ბელ ამი / ლამაზი მეგობარი (1885)
ავტორი: გი დე მოპასანი · 1885
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე, რომ პარიზში ჩადის ახალგაზრდა, ძალიან სიმპათიური, მაგრამ სრულიად უფულო და უპრინციპო ყოფილი ჯარისკაცი — ჟორჟ დურუა. ჯიბეში მხოლოდ სამი ფრანკი და ორმოცი სანტიმი აქვს და ქუჩაში მშიერი დადის, სანამ შემთხვევით თავის ძველ თანამებრძოლს, შარლ ფორესტიეს, არ შეხვდება. შარლი უკვე შემდგარი ჟურნალისტია გაზეთ „საფრანგეთის ცხოვრებაში“ და ჟორჟს სამსახურში იწყობს.
აქედან იწყება დურუას თავბრუდამხვევი კარიერა — ოღონდ არა ინტელექტით (წესიერად წერაც კი არ იცის), არამედ ქალების გამოყენებით. ის ხვდება, რომ ამ საზოგადოებაში მთავარი იარაღი ქალებია. ჯერ მდიდარ და ლამაზ კლოტილდა დე მარელს იხდის საყვარლად, რომელიც ფინანსურადაც ეხმარება. როცა მისი მეგობარი ფორესტიე ტუბერკულოზით კვდება (ეს ფსიქოლოგიურად მძიმე და დეტალური სცენაა, სადაც დურუა სიკვდილის საშინელებას პირისპირ ეჩეხება), ჟორჟი დროულად მოქმედებს და მის ჭკვიან ქვრივს, მადლენას, ცოლად ირთავს. მადლენა ფაქტობრივად მის კარიერას ქმნის — სტატიებს უწერს და პოლიტიკურ წრეებში აწინაურებს.
მაგრამ ჟორჟს ამბიცია ახრჩობს. გაზეთის მფლობელის, ბანკირ ვალტერის ცოლსაც კი აბამს მახეში, თუმცა მალევე ბეზრდება მისი პათეტიკური სიყვარული. როცა იგებს, რომ მადლენას საყვარელთან — მინისტრ ლაროშთან — ქონება აქვს გაყოფილი, აიძულებს ფული შუაზე გაუყოს, მერე კი — როცა მადლენა და ლაროში ერთმანეთში გაებმებიან — მათ მრუშობაზე წაასწრებს პოლიციასთან ერთად. ეს გენიალური სვლაა: იშორებს ცოლს, ანადგურებს მინისტრს და გზას იხსნის ახალი მიზნისკენ.
ფინალი შოკისმომგვრელია თავისი ცინიზმით: დურუა იტაცებს ვალტერის ქალიშვილს, სუზანას, აიძულებს ოჯახს დათანხმდეს ქორწინებაზე და ეუფლება მაროკოს აფერით გამდიდრებულ უდიდეს სიმდიდრეს. ბოლო სცენაში, როცა ის ეკლესიიდან გამოდის როგორც გამარჯვებული ბარონი „დურუა დე კანტელი“, ვისაც ეპისკოპოსმაც კი ხოტბა შეასხა, თვალს ისევ თავის ძველ საყვარელს, კლოტილდას, უსწორებს — და ხვდება მკითხველი, რომ ეს უზნეო კაცი აქ არ გაჩერდება. წიგნი ბრწყინვალედ აჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ფასადურმა, გახრწნილმა საზოგადოებამ ყველაზე დიდი არამზადა გმირად აქციოს.
ფილოსოფიური ბირთვი
„ბელ ამი“ არის სოციალური დარვინიზმის და ბურჟუაზიული საზოგადოების ნიჰილიზმის ყველაზე ელეგანტური დიაგნოზი ფრანგულ ლიტერატურაში. მოპასანი თავისი მასწავლებელი ფლობერის ნატურალისტური ობიექტურობით აღწერს საზოგადოებას, სადაც ყველა ფასეულობა — ხელოვნება, რელიგია, სიყვარული, მეგობრობა — ძალაუფლების და ფულის ვალუტად გადაიქცა.
