რომანტიზმი (~1780 – 1850)
განმანათლებლობამ ააგო სუფთა, კარგად განათებული სამყარო; რომანტიზმმა სინათლე გამორთო და იკითხა, რა მოძრაობს სიბნელეში.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
შეგნებული კონტრ-განმანათლებლობა. გონება კარგია, — ამბობდნენ რომანტიკოსები, — მაგრამ ის არ არის მთელი გონება: არსებობს ასევე წარმოსახვა, გრძნობა, სიზმარი, ამაღლებულობა, დემონურობა. რომანტიკული გმირი მარტოხელა ფიგურაა ველურ ბუნებაში, რომელიც საკუთარ თავზე დიდ რაღაცას ებრძვის — ოკეანეს, ღმერთს, სიკვდილს, საკუთარ სულს. ბაირონი და მისი განწირული გმირები, ვორდსვორთი, რომელიც ნარცისებს ესაუბრება, შელი, რომელიც დასავლეთის ქარს ოდას უძღვნის, იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთეს ვერტერი, რომელიც სიყვარულის გამო თავს იკლავს, ალექსანდრე პუშკინის ევგენი ონეგინი, რომელიც რუსეთში უადგილოდ მოძრაობს.
სამი იდეა მეორდება: წარმოსახვა კოგნიტიური ძალაა და არა დეკორაცია; ბუნება ცოცხალია და ჩვენს შესახებ გვეუბნება რაღაცას; ინდივიდი — განსაკუთრებით გარიყული, გადასახლებული, გენიოსი — მორალური წონის ცენტრშია. აქვე იბადება ნაციონალიზმიც: რომანტიკოსთა დაინტერესება ხალხური სიმღერებით, ენითა და “ხალხის სულით” პოლიტიკურ ფორმას იძენს.
იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთეს ფაუსტი (წიგნი) ამ ეპოქის საკრალური ტექსტია — ფიგურა, რომელიც უსასრულოდ ისწრაფვის, ეშმაკთან გარიგდება და საკუთარ ტრაგედიას სხვებზე ამრავლებს. თითქმის ყველა შემდგომი რომანტიკული გმირი ამ ფიგურით საზრდოობს.
ძირითადი ფიგურები
- გერმანული: იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე, შილერი, ჰოლდერლინი, ნოვალისი, ე.ტ.ა. ჰოფმანი, ჰაინრიხ კლაისტი
- ინგლისური: ვორდსვორთი, კოლრიჯი, ბლეიკი, ბაირონი, შელი, კიტსი, მერი შელი
- რუსული: ალექსანდრე პუშკინი, ლერმონტოვი
- ფრანგული: ჰიუგო, ადრეული ონორე დე ბალზაკი, შატობრიანი
- ამერიკული: ედგარ ალან პო, ემერსონი, ჰოთორნი
- მხატვრობა/მუსიკა: კასპარ დავიდ ფრიდრიხი, დელაკრუა; ბეთჰოვენი, შოპენი, შუბერტი
რატომ არის მნიშვნელოვანი
თითქმის მთელი თანამედროვე ხელოვნება რომანტიკულ საწვავზე მუშაობს. როცა ფილმი ან რომანი ინდივიდუალურ ცნობიერებას განიხილავს როგორც სამყაროს, რომლის რუკაც უნდა შეიქმნას — როცა გრძნობას გონებაზე მაღლა აყენებს ან ბუნებას სულის სარკედ გვევლინება — ის მემკვიდრეობით რომანტიკულია. მხატვარ-გენიოსის რომანტიკული კულტი დღემდე დარჩა ჩვენთან.
ადრეული ონორე დე ბალზაკი — განსაკუთრებით შაგრენის ტყავი (წიგნი) — კლასიკურად რომანტიკულია: ფანტასტიკური ჯადოსნური საგანი, ახალგაზრდა მხატვარი, რომელიც საკუთარ სიცოცხლეს წვავს, პარიზი როგორც დემონური ქალაქი. ედგარ ალან პო რომანტიზმის ამერიკული შავი ფრთაა — საიდანაც მოდის ორეულობის თემის ადრეული კულტივაცია (“უილიამ უილსონი”).
ჰორიზონტალური კავშირები
- იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე და ფაუსტი (წიგნი) — რომანტიკულ-პრომეთეანური ფიგურა, რომელიც წინ უსწრებს ფრიდრიხ ნიცშეს ზეკაცს, თომას მანის დოქტორ ფაუსტუსს და მიხეილ ბულგაკოვის ოსტატისა და მარგარიტას ვოლანდს.
- ონორე დე ბალზაკი — რომანტიკოსი, რომელმაც შემდგომ გამოიგონა ფრანგული რეალიზმი; შაგრენის ტყავი (წიგნი) რომანტიკული სიმბოლოა რეალისტური პროექტის შუაგულში.
- ედგარ ალან პო — ორეულობის საფუძველი, რომელსაც ფიოდორ დოსტოევსკის ორეული (წიგნი) პირდაპირ აგრძელებს.
- ალექსანდრე პუშკინი და “ზედმეტი ადამიანის” ფიგურა (ონეგინი) — რუსული ლიტერატურის ტრაექტორიის გასაღები, რომელიც ლერმონტოვის პეჩორინის გავლით დოსტოევსკის იატაკქვეშა ადამიანამდე (იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი)) აღწევს.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: განმანათლებლობა (რომელსაც ეწინააღმდეგება); Sturm und Drang — ფაუსტის წინა-ისტერია.
- მემკვიდრე: მე-19 საუკუნის რეალიზმი (ბალზაკი რომანტიკოსიდან რეალისტად გადადის); სიმბოლიზმი; მოგვიანებით — ადრეული მოდერნიზმის ფსიქოლოგიური სიღრმე, რომელიც რომანტიკული შინაგანობიდან იბადება; არტურ შოპენჰაუერის პესიმიზმი კი რომანტიზმის ფილოსოფიური სახეა.
თემები
- ორეულობა (Doppelgänger)
- დეკადანსი (რომანტიკული ფესვი)
- ზეკაცის თეორია (ფაუსტიდან და ბაირონიდან ნიცშემდე)
- უკუკუთხოვანი პერსპექტივა — იდეა, რომ ინდივიდი კოსმოსზე დიდია