სვანის მხარეს (1913)
ავტორი: მარსელ პრუსტი · ფრანგული: Du côté de chez Swann · „დაკარგული დროის ძიებაში” ციკლის პირველი ტომი · პრუსტის სიცოცხლეში გამოცემული და საფუძვლის მდები ტომი
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე, რომ ვკითხულობთ პირდაპირ ადამიანის გონებაში და მის ფსიქოლოგიურ ლაბირინთებში დავხეტიალობთ.
ამბავი იწყება ბავშვობით, სადაც უკიდურესად მგრძნობიარე ბიჭი ვერ იძინებს, თუ დედამ არ აკოცა. ერთხელაც მამა გამონაკლისს უშვებს და დედას მასთან ტოვებს, რაც ბავშვისთვის დიდი ტრიუმფი და ამავდროულად ტრაგედიაა, რადგან ხვდება, რომ მისი ნებისყოფა დამარცხდა. წლების შემდეგ, უკვე ზრდასრული მთხრობელი ჩაიში აწობს ნამცხვარ „მადლენს” და უეცრად მთელი მისი ბავშვობა — ქალაქი კომბრე, მისი უცნაური დეიდა ლეონი, მსახური ფრანსუაზა და ორი მთავარი სასეირნო გზა — გონებაში ცოცხლდება. ჩვენ ვეცნობით ერთგვარ კონტრასტულ (foil) ფიგურას — ჩარლზ სვანს, რომელიც ამ ოჯახის მეგობარია.
შემდეგ სიუჟეტი მოულოდნელად გადადის სვანის წარსულში. სვანი, უაღრესად განათლებული და არისტოკრატიული კაცი, იწყებს ურთიერთობას ოდეტ დე კრესისთან, ქალთან, რომელიც საერთოდ არ არის მისი ტიპი. სვანი მას უკავშირებს ბოტიჩელის ნახატს და ერთი კომპოზიტორის, ვინტეილის სონატის „პატარა ფრაზას”. ის ებმება ეგრეთ წოდებულ „მცირე კლანში”, მადამ ვერდიურენის ბურჟუაზიულ, მანიპულაციურ და ყალბ სალონში. სვანის სიყვარული მალევე გადაიზრდება პარანოიდულ, მტანჯველ ეჭვიანობაში. ის უთვალთვალებს ოდეტს, ღამით მის ფანჯრებთან დგას, ამოწმებს წერილებს, ცდილობს ამოხსნას მისი ტყუილები, მაგრამ ქალი მუდმივად უსხლტება ხელიდან და სხვა მამაკაცებთან (მაგალითად, ფორშვილთან) ატარებს დროს. ყოველი ახალი ტყუილის აღმოჩენა სვანისთვის ახალი ფსიქოლოგიური წამებაა.
საბოლოოდ, როდესაც ეჭვიანობა და ვნება პიკს აღწევს, სვანი იღვიძებს კოშმარული სიზმრიდან და აკეთებს მწარე ფილოსოფიურ აღმოჩენას: მან თავისი ცხოვრების საუკეთესო წლები და უდიდესი გრძნობა შეალია ქალს, რომელიც მისი ტიპიც კი არ იყო. ეს არ არის უბრალოდ სასიყვარულო ისტორია, ეს არის ულამაზესი ფსიქოლოგიური მოგზაურობა ადამიანის ილუზიებში, სადაც სიყვარული უფრო მეტად საკუთარი გონების პროექციაა, ვიდრე რეალური კავშირი ორ ადამიანს შორის.
ფილოსოფიური ბირთვი
„სვანის მხარეს” არის მთელი ციკლის ფილოსოფიური შესავალი — აქ დაფუძნებულია ყველა ის ცნება, რომელიც შემდგომ ექვს ტომზე განვითარდება. წიგნის ცენტრალური აღმოჩენა — უნებლიე მეხსიერება (mémoire involontaire) — მთელი პრუსტული ფილოსოფიის ქვაკუთხედია:
„წარსული დამალულია სადღაც გონების მიღმა, ინტელექტისთვის მიუწვდომელ ადგილას, რაიმე მატერიალურ საგანში (იმ შეგრძნებაში, რომელსაც ეს მატერიალური საგანი გვაძლევს), რომელსაც ჩვენ ვერც კი წარმოვიდგენთ.”
მადლენის ეპიზოდი — ჩაიში ჩაწობილი ნამცხვარი, რომელიც ყმაწვილობის კომბრეს ცოცხალი ფრაგმენტს აცოცხლებს — დასავლური ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფილოსოფიური სცენაა. ეს არ არის უბრალო მოგონება; ეს არის წარსულის დაბრუნება როგორც ცოცხალი რეალობა, ბერგსონის mémoire affective-ის კლინიკური ნიმუში.