რომანის ცენტრში ორი ფილოსოფიური ხმა ერთმანეთს უპირისპირდება:
- ნორბერ დე ვარენი (ძველი პოეტი) — ეგზისტენციალური პესიმიზმის ხმა. „თვითონ სიცოცხლეც მხოლოდ სიკვდილია და მეტი არაფერი.“ „შენს თავზე სიკვდილი მატლივით მუშაობს.“ დე ვარენი არის შოპენჰაუერული ცნობიერების კაცი — მისთვის ამბიცია ცარიელია, რადგან დასასრული ცნობილია.
- ჟორჟ დურუა — სასიცოცხლო ცხოველური ძალის ხმა. ის არ ფიქრობს სიკვდილზე, არ კითხულობს წიგნებს, არ ემორჩილება მორალს. მისი კრედო: „გამარჯვება მამაცს ეკუთვნის, ეგოიზმი ყველაფერია.“
მოპასანის ბოროტი ირონია ის არის, რომ ფიზიკურად და სოციალურად დურუა იმარჯვებს — ის ხდება ბარონი, მილიონერი, მომავალი დეპუტატი. მაგრამ იდეურად პოზიცია დე ვარენისა ვალიდურია: ეს გამარჯვება სწორედ სიცარიელის დადასტურებაა. საზოგადოება, რომელშიც დურუა იმარჯვებს, თავად არის ცოცხალი მკვდარი.
„რელიგია დასაკეცი ქოლგასავით გამოიყენეო: დარის მიხედვით, იგი ჯოხად გამოგადგება ან წვიმისაგან და მზისაგან დაგიცავს, ხოლო შინ რომ დაბრუნდები, ტალანში მიაყუდებ.“
ეს არის მოდერნული ნიჰილიზმი — არა გააზრებული და ფილოსოფიური (როგორც ნიცშესთან), არამედ სოციალური და მექანიკური: ღმერთი მკვდარია, რადგან მისი ადგილი ფულმა დაიკავა.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
ჟორჟ დურუა — ცარიელი კარიერისტი, ანტი-რასტინიაკი
დურუა არის ამბიციური პროვინციალის არქეტიპი, რომელსაც ფრანგული ლიტერატურა XIX საუკუნის დასაწყისიდან ავითარებდა. მისი წინამორბედები:
- ჟულიენ სორელი სტენდალის „წითელი და შავიდან“ (1830) — ინტელექტუალური ამბიცია, ნაპოლეონის კულტი, ტრაგიკული სიკვდილი.
- ეჟენ დე რასტინიაკი ბალზაკის „მამა გორიოდან“ (1835) — პროვინციელი კარიერისტი, რომელიც პარიზს ომს უცხადებს.
დურუა ამ ჯაჭვის საბოლოო დეგრადაციაა:
- სორელს ჰქონდა ვნება, შური, ტრაგიკული ღირსება.
- რასტინიაკს ჰქონდა ამბიცია, მაგრამ ასევე შინაგანი ბრძოლა.
- დურუას არაფერი აქვს. ის არის შინაგანად ცარიელი — უწიგნური, არაინტელექტუალური, სექსუალური ხერხებით შექმნილი ფასადი. ის ბელ-ეპოქის კოლექტიური ჩრდილია: საზოგადოება ცნობს საკუთარ თავს მასში, მაგრამ აღფრთოვანებული დგას.
მადლენა ფორესტიე — ემანსიპირებული ცბიერი
მადლენა არის ფრანგული რომანის ძალაუფლების ცხენიდან ჩამოშვებული ქალი: ჭკვიანი, დამოუკიდებელი, პოლიტიკურად მყოფი, მაგრამ ამ საზოგადოებაში მხოლოდ მამაკაცის სახელით შეუძლია მოქმედება.
„ქორწინება ჩემთვის ხუნდი კი არ არის, არამედ კავშირი. მე მსურს თავისუფალი ვიყო, სულ თავისუფალი.“
ის სინამდვილეში უფრო ჭკვიანია, ვიდრე დურუა, მაგრამ წააგებს — არა იმიტომ, რომ ცუდი სტრატეგია აქვს, არამედ იმიტომ, რომ დურუა უფრო უსაზღვროდ ცინიკოსია. მადლენასთვის მორალი მაინც არსებობს (ის უბრალოდ მოქნილია), დურუასთვის კი არ არსებობს საერთოდ.
