დიდი გეტსბი (1925)
ავტორი: ფ. სკოტ ფიცჯერალდი · 1925
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
1920-იან წლებში, ნიუ-იორკში გადასული ახალგაზრდა ნიკ კაროუეი შემთხვევით აღმოჩნდება საოცრად მდიდარი და იდუმალი ჯეი გეტსბის მეზობლად. გეტსბი გრანდიოზულ, გიჟურ წვეულებებს აწყობს თავის სასახლეში, მაგრამ თავად ამ ყველაფერს შორიდან აკვირდება. ნიკის ბიძაშვილი დეიზი ცოლად ჰყავს ტომ ბიუქენენს — უხეშ, ქედმაღალ, მდიდარ კაცს, რომელსაც ღარიბი საყვარელი, მირტლ უილსონი ჰყავს.
ნელ-ნელა ირკვევა, რომ გეტსბის და დეიზის ხუთი წლის წინ ერთმანეთი უყვარდათ. მაშინ გეტსბი ღარიბი ჯარისკაცი იყო, დეიზიმ კი ფულიან ტომს გაჰყვა. გეტსბიმ მთელი თავისი ქონება (სავარაუდოდ კრიმინალური გზებით) მხოლოდ იმიტომ დააგროვა და სასახლე იმიტომ იყიდა, რომ დეიზის სახლისთვის ეყურებინა ყურის გადაღმა და დაებრუნებინა წარსული. ის შეპყრობილია რწმენით, რომ დრო უკან დააბრუნებს.
ნიკი აწყობს მათ შეხვედრას. დეიზი და გეტსბი რომანს იწყებენ, მაგრამ სასტუმროში გაფეთებისას ტომი ამხელს გეტსბის კრიმინალურ წარსულს, და დეიზი უკან იხევს. ფინალში, ნერვიული დეიზი გეტსბის მანქანას მართავს და შემთხვევით იტანს მირტლს. გეტსბი დანაშაულს საკუთარ თავზე იღებს. ტომი არწმუნებს მირტლის ქმარს, ჯორჯს, რომ მანქანა გეტსბის ეკუთვნოდა — ჯორჯი კლავს გეტსბის მისსავე საცურაო აუზში და თავს იკლავს. დასაფლავებაზე თითქმის არავინ მიდის. დეიზი და ტომი უბრალოდ მიემგზავრებიან, თავიანთი ფულისა და უდარდელობის საფარქვეშ მალავენ დანაშაულს.
ფილოსოფიური ბირთვი
გეტსბის ტრაგედია არ არის უბრალო სიყვარულის ამბავი — ეს არის აბსოლუტური იდეალიზმის მარცხი მატერიალისტურ სამყაროში. გეტსბი არ ებრძვის მხოლოდ ტომს ან კლასობრივ ბარიერს; ის ებრძვის თავად დროს.
„წარსული არ განმეორდებაო? — უნდობლად შემომძახა. — როგორ არა, განმეორდება!”
ეს არის წიგნის ფსიქოლოგიური ღერძი — რწმენა, რომ ნებისყოფითა და ფულით დროის გადამისამართება შესაძლებელია. ფიცჯერალდი აჩვენებს, რომ ეს რწმენა ერთდროულად დიდებული და დელუზიურია.
„გეტსბის სწამდა მწვანე შუქისა, სწამდა სიცოცხლით სავსე მომავალი ბედნიერების, რომელიც ყოველ წელს სულ უკან-უკან მიიწევს ჩვენგან.”
ამერიკული ოცნება აქ წარმოდგენილია როგორც მეტაფიზიკური იდეალი, რომელიც, რაც უფრო ახლოს მიდიხარ, უფრო შორს მიიწევს — პლატონური ფორმა, რომელიც მატერიალურ სამყაროში ვერ ჩამოიქცევა.
წიგნის ფინალური სიტყვა არის ამბივალენტური პესიმიზმი:
„ასე ვებრძვით დინებას და აღმა მიგვყავს ჩვენი ხომალდი, მაგრამ ცხოვრება მიწყივ უკანვე გვრიყავს, წარსულისაკენ.”
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
ჯეი გეტსბი — რომანტიკული იდეალისტი, რომელმაც საკუთარი თავი გადაასახა ილუზიის სახელით. მისი ფიგურა ეხმიანება მარტინ იდენს — ორივე არის self-made man, რომელიც საზოგადოების მწვერვალს აღწევს, მაგრამ აღმოაჩენს, რომ მწვერვალი ცარიელია. გეტსბი — ესაა ამერიკული Don Quixote, რომელსაც ცისფერი ქალბატონი დეიზის მწვანე შუქად გარდაქმნა.
დეიზი ბიუქენენი — არქეტიპული ანიმა-ფანტომი (იუნგიანული გაგებით): იდეალიზებული ქალური სახე, რომელიც მამაკაცის ცნობიერებაში არსებობს, მაგრამ რეალურ ქალთან იშვიათად ემთხვევა. მისი „ფულის წკრიალა” ხმა — ფიცჯერალდის გენიალური ფორმულა: დეიზი არსებითად არა ქალი, არამედ სიმდიდრის სიმბოლოა.
„იმედი მაქვს, სულელიც იქნება, უკეთესი ბედი გოგოს არც უნდა. ლამაზი, პატარა სულელი.”
ტომ ბიუქენენი — ჩრდილის არქეტიპი ძველი ფულის სახით: უხეში ძალა, რასიზმი, თავდაჯერებული ამორალიზმი. ის არაფერს აკეთებს ცხოვრების მართვას არდა — მემკვიდრეობა თავად უზრუნველყოფს მის დომინანტობას.