„არაჩვეულებრივმა სიამოვნებამ მოიცვა ჩემი გრძნობები, რაღაც იზოლირებულმა, მოწყვეტილმა, რომლის წარმოშობის არანაირი მინიშნება არ არსებობდა.”
მთხრობელი ამ სენსორული სიამოვნების შესწავლისას ხვდება:
„მე აღარ ვგრძნობდი თავს საშუალოდ, შემთხვევითად, მოკვდავად.”
ეს არის უნებლიე მეხსიერების ტრანსცენდენტული ეფექტი — წამიერი დროის მიღმა ყოფნა. „დაბრუნებულ დროში”, ფინალურ ტომში, ეს ეპიფანია სრულად განვითარდება და ციკლის ესთეტიკურ მანიფესტად იქცევა.
წიგნის მეორე ფილოსოფიური ძაფი — სიყვარული როგორც პროექცია:
„რადგან ის, რაც ჩვენი სიყვარული ან ეჭვიანობა გვგონია, არასოდეს არის ერთიანი, უწყვეტი და განუყოფელი ვნება.”
სვანის სიყვარული ოდეტისადმი — არა რეალური ქალისადმი, არამედ ბოტიჩელის ნახატის ფიგურისადმი, ვინტეილის სონატის „პატარა ფრაზისადმი”, საკუთარი ილუზიისადმი. ეს დასკვნა — რომ სიყვარული ობიექტური ქალის ან მამაკაცის ობიექტური თვისებების შედეგი კი არ არის, არამედ სუბიექტის პროექცია — ზიგმუნდ ფროიდის „ობიექტური ურთიერთობების” თეორიის ლიტერატურული წინამორბედია, ფროიდის კლინიკური ფორმულირებებამდე.
მესამე ცენტრალური კონცეფცია — ჩვევის ორმაგი როლი:
„ჩვევა! ეს მარჯვე, მაგრამ ნელი მომწესრიგებელი, რომელიც თავიდან გვაიძულებს კვირობით დავიტანჯოთ დროებით საცხოვრებელში…”
ჩვევა ერთდროულად ანადგურებს აღქმის სიცოცხლეს (სამყარო ნაცრისფერი და მოსაწყენი ხდება) და ადამიანს სიცოცხლისთვის ვარგისს აქცევს (ატანილი ხდება უცხო ადგილი). ეს არის ეგზისტენციალური ამბივალენტობა, რომელიც წიგნს ნიცშესთან და მოგვიანებით სარტრთან აახლოებს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
მთხრობელი — მგრძნობიარე ცნობიერების არქეტიპი. წიგნი მისი bildungsroman-ია (აღზრდის რომანი) — ნერვიული, დედაზე მიჯაჭვული ბავშვიდან უნებლიე მეხსიერების აღმომჩენი ახალგაზრდამდე. ის ხდება ციკლის alter ego პრუსტისა.
„ჩემი ერთადერთი ნუგეში, როცა დასაძინებლად ავდიოდი, ის იყო, რომ დედა შემოვიდოდა და მაკოცებდა, როცა უკვე ლოგინში ვიქნებოდი.”
დედის ღამის კოცნის ეპიზოდი — პირველადი ტრავმის (First Trauma) კლასიკური ნიმუში, რომელიც იუნგიანული „ცნობიერების გახლეჩის” მომენტს აღწერს. ბიჭი იგებს, რომ მისი ნებისყოფა სხვას შეუძლია დაამარცხოს (მამა) — ან, უფრო საინტერესოდ, შეიძლება რომ აირიდოს ბრძოლისგან (მამამ დათმო პრინციპი).
ჩარლზ სვანი — ესთეტი-მსხვერპლის არქეტიპი და ციკლის მთხრობელის დუბლიკატი. სვანის სიყვარული ოდეტისადმი რეპეტიციაა იმისა, რაც მთხრობელს ალბერტინთან ელის „სოდომსა და გომორაში”. სვანი — ცივი, განათლებული, არისტოკრატი კაცი — მიდის სოციალური დეგრადაციის, პარანოიულ ეჭვიანობისა და ფინალურ იმედგაცრუებამდე:
„ვიფიქრო, რომ ცხოვრების წლები დავკარგე, რომ სიკვდილი მწყუროდა, რომ განვიცადე ჩემი უდიდესი სიყვარული ქალისთვის, რომელიც არ მომწონდა, რომელიც ჩემი ტიპიც კი არ იყო!”
ოდეტ დე კრესი — მიუწვდომლობის არქეტიპი. კურტიზანი, რომელიც სვანისთვის საიდუმლოების, ტყუილის და მანიპულაციის ობიექტად იქცევა. ის არ ცდილობს ყოფნას ვინც „არის” — ის მუდამ ხელიდან უსხლტება.
„მე ყოველთვის თავისუფალი ვარ და ყოველთვის თავისუფალი ვიქნები, თუ შენ მოგინდება.”