კლოტილდა დე მარელი — ერთადერთი ნამდვილი ვნება
რომანში მხოლოდ კლოტილდა ცხოვრობს ნამდვილად — ის ერთადერთია, ვისაც დურუა უყვარს ისე, როგორც არის. ფინალური სცენა, სადაც ის ეკლესიაში კვლავ ხვდება დურუას, არის ტრაგიკული ბეჭედი: ადამიანური ვნება საზოგადოებრივ ფარსზე ძლიერია, მაგრამ უძლურია მის შესაცვლელად.
ბატონი ვალტერი — კაპიტალისტური ძალაუფლების სახე
ვალტერი არის ფულის კაცი-ღმერთი — მაროკოს აფერით ის რამდენიმე თვეში ხდება „უდიდესი ფინანსისტი პარიზში“. მოპასანის ირონია მწვავეა: „ჟურნალისტი კეისრის ცოლივით უმწიკვლო უნდა იყოს“ — ამბობს ის, სანამ მთელი საფრანგეთის პრესას მანიპულირებს.
ნორბერ დე ვარენი — პოეტი-პესიმისტი
დე ვარენი რომანის ფილოსოფიური სინდისია. ის არ ვითარდება, არაფერი სურს — ის მხოლოდ ხედავს. მისი გამოცდილება დურუას სატრენინგო „ანტი-მოდელია“: აი რა ელოდება ყველას ვინც ფიქრის სიღრმეში ჩადის.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| სარკე | დურუას ნარცისიზმი; სოციალური ტრანსფორმაცია; ფასადი | „სარკე მშვენიერი გამოგონებაა.“ |
| მატარებელი / რკინიგზა | ბედისწერის შეუბრალებელი დინება; ინდუსტრიული დროის ძალა | „ქვევით, ველმინდვრებით, ზღვისკენ მიდიოდა.“ |
| „ქრისტე წყალზე“ (მარკოვიჩის სურათი) | რელიგიის პროფანაცია; დურუას სახე ქრისტეს ადგილზე | „ქვევიდან მთრთოლვარე სანთლით ოდნავ განათებული ქრისტე ისე ჰგავდა ლამაზ მეგობარს, რომ ის, ვისაც ახლა უმზერდა, უკვე ღმერთი კი აღარ იყო, არამედ მისი საყვარელი.“ |
| ბილბოკე (რედაქციაში) | ჟურნალისტიკა როგორც თამაში, არა ჭეშმარიტების ძიება | „ბილბოკე არასოდეს ზედმეტი ბარგი არ არის.“ |
| ტაძრის კიბე ფინალში | სოციალური აღმასვლის კულმინაცია; გამარჯვებული ცრუ მისია | „ქვეყნის ბედნიერებს ეკუთვნით, მდიდრებსა და პატივცემულებს.“ |
ფილოსოფიური დებატი
კითხვა: არსებობს თუ არა მორალი კაპიტალისტურ საზოგადოებაში, თუ ყველაფერი ცხოველურ ინსტინქტებზეა დაყვანილი?
- დე ვარენი — ყოფიერება ამაოა, სიკვდილი გარდაუვალი, ამბიცია ცარიელი.
- დურუა — სიცოცხლე ბრძოლაა, იმარჯვებს ვინც ძლიერია და უპრინციპო.
- მოპასანი (ავტორი) — აპრობირებს ორივე პოზიციას ერთდროულად: სამყარო სწორედ ისეთია, როგორც დურუა ფიქრობს, და სწორედ ამიტომ დე ვარენი მართალია. ეს არის ნატურალიზმის ცივი, დიაგნოზური ჰუმანიზმი.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურა
- სტენდალი — „წითელი და შავი“ (1830). ჟულიენ სორელი — დურუას ინტელექტუალური წინამორბედი. განსხვავება: სორელს სული აქვს, დურუას არა.
- ონორე დე ბალზაკი — „მამა გორიო“ (1835). რასტინიაკი — დურუას პირდაპირი წინამორბედი. ბალზაკის პარიზის სოციალური აღმასვლის სქემა „ბელ ამიში“ უკიდურეს ცინიზმამდეა მიყვანილი.
- გუსტავ ფლობერი — მოპასანის მასწავლებელი. ფლობერის გავლენა ობიექტურ ტონში და ფილიგრანულ დეტალში. შეადარე ემა ბოვარის (მადამ ბოვარი (წიგნი)) რომანტიკული ილუზია დურუას ცივ გათვლას — ორივე არის ბურჟუაზიული საზოგადოების დიაგნოზი, ოღონდ მდედრობითი და მამრობითი ვერსიით.
