დაბრუნებული დრო (1927, პოსტუმური)
ავტორი: მარსელ პრუსტი · ფრანგული: Le Temps retrouvé · „დაკარგული დროის ძიებაში” ციკლის მეშვიდე და ფინალური ტომი · დაიწერა 1922 წლისთვის, გამოქვეყნდა 1927 წელს, პრუსტის სიკვდილიდან ხუთი წლის შემდეგ
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე, რომ მთხრობელი, მრავალწლიანი ავადმყოფობისა და სანატორიუმებში ყოფნის შემდეგ, ბრუნდება პარიზში. დრო არის პირველი მსოფლიო ომის პერიოდი. ქალაქი სრულიად შეცვლილია. იწყება საჰაერო დაბომბვები (გოთები), თუმცა ხალხი მაინც აგრძელებს წვეულებებზე სიარულს. ძველი არისტოკრატია კარგავს პოზიციებს, ხოლო გუშინდელი ბურჟუები, როგორიცაა მადამ ვერდიურენი, საზოგადოების მწვერვალზე ექცევიან.
ომის ფონზე მთხრობელი ხედავს, თუ როგორ დეგრადირდა მისი ძველი ნაცნობი, ბარონი დე შარლუსი, რომელიც ახლა სრულად არის ჩაფლული თავის ბნელ ვნებებში და ომის დროს ჟიუპიენის ფარულ საროსკიპოში დადის, სადაც მას ჯაჭვებით აბამენ და სცემენ. მეორე მხრივ, მისი მეგობარი რობერ დე სენ-ლუ, მიუხედავად ფარული ჰომოსექსუალობისა, ფრონტზე მიდის და გმირულად იღუპება.
ომის დასრულების შემდეგ მთხრობელი მიდის პრინცესა დე გერმანტის (რომელიც აღმოჩნდება, რომ ყოფილი მადამ ვერდიურენია) წვეულებაზე. გზად ის სრულიად იმედგაცრუებულია ცხოვრებით და თვლის, რომ მწერლის ნიჭი არ აქვს. მაგრამ ეზოში, უთანაბრო ფილებზე ფეხის წამოკვრისას, გრძნობს უცნაურ, წარმოუდგენელ ბედნიერებას. იგივე მეორდება ბიბლიოთეკაში, როცა კოვზის წკარუნს იგონებს და ხისტ ხელსახოცს ეხება. ეს მომენტები მას აბრუნებს წარსულში — ვენეციაში, ბალბეკში. ის ხვდება, რომ დრო არ გამქრალა, ის ჩვენშია შენახული და მისი ამოღება მხოლოდ ხელოვნებას შეუძლია.
როცა წვეულების დარბაზში შედის, შოკირებულია — ყველა მისი ნაცნობი საშინლად დაბერებულა. თავიდან ჰგონია, რომ კოსტიუმირებულ მეჯლისზეა და ყველას ნიღაბი უკეთია, მაგრამ მერე აცნობიერებს, რომ ეს დროის დაუნდობელი კვალია. ის აკვირდება ბლოხს, შარლუსს, ჟილბერტს და ხვდება, რომ მთელი მისი ცხოვრება, ტანჯვა და სიყვარული, თუნდაც ალბერტინის მიმართ, იყო უბრალოდ მასალა, რომელიც უნდა გარდაქმნას დიდებულ ლიტერატურად. წიგნი სრულდება მთხრობელის მტკიცე გადაწყვეტილებით — შეებრძოლოს სიკვდილის შიშს და დაწეროს თავისი მონუმენტური ნაწარმოები, სადაც ადამიანები დროში განვრცობილ გიგანტებად წარმოჩნდებიან.
ფილოსოფიური ბირთვი
ეს არის ციკლის ფილოსოფიური კულმინაცია. ყველაფერი, რაც ექვსი ტომის განმავლობაში შინაგანი ბნელეთის შესახებ იყო თქმული — მეხსიერება, დრო, სიყვარული, სიყალბე, სოციალური სუეტა — ერთ კონცეფციულ წერტილში იყრის თავს: ხელოვნება არის ერთადერთი გზა დროის დასამარცხებლად.
წიგნის ფინალური ფორმულა, რომელიც ციკლის უკანასკნელი წინადადებაა:
„ნამდვილი ცხოვრება, ცხოვრება, რომელიც საბოლოოდ ვლინდება და ნათელი ხდება, შესაბამისად ერთადერთი ცხოვრება, რომელიც სრულფასოვნად შევიგრძენით, ლიტერატურაა.”
ცხოვრება, რომელიც ცხოვრებაში გვრჩება, ფაქტობრივად არ ცხოვრობს — ის მხოლოდ მაშინ ცოცხლდება, როცა ხელოვანი მას მნიშვნელობას ანიჭებს. ეს არის ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილის” შემდგომი ესთეტიკური თეოდიცია — ხელოვნება შეცვლის რელიგიას, როგორც სიცოცხლის გამართლებას.