ფინალში ოდეტი გახდება მადამ სვანი, ჟილბერტის დედა, და ციკლის მეხუთე ტომში — მადამ დე ფორშვილი, ჰერცოგი გერმანტის საყვარელი. სოციალური მობილობის სრული რკალი ერთი პერსონაჟის ცხოვრებაში.
მადამ ვერდიურენი — ბურჟუაზიული სნობიზმის საფუძვლის არქეტიპი. მისი „მცირე კლანი” — ფარისევლობის და სოციალური კონტროლის ლაბორატორია. „დაბრუნებულ დროში” ის პრინცესა დე გერმანტად იქცევა — ციკლის ერთ-ერთი ყველაზე დამამცირებელი სოციალური ქრონიკა.
„ღმერთმა დაგვიფაროს მისგან; საშინლად მოსაწყენია, სულელი, ზრდილობამოკლებული უხეში ადამიანი.”
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| მადლენი (ნამცხვარი) | უნებლიე მეხსიერების ცენტრალური სიმბოლო; ჩაის რიტუალი როგორც ტრანსცენდენციის ფიზიკური ტრიგერი |
| ვინტეილის სონატის „პატარა ფრაზა” | სვანისა და ოდეტის სიყვარულის ლაიტმოტივი; მუსიკა, რომელიც ხდება ემოციის ჭურჭელი („მათი სიყვარულის ეროვნული ჰიმნი”) |
| „კატლეა” (ორქიდეა) | სექსუალური აქტის მეტაფორა; შეყვარებულთა შორის ინტიმური კოდი („to do a cattleya”) |
| ორი სასეირნო გზა (სვანის და გერმანტების მხარე) | ცხოვრების ორი გზა, რომელიც, ციკლის ფინალში, ერთ წერტილში იყრის თავს — ბურჟუაზიული და არისტოკრატიული გზების მოულოდნელი შერწყმა |
| ფრანსუაზას სამზარეულო | ხანდაზმული სამყაროს, ხელნაკეთი ტრადიციის, ჯერ კიდევ ხელუხლებელი პირველი ცხოვრების სიმბოლო |
| დედის ღამის კოცნა | ბავშვობის რწმენის დასრულების მომენტი; ცნობიერების ორ ფაზად გახლეჩის ტრავმა |
ფილოსოფიური დებატი
წიგნის ცენტრალური ფილოსოფიური დებატი — ინტელექტი vs. სენსორული გამოცდილება როგორც რეალობის აღქმის გზები:
- ინტელექტუალური მიდგომა (სვანის ხერხი): რეალობის კონსტრუირება ლოგიკით, ქრონოლოგიით, სოციალური კლასიფიკაციით. სვანი ცდილობს ოდეტის „გაშიფვრას” — ლოგიკური ანალიზი, წერილების გამოძიება, სიმართლის დადგენა. წარუმატებელია.
- სენსორული მიდგომა (მთხრობელის აღმოჩენა): რეალობა მოდის შემთხვევითი შეგრძნებებიდან — გემო, სუნი, ფილების უსწორმასწორობა. ინტელექტი ამ გამოცდილების არა შემფასებელი, არამედ შემნახველია.
„იმარჯვებს” სენსორული მიდგომა. ინტელექტი მხოლოდ აღწერს უნებლიე მეხსიერების გამოცდილებას; თავად გამოცდილება ობიექტურ საგანში — ჩაის ფინჯანში, ფილის უსწორო ზედაპირზე — ელის გაღვიძებას. ეს არის პრუსტისეული ფენომენოლოგია, რომელიც მთელ ციკლს აფუძნებს.
მეორე ფილოსოფიური დებატი ეხება სოციალურ პიროვნებას:
„ჩვენი სოციალური პიროვნება სხვა ადამიანების ფიქრების ქმნილებაა.”
პრუსტი აქ წინ უსწრებს სარტრის „სხვის მზერას” (le regard d’autrui, 1943) ოცდაათი წლით. ადამიანი არა ერთი პიროვნებაა, არამედ მრავალი — იმდენი, რამდენიც მის მნახველს ჰყავს თავში.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ანრი ბერგსონის Matière et mémoire (1896) და L’Évolution créatrice (1907) — ბერგსონის
durée,mémoire pure,mémoire affectiveცნებების ლიტერატურული განხორციელება. პრუსტი ბერგსონის მეორე ბიძაშვილია (მათი ოჯახები დაკავშირებული იყო) და მან ბერგსონის ლექციებსაც ესწრებოდა. ნიცშეს „მარადიული დაბრუნების” იდეა — მადლენის ეპიზოდის მეტაფიზიკური ფონი. - ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდის Traumdeutung (1900) — ფაქტობრივად იმავე წლებში ვითარდება სხვა ენაზე; პრუსტი თავისი ინტროსპექციით მიდის ფროიდის ობიექტური ურთიერთობებისა და ფანტაზიის თეორიის პარალელურ დასკვნებამდე, ფროიდის წაუკითხავად. იუნგის ცნებები (ჩრდილი, ანიმა) — უფრო მოგვიანებით, მაგრამ სვანის ოდეტისადმი პროექცია — იუნგიანული ანიმის წმინდა ნიმუშია.
