პელოპონესის ომის ისტორია

პელოპონესის ომის ისტორია (ძვ.წ. ~400)

ავტორი: თუკიდიდე · -400

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ორი სუპერსახელმწიფო — საზღვაო, დემოკრატიული ათენი და სახმელეთო, ოლიგარქიული სპარტა — ძალაუფლებისთვის უპირისპირდება ერთმანეთს. ომის ნამდვილი მიზეზი ათენის მზარდი იმპერიალიზმის მიმართ სპარტის შიშია.

თავიდან ათენს ბრძენი პერიკლესი მართავს: სტრატეგია — კედლებში დავსხდეთ, ფლოტი გამოვიყენოთ, სახმელეთო ბრძოლებს ავარიდოთ თავი. მაგრამ ქალაქში ვრცელდება ჭირი — ეპიდემია, რომელიც არა მხოლოდ მოსახლეობას კლავს, არამედ მორალურ კოლაფსს იწვევს: „აღარ აკავებდა კაცს ბოროტებისგან აღარც ღმერთების და აღარც კანონის შიში, რადგან ყველა ერთნაირად იხოცებოდა.” პერიკლესიც კვდება.

მის ნაცვლად ხელისუფლებაში მოდიან დემაგოგები — კლეონი, რომელიც ბრბოს ინსტინქტებზე თამაშობს: „უბრალო კაცი უკეთესი მოქალაქეა, ვიდრე განათლებული.” ომი სასტიკი ხდება, მთელ საბერძნეთში სამოქალაქო ომები იწყება (კერკირა), სადაც „უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა, გონიერი სიფრთხილე — შენიღბულ ლაჩრობად.”

დროებითი ზავის (ნიკიასის ზავი) შემდეგ, ამბიციური ალკიბიადესი არწმუნებს ათენელებს სიცილიის დაპყრობაში. კატასტროფული ექსპედიცია: ალკიბიადესს ღალატს აბრალებენ, ის სპარტაში გარბის; ფრთხილი ნიკიასი, რომელსაც თავადაც არ სჯეროდა ამ ომის, სარდლად რჩება. ათენის ფლოტი და ჯარი მთლიანად ნადგურდება. ათიათასობით ათენელი მონად კვდება ქვის სამტეხლოებში. ამ ფონზე თავად ათენში დემოკრატია ეცემა — ოლიგარქები მოდიან ხელისუფლებაში.

ეს ისტორიაა იმაზე, როგორ ანგრევს ადამიანის ბუნებაში არსებული ძალაუფლების წყურვილი ყველაზე განვითარებულ ცივილიზაციასაც კი.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

პოლიტიკური რეალიზმი

„ოდითგანვე სუსტი ძლიერს ემორჩილებოდა. ჩვენ ვიმსახურებთ ჩვენს ძალაუფლებას… ადამიანი თავისი ბუნებით ესწრაფვის სხვაზე ბატონობას.” ეს არის საერთაშორისო ურთიერთობების „რეალისტური სკოლის” საფუძველმდები პრინციპი.

ომი როგორც მკაცრი მასწავლებელი

„ომი კი ძალადობას ასწავლის. ის ცვლის ცხოვრების ჩვეულ ნირს და ადამიანებს შესაბამის სურვილებსა და განწყობას უქმნის.” კრიზისი არ ქმნის ბოროტებას — ის ხსნის ნიღბებს.

დემოკრატიის სისუსტე

პერიკლესის ხელში ათენი იდეალურია: „ჩვენი ქვეყანა სანიმუშოა მთელი ელადისათვის.” მაგრამ ლიდერის გარეშე დემოკრატია ბრბოს მმართველობად იქცევა — კლეონები და ალკიბიადესები ცვლიან პერიკლესს.