- ემილ ზოლა — „ნანა“, „ფული“ — ნატურალიზმის ძმა-რომანები.
- ონორე დე ბალზაკი — „შაგრენის ტყავი“ — პარიზული ამბიციის ფილოსოფიური ფაბული.
- უილიამ თეკერი — „ამაოების ბაზარი“ — ბეკი შარპი არის დურუას ქალური ანალოგი.
- ფიოდორ დოსტოევსკი — რასკოლნიკოვი („დანაშაული და სასჯელი“) არის დურუას ფილოსოფიური ძმა: ორივემ „ზეკაცის“ უფლება აიღო. განსხვავება: რასკოლნიკოვი იტანჯება, დურუა — არა.
ფილოსოფია
- არტურ შოპენჰაუერი — დე ვარენის ხმა არის შოპენჰაუერის „ცხოვრების უაზრობა“.
- ფრიდრიხ ნიცშე — დურუა „ზეკაცი ღარიბთა“ ვერსიაა: ძალაუფლების ნება ინტელექტუალური ფესვების გარეშე.
- ნიჰილიზმი — მოპასანი აჩვენებს, როგორ ჩამოყალიბდა ბურჟუაზიული, სოციალური ნიჰილიზმი ფრანგულ საზოგადოებაში.
- სოციალური დარვინიზმი — ჰერბერტ სპენსერი, „ძლიერის გადარჩენა“.
ფსიქოლოგია
- კარლ იუნგი — ჩრდილი: დურუა არის თავისი ეპოქის კოლექტიური ჩრდილი, რომელიც ცნობიერი ფასადის ქვეშ მცხოვრობია. ფინალის ეკლესია არის ზუსტად ის მომენტი, როცა ჩრდილი გმირად აღიარებულია.
- ნარცისიზმი — დურუა კრიტერიუმამდე ემთხვევა კლინიკურ ნარცისისტურ პიროვნებას.
- სოციოპათია — ემპათიის უცნობობა + ხიბლი + მანიპულაცია.
კინემატოგრაფია
- „ერთი კაცის ადგილი“ (1959, ჟაკ კლემანი) — ფრანგული ადაპტაცია.
- „ამერიკული ფსიქო“ (2000, მერი ჰარონი) — პატრიკ ბეითმენი არის დურუას ამერიკული ინკარნაცია: ცარიელი ფასადი, სექსუალური პარფორმანსი, სოციალური აღმასვლა.
- „უოლ სტრიტი“ (1987) — გორდონ გეკო: „Greed is good“ — დურუას კრედოს პირდაპირი ექო.
- „მადმენი“ (სერიალი) — დონ დრეიპერი: ცარიელი ფასადი, რომელიც ქალების და რეკლამით იზრდება.
რელიგია
- ფარისევლობის კრიტიკა — „ბელ ამი“ ფრანგული XIX საუკუნის ყველაზე მწვავე ანტიკლერიკალური რომანია (ეპისკოპოსი აკურთხებს კარიერისტს).
- მამონი — რომანში ფული არის ნამდვილი ღმერთი. ბიბლიური „მამონის კულტი“ აქ სოციალური ფაქტია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები:
- სტენდალი, „წითელი და შავი“ (1830) — ამბიციური პროვინციელი.
- ონორე დე ბალზაკი, „მამა გორიო“ (1835) — პარიზული სოციალური აღმასვლა.
- გუსტავ ფლობერი, „მადამ ბოვარი“ (1857) — ბურჟუაზიული ილუზიის დიაგნოზი.
მემკვიდრეები:
- თეოდორ დრაიზერი, „აშშ-ს ტრაგედია“, „ჯენი გერჰარდტი“ — ამერიკული სოციალური აღმასვლის ნატურალიზმი.
- ფიცჯერალდი, „დიდი გეთსბი“ (1925) — ცარიელი ფასადი, სიყვარული როგორც ფული.
- ბრეტ ისტონ ელისი, „ამერიკული ფსიქო“ — დურუას XX საუკუნის ბოლო მუტაცია.
- კინო: „უოლ სტრიტი“, „ამერიკული ფსიქო“, „მადმენი“.