წიგნის მეორე ცენტრალური აღმოჩენა — უნებლიე მეხსიერების კულმინაცია. ექვსი ტომის განმავლობაში, ცალკეული ეპიფანიური მომენტები (მადლენი, ვინტეილის სონატის ფრაზა, მარტინვილის ეკლესიების ხილვა) ფრაგმენტულად ჩნდებოდა. აქ, პრინცესა დე გერმანტის ბიბლიოთეკაში, სამი ეპიფანია ერთად ხდება: ფეხის წამოკვრა უთანაბრო ფილებზე ვენეციას აღძრავს; კოვზის წკარუნი — გასტინ-ლე-ფელისე სადგურს; ხელსახოცი — ბალბეკის სასტუმროს. მთხრობელი ხვდება, რომ ეს მომენტები დროის წესრიგისგან გათავისუფლებული წამებია:
„დროის წესრიგისგან გათავისუფლებულმა ერთმა წუთმა ჩვენში, რათა ეს გვეგრძნო, დროის წესრიგისგან გათავისუფლებული ადამიანი ხელახლა შექმნა.”
მესამე ფილოსოფიური დასკვნა — ტანჯვა შემოქმედების ნედლი მასალაა:
„იდეები მწუხარების შემცვლელები არიან…”
სიყვარულის ტანჯვა, ეჭვიანობა, გლოვა — ყველაფერი, რაც წინა ტომებში მთხრობელს ანადგურებდა — ფინალში გამართლებულია, რადგან ის არის ხელოვნების მასალა. პრუსტული ესთეტიკა აქ ხდება არა მხოლოდ ფილოსოფია, არამედ ცხოვრების მართვის ეთიკა: სიცოცხლის ერთადერთი გამართლება დასრულებული ხელოვნების ქმნილებაა.
„ერთადერთი ჭეშმარიტი სამოთხე არის სამოთხე, რომელიც დავკარგეთ.”
წარსული, რომელიც ცოცხალია, არ არის სამოთხე. სამოთხე მხოლოდ წარსული წარსულია — მაშინ, როცა ის ცნობიერებას უბრუნდება, მაგრამ აღარ არსებობს. ეს არის პრუსტული ესთეტიკის გული.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
მთხრობელი — ხელოვანის დაბადების არქეტიპი. წიგნის დასაწყისში ის სრულიად სასოწარკვეთილია — ფიქრობს, რომ ლიტერატურული ნიჭი არ აქვს, რომ ცხოვრება ფუჭად გაფლანგა. ფინალში, ეპიფანიების შემდეგ, მისი იდენტობა ფუნდამენტურად იცვლება — დამკვირვებლიდან ხელოვანად:
„მე გადავწყვიტე მთელი ჩემი ძალები მისთვის მიმეძღვნა… რათა დრო დამრჩენოდა, კედლების ამოშენების შემდეგ, „სამგლოვიარო კარიბჭე” დამეხურა.”
ეს არის ბუდისტური „გონების გაღვიძების” ანალოგი ლიტერატურულ ფორმაში — ცნობიერება, რომელიც საკუთარ მოწოდებას აღიქვამს.
ბარონი დე შარლუსი — დროის გამანადგურებელი ძალის არქეტიპი. წიგნში ის გადადის ჩრდილიდან სრულ მორალურ აპოკალიფსამდე. გერმანოფილი ომის დროს, სადომაზოხისტი ჟიუპიენის საროსკიპოში, აპოპლექსიური ინსულტისგან დასუსტებული მოხუცი ფინალში — შარლუსი ხდება მეფე ლირის ფიგურა, ტრაგიკული სიდიადის რღვევის სრული პორტრეტი:
„დავინახე, უკვე სისხლში მდგარი და სისხლჩაქცევებით დაფარული… ბატონი დე შარლუსი.”
შარლუსი — წიგნის ცენტრალური ფიგურა იმისთვის, თუ როგორ ანადგურებს დრო ადამიანებს ფიზიკურად და მორალურად, მაგრამ ამავდროულად, მისი სიდიადე (ფინალში გამოვლენილი არისტოკრატული გულუხვობა მტრების მიმართ) აჩვენებს, რომ ჩრდილი არასოდეს არის სრულიად ბნელი.
