შაგრენის ტყავი (1831)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
პარიზი, 1829 წელი. გაღარიბებული რაფაელ დე ვალანტენი კაზინოში ბოლო მონეტასაც კარგავს და თავის მოსაკლავად მიდის სენაში. გზაზე შედის ანტიკვარიატის მაღაზიაში, სადაც ასწლოვანი მოხუცი მას შაგრენის ტყავს სთავაზობს — ჯადოსნურ ნივთს, რომელიც ყველა სურვილს ასრულებს, მაგრამ ყოველი სურვილის შემდეგ იკუმშება და სიცოცხლეს ამოკლებს.
რაფაელი ხელშეკრულებას აწერს ხელს. პირველი სურვილი — ბანკეტი — მაშინვე სრულდება. მემკვიდრეობით 6 მილიონი ლივრი ერგება. მაგრამ ყოველი სურვილი ტყავს აკუმშავს.
რაფაელი ცდილობს „გაყინვას” — ცხოვრობს როგორც მცენარე, ემოციებს ერიდება, სურვილებს ჩაკლავს. მაგრამ პოულინს — წმინდა გოგონას, რომელიც ოდესღაც მასზე ზრუნავდა — ხვდება. ისინი ერთიანდებიან ვნებით, მაგრამ ყოველი სიხარული ტყავს აკუმშავს.
მეცნიერება და ექიმები უძლურნი არიან. ფინალში პოულინი ხვდება, რომ მისი სიახლოვე რაფაელს კლავს, და თავს წყალში ჩაყრას ცდილობს. რაფაელი ვერ უძლებს ვნებას, მირბის მასთან და კვდება მის ხელებში. ტყავი ქრება.
ფილოსოფიური ბირთვი
სურვილი = სიკვდილი. ეს არის რომანის ცენტრალური განტოლება, რომელიც ფაუსტური პაქტის ტრადიციას მიეკუთვნება, მაგრამ ბალზაკი ფაუსტის თემას არსებითად გარდაქმნის: გოეთეს ფაუსტს ეშმაკი სთავაზობს გარიგებას, ხოლო ბალზაკის რაფაელს — თავად ცხოვრება.
შაგრენის ტყავი = მატერიალიზებული აბსურდი: სიცოცხლის აზრი იკუმშება სიამოვნების ყოველ მცდელობასთან ერთად. ცხოვრება მხოლოდ მაშინ გრძელია, როცა არ ცხოვრობ — ეს არის პარადოქსი, რომელიც კამიუს აბსურდის ფილოსოფიას ასი წლით უსწრებს.
რაფაელის მცდელობა, ჩაკლას ყველა სურვილი და იცხოვროს როგორც მცენარე, ეხმიანება რასკოლნიკოვის ტესტს — ორივე ცდილობს ადამიანური ნების საზღვრების გამოკვლევას. მაგრამ რასკოლნიკოვი ნებას ზემოადამიანურამდე აზრდის, ხოლო რაფაელი — ნულამდე ამცირებს. ორივე მარცხდება.
კავშირი ნიცშეს ძალაუფლებისკენ ნებასთან: სურვილი = თვითგანადგურება, მაგრამ სურვილის უქონლობა = არაცხოვრება. ნიცშეანური „დიახ სიცოცხლისთვის” აქ ტრაგიკულ ტრაპში იქცევა.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| რაფაელ დე ვალანტენი | ფაუსტი / სურვილის ტყვე | ადამიანური ნების ექსპერიმენტი |
| ასწლოვანი ანტიკვარი | მეფისტოფელი / ბრძენი მოხუცი | ცოდნა, რომელიც გაფრთხილებას ახლავს |
| პოულინი | ანიმა / სუფთა სიყვარული | სიყვარული, რომელიც კლავს |
| შაგრენის ტყავი | ბედისწერის მატერიალიზაცია | სურვილის ფასის ხილული საზომი |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| შაგრენის ტყავი | სიცოცხლის სასრულობა, სურვილის ფასი — ყოველი „დიახ” სიცოცხლეს ამოკლებს |
| კაზინო (გახსნის სცენა) | ბედის როლეტი — შემთხვევითობის ფილოსოფია |
| ანტიკვარიატი | დროის საწყობი — წარსულის სიბრძნე, რომელსაც არავინ ისმენს |
| პოულინის წყალში ჩაყრა | სიყვარულის = სიკვდილის თანაფარდობა |
ფილოსოფიური დებატი
სურვილის პრობლემა — ბალზაკი vs შოპენჰაუერი vs ნიცშე:
შოპენჰაუერი: სურვილი = ტანჯვა, გამოსავალი = ნების უარყოფა (ასკეტიზმი). ბალზაკის რაფაელი ზუსტად ამას ცდილობს — და მარცხდება, რადგან ადამიანი ვერ იქნება მცენარე. ნიცშე: სურვილი = სიცოცხლე, გამოსავალი = ამორ ფატი (ბედის სიყვარული). ბალზაკი აჩვენებს, რომ ეს გზაც სიკვდილია — რაფაელი, როცა ვნებას ემორჩილება, კვდება.
ბალზაკის პასუხი: გამოსავალი არ არსებობს. ეს არის ტრაგიკული რეალიზმი, რომელიც ეგზისტენციალიზმს ასი წლით უსწრებს.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) — ნების საზღვრების ტესტი. მამა გორიო (წიგნი) — იმავე ავტორის სხვა კუთხე: გორიო სხვისთვის ანადგურებს თავს, რაფაელი — საკუთარი თავისთვის.
- ფილოსოფია: აბსურდი — სიცოცხლის პარადოქსი: ცხოვრება = სიკვდილი. თავისუფალი ნება — თავისუფლება, რომელიც ტყვეობაა.
- ფსიქოლოგია: რაფაელის სურვილის ჩაკვლის მცდელობა = რეპრესია იუნგიანული თვალსაზრისით — ჩრდილი ვერ განადგურდება, ის ყოველთვის ბრუნდება.
- კინემატოგრაფია: ფაუსტური პაქტის კინემატოგრაფიული ვერსიები — „ველური მოცულობა” (დეილი), „უოლ სტრიტი” (სტოუნი) — სიმდიდრე სულის ფასად.
- რელიგია: ედემის ბაღის ნაყოფი = შაგრენის ტყავი — ცოდნა/სურვილი, რომელიც სიკვდილს მოაქვს.
ვერტიკალური ჯაჭვი
გოეთე — ფაუსტი (1808) → ფაუსტური პაქტი: ცოდნა სულის ფასად
↓
ბალზაკი — შაგრენის ტყავი (1831) → ფაუსტური პაქტი: სურვილი სიცოცხლის ფასად
↓
დოსტოევსკი — დანაშაული და სასჯელი (1866) → ნების ტესტი მკვლელობის გზით
↓
ოსკარ უაილდი — დორიან გრეის სურათი (1890) → სილამაზე / სიახალგაზრდავე სულის ფასად
↓
კამიუ — უცხო (1942) → სურვილის უქონლობა როგორც არსებობის ფორმა