- ლიტერატურა: ჯეიმს ჯოისის ულისე (1922) — ცნობიერების ნაკადის პარალელური გამოცდა; თომას მანის ბუდენბროკები (1901) — ბურჟუაზიული ცხოვრების სოციალური სურათი პრუსტული ცაიტგაისტში; ვირჯინია ვულფის ქალბატონი დალოუეი (1925) — მომენტის ეპიფანია; დოსტოევსკის თვინიერი (1876) და მიწისქვეშეთიდან (1864) — ფსიქოლოგიური ინტროსპექციის რუსული ტრადიცია, რომელიც პრუსტის ერთ-ერთი მთავარი წინამორბედია.
- მუსიკა: დებიუსის და რაველის იმპრესიონისტული მუსიკა — ვინტეილის სონატის „პატარა ფრაზის” რეალური პროტოტიპი; სენ-სანსის ვიოლინოსა და ფორტეპიანოს სონატა და ფრანკის სონატა სავარაუდო წყაროებია.
- ფერწერა: ვერმეერი (პრუსტის ერთ-ერთი საყვარელი მხატვარი); ბოტიჩელი (ოდეტი = Zipporah ბოტიჩელის ფრესკიდან); მონე, რენუარი, დეგა — იმპრესიონისტული ხედვის ლიტერატურული თანამედროვეები.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები (იდეური)
- წმინდა ავგუსტინეს „აღსარებანი” (400) — შინაგანი ცხოვრების პირველი დასავლური მაგალითი; დროისა და მეხსიერების ფილოსოფიური ძიება
- მონტენი — ესეისტური თვითანალიზი, პრუსტული რეფლექსიური ტონის წინამორბედი
- დოსტოევსკი — ფსიქოლოგიური სიღრმე და ცნობიერების ცვალებადი ნაკადი; მიწისქვეშეთიდან (1864) პრუსტის მთხრობელის ერთ-ერთი მთავარი სტრუქტურული ანდაზი
- გი დე მოპასანი (განსაკუთრებით ბელ ამი) — საფრანგეთის ფინ-დე-სიექლის საზოგადოების კრიტიკული სურათი
- შარლ ბოდლერი („Correspondances”) — სენსორული შესაბამისობების ფილოსოფიური ბირთვი
ციკლის შიდა კონტექსტი
- ამ ტომით იწყება ციკლი, რომელიც 14 წელი და შვიდ ტომს გრძელდება
- მემკვიდრე ტომი: „ყვავილოვანი გოგონების ჩრდილში” (1919) — სადაც მთხრობელი უკვე მოზრდილია, ჟილბერტი (სვანის ქალიშვილი) ჩნდება, ბალბეკი იწყება
- მეოთხე ტომი: „სოდომი და გომორა” (1921-1922) — სადაც ალბერტინი პარანოიული ეჭვიანობის ობიექტი ხდება, რეპეტიცია იმისა, რაც სვანი ოდეტისთვის იყო ამ წიგნში
- მეშვიდე და ფინალური ტომი: „დაბრუნებული დრო” (1927) — სადაც მადლენის მომენტის ფილოსოფიური მნიშვნელობა სრულად იხსნება
მემკვიდრეები
- ჯეიმს ჯოისი — ულისე (1922), Finnegans Wake (1939)
- ვირჯინია ვულფი — ქალბატონი დალოუეი (1925), შუქურისკენ (1927), ტალღები (1931)
- თომას მანი — ჯადოსნური მთა (1924), დროის ფილოსოფია გერმანულ ენაში
- სამუელ ბეკეტი — პრუსტი (1931, ცალკე ფილოსოფიური ესე) და მთელი მისი გვიანდელი თხზულება
- ვლადიმერ ნაბოკოვი — ადა (1969), ლოლიტა (1955)
- ხორხე ლუის ბორხესი — „ფუნესი მეხსიერებიანი” — პრუსტული უნებლიე მეხსიერების შემზარავი პაროდია
- პატრიკ მოდიანო (ნობელის ლაურეატი 2014) — მთელი თხზულება პრუსტული „დაკარგული პარიზის” ძიებაშია
- W. G. ზებალდი — Austerlitz (2001), მეხსიერების და დაკარგვის პრუსტული სტრუქტურა
- კარლ ოვე კნაუსგორი — My Struggle (2009-2011), XXI საუკუნის ავტობიოგრაფიული პრუსტიზმი