რობერ დე სენ-ლუ — გმირის გარდაქმნის არქეტიპი. ფარული ჰომოსექსუალობა და ფრონტზე გმირული სიკვდილი — წიგნში ერთსა და იმავე ადამიანში არსებობს. სენ-ლუს გარდაცვალება მისი მოდგმის სრული გამოცხადებაა:
„სიკვდილით ეს გერმანტი უფრო სრულად გახდა საკუთარი თავი, ან უფრო ზუსტად, უფრო სრულად გახდა თავისი მოდგმის ნაწილი…”
ჟილბერტ სენ-ლუ — სოციალური ცვლილების სიმბოლო. სვანის ბურჟუაზიული ქალიშვილიდან გერმანტების ოჯახის მარკიზამდე. დროთა განმავლობაში დედის (ოდეტის) ფიზიკურ და მორალურ თვისებებს იღებს. ფინალში მის ქალიშვილში მთხრობელი დროის სრულ ციკლს ხედავს — სვანის ორი გზა (ბურჟუაზიული და არისტოკრატიული) ერთ ადამიანში ერთიანდება.
ბლოხი (ჟაკ დიუ როზიე) — ასიმილაციის აბსურდის არქეტიპი. ებრაული წარმოშობის გამო თავიდან მიუღებელი, ფინალში — სახელშეცვლილი (ჟაკ დიუ როზიე) და დაბერებული — მაღალი საზოგადოების წამყვანი ფიგურა. მონოკლი მისი სრული ტრანსფორმაციის სიმბოლოა.
მადამ ვერდიურენი → პრინცესა დე გერმანტი — წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე შოკისმომგვრელი გადაცვლა. ბურჟუაზიული სალონის დიქტატორი ფინალში არისტოკრატიული გვარის მფლობელია. ეს პრუსტისეული სოციალური მუტაციის კულმინაციური ნიმუშია.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| უთანაბრო ფილები (გერმანტების ეზოში) | უნებლიე მეხსიერების ტრიგერი, ვენეციის წმ. მარკის ბაპტისტერიის ფილების გამოძახილი — დროის დამარცხების ფიზიკური მომენტი |
| ხისტი ხელსახოცი (ბიბლიოთეკაში) | ბალბეკის სასტუმროში ზღვის წინ პირის შეწმენდის გამოძახილი — სხეულის მეხსიერების სიდიადე |
| კოვზის წკარუნი თეფშზე | გასტინ-ლე-ფელისეს სადგურში ბორბლების ხმა — ხმოვანი მეხსიერების კონდენსაცია |
| ფრანსუა შამპის წიგნი (ბიბლიოთეკაში) | ბავშვობაში დედისგან წაკითხული წიგნი — საბავშვო ემოციის დაბრუნება ხელშესახებ ობიექტში |
| მოხუცების ნიღბები / მარიონეტები | დროის ვიზუალური განსახიერება სტუმრების სახეებზე — „…თოჯინები, ჩაძირულნი წლების ხელშეუხებელ ფერებში…“ |
| ჟიუპიენის საროსკიპო ომის დროს | სოციალური და მორალური აპოკალიფსი, ახალი პომპეი, სადაც ყველა კლასი ერთად იხრწნება ომის ლავის წინაშე |
| გოთები (გერმანული ბომბდამშენები) პარიზზე | ცივილიზაციის მსხვრევის ვიზუალური მეტაფორა; სოდომი და გომორა, რომელიც მე-20 საუკუნეში ბრუნდება |
ფილოსოფიური დებატი
წიგნი ძირითადი დებატია რეალისტური (პატრიოტული) ხელოვნება vs. სუბიექტური ხელოვნება:
- რეალისტები (იმდროინდელი „პატრიოტული” და „პოპულარული” ხელოვნების მომხრეები) ამტკიცებენ, რომ ხელოვნებამ ფაქტები უნდა ასახოს — ომი, მუშათა კლასი, ეროვნება.
- პრუსტი ამბობს, რომ ეს არის ცრუ ხელოვნება, რადგან ის ჭრის კავშირს ადამიანის წარსულსა და აწმყოს შორის. რეალობა ექსკლუზიურად სუბიექტურია — გონებაში არსებობს, არა ობიექტში.
„პოპულარული ხელოვნების იდეა, ისევე როგორც პატრიოტული ხელოვნებისა, მეჩვენებოდა, თუ სახიფათო არა, ნამდვილად სასაცილო მაინც.”
ეს არის პრუსტისეული მოდერნისტული მანიფესტი, რომელიც ცალსახად ანათავისუფლებს ხელოვნებას სოციალური და პოლიტიკური დავალებისგან. ფინალური დასკვნა: მხატვრის ერთადერთი მოვალეობა — საკუთარი შინაგანი გამოცდილების ერთგული თარგმანია. „მწერლის ამოცანა და მოვალეობა მთარგმნელის ამოცანების ტოლფასია.”
