დაკარგული ბიჭი

დაკარგული ბიჭი (1935)

ავტორი: თომას ვულფი · 1935

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

„დაკარგული ბიჭი” ერთიანი რომანი კი არა, თომას ვულფის მოთხრობებისა და ესეების კრებულია, სადაც სხვადასხვა ისტორიით ერთი მთავარი ფილოსოფია იკვრება: დრო გადის და ჩვენი ილუზიები გარდაუვლად იმსხვრევა.

წიგნის გული — „დაკარგული ბიჭი”. პატარა გროვერი სკვერში დგას და ფიქრობს, რომ სამყარო მის გარშემო მარადიულია და უცვლელი. მაგრამ მერე მაღაზიაში ძუნწი მეპატრონეები მას ქურდობას დააბრალებენ. მამამისი გადაარჩენს მის ღირსებას, მაგრამ ბიჭის სულში რაღაც სამუდამოდ ტყდება — ის აცნობიერებს უსამართლობას, დრო და ცვლილებები დაუნდობელია. მერე გროვერი კვდება და წიგნის დარჩენილი ნაწილი — ოჯახის წევრების ტრაგიკული მოგონებებია მასზე.

„ვეფხვიც და ბავშვიც” — ბიჭებს მოსწონთ მათი შავკანიანი მსახური, დიკი, რომელიც სამხედრო წესრიგით ცხოვრობს, ღრმად მორწმუნეა, სასწაულად ისვრის მიზანში. ერთ დღეს ისინი მის ოთახში, ბიბლიის გვერდით, დამალულ შაშხანას იპოვიან. ერთ ღამეს დიკი შეიშლება, რამდენიმე ადამიანს მოკლავს და მდინარის პირას, ფეხსაცმლის გახდილი, მშვიდად ელოდება, როდის ჩაცხრილავს ლინჩის ბრბო. ბიჭები ხვდებიან, რომ ადამიანის სულში ერთდროულად არსებობს ბნელი და ნათელი მხარე.

„შორიდან და ახლოდან” — მემანქანე 20 წელი უქნევს ხელს შორიდან ლამაზი სახლის აივანზე მდგარ ორ ქალს. პენსიაზე გასვლის მერე გადაწყვეტს მიესტუმროს, მაგრამ ახლოს მისული აღმოაჩენს, რომ სახლიც მახინჯია და ქალებიც გაბოროტებულები და უხეშები არიან. მან თავისი ილუზია დაკარგა.

ფინალში, „მონოლოგი მარტოსულისა” — ავტორი დგას ნიუ-იორკის ქუჩებში და ასკვნის: ერთადერთი, რაც ადამიანს ბოლომდე რჩება, არა სიყვარული, არამედ მარტოობაა. ეს არ არის დეპრესიული დასკვნა — ვულფი მარტოობას ძველ მეგობარივით ეხუტება.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ვულფის ცენტრალური ფილოსოფიური დებატი არის ქრისტიანული სიყვარული vs. ფუნდამენტური მარტოობა:

„ვპოვე, მყარი, სამუდამო ყოფა ადამიანის ცხოვრებისა, არა სიყვარული, არამედ მარტოობა.”

ვულფი უარყოფს სიყვარულის ქრისტიანულ პრიორიტეტს: სიყვარული მისთვის წარმავალი და იშვიათი ყვავილია, მაგრამ მარტოობა — მყარი და სამუდამო მდგომარეობა. ეს არ არის პესიმიზმი, არამედ ესთეტიზებული ტრაგიზმი, სადაც მარტოობა შემოქმედების წყაროა.

დროის თემა — ვულფის პროუსტიანული ინტუიცია:

„ყველაფერი ჩნდება და ქრება, ყველაფერი იცვლება მოედანზე და, მაინც, ყველაფერი უცვლელი რჩება.”

სიკვდილი აქ — არა ტრაგედია, არამედ ამაყი ძმა:

„ამაყო სიკვდილო, ამაყო სიკვდილო, არა დიდებისათვის… არამედ მისთვის, რომ ასეთი პატივით მივყავართ ჩვენ, ისინი — ვისაც არ გვიგემია დიდება.”

და ყველაზე მძაფრი ფორმულა წარსულის დაბრუნების შეუძლებლობაზე:

„თქვენ ვეღარ დაბრუნდებით შინ — ვერც ბავშვობაში, ვერც დაკარგულ მამას დაუბრუნდებით, ვეღარ მოხვდებით კვლავ იმ დროისა და მოგონებების სიმყუდროვეში…“

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

გროვერი — დაკარგული ბავშვობის არქეტიპი. ის არის ცნობიერების ის მომენტი, როცა ილუზია ჯერ კიდევ ხელუხლებელია. მისი მარკების ინციდენტი — „პირველი შემოსევა” (Jung-ის First Trauma), რომელიც ცნობიერებას ორ ფაზად ყოფს: უმანკოების და გამოცდილების.

