen, van den Akker) — 2010-იანი წლების რეაქცია: “გულწრფელობის დაბრუნება” პოსტმოდერნული ირონიის შემდეგ
  • ციფრული ლიტერატურა, ჰიპერტექსტი
  • თამაშებისა და ინტერაქტიული ნარატივის კულტურა
  • ავტოფიქცია (Knausgaard, Annie Ernaux)