ნიკ კაროუეი — მორალური კომპასი, მთხრობელი-დამკვირვებელი. მისი ტრაექტორია — ტოლერანტული დაკვირვებიდან მორალურ გამოფხიზლებამდე — გეტსბის ტრაგედიის ჭეშმარიტი მემკვიდრეა.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| მწვანე შუქი | მიუწვდომელი იდეალი, ამერიკული ოცნება, დეიზის იდეალიზებული ფიგურა |
| ნაცრის ველი | ინდუსტრიული კაპიტალიზმის მორალური ნანგრევები |
| ექიმ ტ. ჯ. ეკლბარგის თვალები | ღმერთის ჩანაცვლება რეკლამით — სარეკლამო აბრა როგორც ყოვლისმხედველი, მაგრამ გულგრილი თვალი |
| მოშლილი საათი | დროის შეჩერების გეტსბისეული მცდელობის შეუძლებლობა |
„ნაცრის ველს, ამ ფანტასტიკურ ხოდაბუნს, სადაც ხორბლის ხვავივით იზრდება ნაცრის ქედები, მთები და მახინჯი ბაღნარები…“
ფილოსოფიური დებატი
ფიცჯერალდი აპირისპირებს აბსოლუტურ რომანტიზმს (გეტსბი) და პრაგმატულ მატერიალიზმს (ტომი, დეიზი). ფიზიკურ სამყაროში იმარჯვებს მატერიალიზმი — ტომი და დეიზი რჩებიან დაუსჯელნი, რადგან მათ ფული იცავს:
„ტომი და დეიზი ქარაფშუტა ხალხი იყო — ჯერ დაუნდობლად დაამსხვრევდნენ საგნებს თუ ცოცხალ არსებებს… და სხვებს კი აიძულებდნენ მოეწესრიგებინათ მათ მიერ არეული საქმე…”
მაგრამ მორალურად გეტსბი იმარჯვებს, რადგან მას ჰქონდა ოცნების უნარი:
„დამპალი ბრბოა, — გავძახე, — მაგ წყეულთა ბანდას ბევრად სჯობიხარ.”
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: მარტინ იდენი (ჯეკ ლონდონი) — იგივე self-made man-ის ტრაგედია, მაგრამ ლონდონთან — ნატურალისტური, ფიცჯერალდთან — პოეტური/რომანტიკული; მადამ ბოვარი (გუსტავ ფლობერი) — ილუზიით დაავადებული ცნობიერების ზუსტი ანალოგი; ამაოების ბაზარი (უილიამ მეიკპის თეკერეი) — ფულისა და სტატუსის მანიის წინამორბედი ანალიზი; მზეც ამოდის (ერნესტ ჰემინგუეი) — „დაკარგული თაობის” პარალელური პორტრეტი
- ფილოსოფია: ნიჰილიზმი (ნიცშე) — „ღმერთის სიკვდილის” შემდგომი სამყარო, სადაც სარეკლამო აბრა ხდება ახალი ღმერთი; პლატონის ფორმები — გეტსბის მწვანე შუქი არსებითად პლატონური იდეა, რომელიც მიუწვდომელია მატერიალური სამყაროდან; შოპენჰაუერის ნების ფილოსოფია — გეტსბის ნება ჭარბობს რეალობას, სანამ რეალობა არ ანგრევს მას
- ფსიქოლოგია: იუნგის ანიმა-პროექცია — დეიზი არის გეტსბის შინაგანი ქალური ფიგურის პროექცია, არა რეალური ადამიანი; ფიქსაცია წარსულზე — ფროიდისეული განმეორების იძულება; ჩრდილი (არქეტიპი) — ტომის უხეში ძალა, როგორც ამერიკული არისტოკრატიის ჩრდილი
- კინო: „მოქალაქე ქეინი” (ორსონ უელსი) — მარტოხელა მდიდარი, რომელიც წვეულებებით ფარავს სიცარიელეს; „ტაქსის მძღოლი” (სკორსეზე) — თავქარიანი იდეალისტი, რომელიც იდეალს ძალადობით ეწევა; „ამერიკული სილამაზე” (მენდესი) — გარეუბნის ცარიელი ოცნება
- რელიგია/მითოლოგია: ეკლესიასტეს „ამაოება ამაოებათა” — იდენტური თემა წუთისოფლის ფუჭეობაზე; ტანტალოსის მითი — მიუწვდომელი ნაყოფის მარადიული დევნა
ვერტიკალური ჯაჭვი
ეკლესიასტე — „ამაოება ამაოებათა" (წუთისოფლის ფუჭეობა)
↓
ჯონ კიტსი — რომანტიკული იდეალიზმი (XIX ს.)
↓
[[გუსტავ ფლობერი]] — [[მადამ ბოვარი (წიგნი)]] (ილუზიების მსხვრევა, 1856)
↓
[[უილიამ მეიკპის თეკერეი]] — [[ამაოების ბაზარი (წიგნი)]] (სოციალური ამაოება, 1848)
↓
[[ჯეკ ლონდონი]] — [[მარტინ იდენი (წიგნი)]] (self-made man-ის კრახი, 1909)
↓
**ფ. სკოტ ფიცჯერალდი — დიდი გეტსბი (1925)**
↓
[[ალბერ კამიუ]] — აბსურდული იმედი (1940-იანი)
↓
„ამერიკული სილამაზე" (1999) — თანამედროვე გარეუბნის ცარიელი ოცნება