„აი, მოედანი, მარად უცვლელი… ყველაფერი ჩნდება და ქრება, ყველაფერი იცვლება მოედანზე და, მაინც, ყველაფერი უცვლელი რჩება.”

დიკ პროსერი — სუფთა ჩრდილი: სრულყოფილი პერსონა (ცივილიზებული, მორწმუნე, მოწესრიგებული), რომელიც ფარავს ველურ, დამანგრეველ ძალას. მისი შაშხანა ბიბლიის გვერდით — ვულფის ყველაზე მძლავრი სიმბოლო ადამიანის ორბუნებაზე:

„ის ღამის პირმშო და თანაზიარი იყო, ადამიანის ბნელი სულის მეორე მხარის ნიშანი… შერწყმა ორი სამყაროსი — ვეფხვისა და ბავშვისა.”

დიკი — ეს არის ტაირი ხმელეთის Mr. Hyde, ეროსი და თანატოსი ერთდროულად.

მემანქანე — პროექციის არქეტიპი: ადამიანი, რომელიც 20 წელი შორიდან აყენებს იდეალიზებულ ფიგურას და ანადგურებს თავის ცხოვრებას ამ პროექციის დაცვისათვის. ფსიქოლოგიურად ეს გეტსბის ზუსტი მიკროსკოპიული ანალოგია.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა
მოედანი და შადრევანი	დროის მარადიულობასა და მოვლენათა წარმავალობის კონტრასტი
მატარებელი	ცხოვრების გზა, უცხო ბედების წამიერი გადაკვეთა; „წამიერად შევხედეთ ერთმანეთს, ჩავიარეთ და გავქრით და სამუდამოდ დავშორდით”
შაშხანა და ბიბლია	ადამიანის ორბუნებოვნება — რელიგიური მორჩილება და სასიკვდილო ძალადობა ერთ სივრცეში
ორი ქალი აივანზე	შორიდან იდეალიზებული ფიგურა, რომელიც ახლოდან ფანტომად გარდაიქმნება

ჰორიზონტალური კავშირები

• ლიტერატურა: მარსელ პრუსტის „დაკარგული დროის ძიება” — ვულფის მთავარი ინსპირაცია; ჯოისის „ცნობიერების ნაკადი” — ტექნიკურად ნათესავი; დოსტოევსკის მიწისქვეშა ადამიანის მარტოობა — პირდაპირი ანალოგი ვულფის „მარტოსულის მონოლოგთან”; დიდი გეტსბი — იდეალიზაციის და მისი მსხვრევის იდენტური ფენომენოლოგია; ფოლკნერი — სამხრეთის გოთიკის თანამგზავრი
• ფილოსოფია: ანრი ბერგსონის „ხანგრძლივობა” (durée) — დროის ცნება, რომელზეც ვულფი ააგებს „მოედნის” მეტაფორას; ჰაიდეგერის „Geworfenheit” (გადაგდებულობა) — ადამიანის ფუნდამენტური მარტოობა სამყაროში; ეგზისტენციალიზმი — გაუცხოება როგორც ონტოლოგიური ფაქტი
• ფსიქოლოგია: იუნგის ჩრდილის თეორია — დიკ პროსერი ქრესტომათიული მაგალითია; პროექციის მექანიზმი — მემანქანის 20-წლიანი ილუზია; ბავშვური ტრავმა და მისი გავლენა — გროვერის „მარკების ინციდენტი”
• კინო: ტერენს მალიკი („The Tree of Life”) — ნოსტალგია, დრო, ბავშვობის ფრაგმენტაცია; „მოკალი ჯაყო” (To Kill a Mockingbird) — სამხრეთი, რასობრივი ძალადობა, ბავშვური ცნობიერება; ბერგმანის „ველური მარწყვი” — დროის დანაკარგი და მოგონება
• რელიგია/მითოლოგია: ძველი აღთქმა (ეკლესიასტე, იობი) — ტრაგიზმი და მარტოობა vs. ახალი აღთქმის ქრისტიანული სიყვარული — ვულფი ცხადად ირჩევს პირველს

ვერტიკალური ჯაჭვი

წმინდა ავგუსტინე — „აღსარება" (დროისა და მეხსიერების ფილოსოფია)
    ↓
მარსელ პრუსტი — „დაკარგული დროის ძიება" (1913-27)
    ↓
ჯეიმს ჯოისი — „ულისე" (ცნობიერების ნაკადი, 1922)
    ↓
**თომას ვულფი — დაკარგული ბიჭი (1935)**
    ↓
უილიამ ფოლკნერი — სამხრეთის გოთიკა
    ↓
ჯეკ კერუაკი — ავტობიოგრაფიული პროზა, „გზაზე" (1957)
    ↓
ტერენს მალიკი — „The Tree of Life" (2011)