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ანრი ბერგსონის
duréeდაmémoire pure— წიგნის ფინალური ეპიფანიები ბერგსონის „დროის წმინდა მეხსიერების” კონცეფციის ლიტერატურული მანიფესტია. ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილის” შემდგომ ვაკუუმში — ხელოვნება ხდება ახალი თეოდიცია. - ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდის „გადანერგილი” მეხსიერება და უნებლიე ასოციაცია — ფაქტობრივად პრუსტული უნებლიე მეხსიერების სხვა ფორმულირებაა. იუნგის „ცხოვრების მეორე ნახევარი” (ინდივიდუაცია) — მთხრობელის ფინალური ტრანსფორმაცია, როცა ის ხელოვანად ხდება, კლასიკური იუნგიანული „თვითის” აღმოჩენაა.
- სარტრი — „გულისრევა” (1938) ფრთხილად ეპასუხება პრუსტის ფინალურ ეპიფანიას — სარტრის როკანტენი მუსიკის მოსმენისას მოიპოვებს ცხოვრების გამართლებას. ორივე — ხელოვნების მეშვეობით ეგზისტენცია მნიშვნელობა.
- ლიტერატურა: ჯეიმს ჯოისის ულისეს (1922) ფინალური მოლი ბლუმის მონოლოგი — ცნობიერების ნაკადის პარალელური კულმინაცია; თომას მანის ჯადოსნური მთა (1924) — დროის ფილოსოფიის და ცივილიზაციის რღვევის გერმანული ანალოგი; ვირჯინია ვულფის შუქურისკენ (1927) — დროის სამნაწილიანი სტრუქტურა.
- კინო: რაულ რუისის Le Temps retrouvé (1999) — ამ წიგნის პირდაპირი კინოადაპტაცია; ტარკოვსკის სარკე (1975) — უნებლიე მეხსიერების ვიზუალური პრუსტული თარგმანი; ალენ რენეს Hiroshima mon amour (1959) — დროისა და მეხსიერების კინემატოგრაფიული ექო.
- მუსიკა: ვაგნერისეული ლაიტმოტივის ლიტერატურული კულმინაცია — „ვენტეის სონატის პატარა ფრაზა” და „სეპტუორი” ფინალში მოგვცემს მთლიან მუსიკალურ რკალს; დებიუსისა და რაველის იმპრესიონისტული მუსიკის ლიტერატურული თანამედროვე.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები (იდეური)
- წმინდა ავგუსტინეს „აღსარებანი” — შინაგანი ცხოვრების და დროის ფილოსოფიის უწინდელი დასავლური მაგალითი
- დანტეს „ღვთაებრივი კომედია” — გზიდან გადაცდენილი ფინალში სამოთხეს რომ აღწევს, პრუსტული მთხრობელის სტრუქტურული წინამორბედია
- გოეთეს „ფაუსტი” — ფინალური „მარადიული ქალური” და გადარჩენა ხელოვნების მეშვეობით
- მონტენი, დოსტოევსკი, რასკინი — როგორც პრუსტის ფესვური განათლება
ციკლის შიდა კონტექსტი
- ფინალური ტომი ციკლისა, რომელიც იწყებოდა სუანის გზით (1913)
- პირდაპირი წინამორბედი: გაქცეული ალბერტინი (1925, პოსტუმური) — სადაც მთხრობელი ალბერტინს კარგავს და მისი დავიწყების პროცესს გადის
- ციკლის სხვა ტომები EN: „ყვავილოვანი გოგონების ჩრდილში” (1919), „სოდომი და გომორა” (1921-1922)
მემკვიდრეები
- ჯეიმს ჯოისი — Finnegans Wake (1939), ცნობიერების ნაკადის უკიდურესი განვითარება
- ვირჯინია ვულფი — შუქურისკენ (1927) და ტალღები (1931), მომენტის ეპიფანია
- სამუელ ბეკეტი — პრუსტი (1931, კრიტიკული ესე) და მთელი მისი გვიანდელი თხზულება — მოლოი-დან „ძნელია სათქმელად” — დროის ბეკეტისეული მინიმალისტური თარგმანი
- ვლადიმერ ნაბოკოვი — ადა (1969) და ლოლიტას მეხსიერების სტრუქტურები
- ხორხე ლუის ბორხესი — „ფუნესი მეხსიერებიანი”, რომელიც პრუსტული უნებლიე მეხსიერების შემზარავი პაროდიაა (აბსოლუტური მეხსიერება, რომელიც ცხოვრებას შეუძლებელს ხდის)
- პატრიკ მოდიანო (ნობელის ლაურეატი 2014) — მთელი თხზულება პრუსტული „დაკარგული პარიზის” ძიებაშია
- მაიკლ კანინგემი — The Hours (1998), მოდერნისტული დროის ექო XX საუკუნის ბოლოს
- W. G. ზებალდი — Austerlitz (2001), მეხსიერების და დაკარგვის პრუსტული სტრუქტურა