ცენტრალური კონცეფციები — პერსონაჟები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ციტატა
პერიკლესი	იდეალური მმართველი, პლატონი-ს მეფე-ფილოსოფოსის რეალური ანალოგი	„ბედნიერებად მიიჩნიეთ თავისუფლება, ხოლო თავისუფლებად — სიმამაცე”
კლეონი	დემაგოგი, ანტი-ინტელექტუალი	„უბრალო კაცი უკეთესი მოქალაქეა, ვიდრე განათლებული”
ალკიბიადესი	ოპორტუნისტი, ქარიზმატული ეგოისტი	„სამშობლოს ნამდვილი მეგობარი სწორედ ის არის, ვინც მისი უსამართლოდ დაკარგვის შემდეგაც ესწრაფვის მის მოპოვებას”
ნიკიასი	ტრაგიკული სიფრთხილე	„ქვეყანა ხომ ხალხია და არა კედლები და ცარიელი ხომალდები”

სიმბოლიკა

თუკიდიდე არ იყენებს პოეტურ მეტაფორებს — მისი სიმბოლოები რეალური ისტორიული მოვლენებია:

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ჭირი	მორალური კოლაფსი, ცივილიზაციური ნიღბების ჩამოხსნა	„ჭირმა ათენში უკანონობა წარმოშვა… აღარ აკავებდა კაცს ბოროტებისგან აღარც ღმერთების და აღარც კანონის შიში”
ზღვა და ხომალდები	ათენური იმპერიის, დინამიზმის, ძალაუფლების სიმბოლო	„თემისტოკლესმა პირველმა გამოთქვა აზრი, ათენის მომავალი ზღვაშიაო”
კედლები	პოლიტიკური იზოლაცია, თავდაცვა	პერიკლესის სტრატეგია: კედლებში დავსხდეთ. ტრაგიკული ირონია — ჭირი სწორედ კედლებში გამოტყდა

ფილოსოფიური დებატი

მიტილენეს დებატი (სამართლიანობა vs. სარგებელი)

• კლეონი: დავხოცოთ ყველა მიტილენელი — სხვა მოკავშირეები დავაშინოთ
• დიოდოტოსი: „ჩვენ ვკამათობთ არა მათ დანაშაულზე, არამედ ჩვენს გადაწყვეტილებაზე” — სისასტიკე არ აჩერებს აჯანყებებს, პრაგმატიზმი ჯობია

იმარჯვებს დიოდოტოსი — პრაგმატიზმი, არა მორალი.

მელოსის დიალოგი (ძალა vs. სამართლიანობა)

ათენელები მელოსელებს: ძლიერი აკეთებს იმას, რისი ძალაც აქვს; სუსტი იტანს იმას, რაც მოუწევს. სამართლიანობა მხოლოდ თანაბარ ძალებს შორის არსებობს.

ისტორიის „ბოლო სიტყვა” პესიმისტურია: ისტორია ციკლურია, ძალაუფლების ჟინი გარდაუვალია, ომი დაუნდობლად ანგრევს ცივილიზაციას.

ჰორიზონტალური კავშირები

ფილოსოფიური პარალელები

• ნიკოლო მაკიაველი — მთავარი (წიგნი) = „პელოპონესის ომის ისტორიის” პოლიტიკურ-თეორიულ ტრაქტატად გარდაქმნა. ალკიბიადესი = მაკიაველის ჩეზარე ბორჯა (ქარიზმა + ამბიცია + ღალატი)
• ფრიდრიხ ნიცშე — ათენელების არგუმენტი მელოსელებთან = „ძალაუფლების ნების” პოლიტიკური ფორმულირება ნიცშემდე 2300 წლით ადრე
• სახელმწიფო (წიგნი) (პლატონი) — პერიკლესი = პლატონური იდეალი, მისი სიკვდილი = პლატონის კოშმარის დადასტურება (ბრძენის სიკვდილის შემდეგ ბრბო ქაოსს იწყებს)

ლიტერატურული პარალელები

• ფიოდორ დოსტოევსკი — რასკოლნიკოვის „არაჩვეულებრივი ადამიანების” თეორია = მელოსის დიალოგის ინდივიდუალურ დონეზე გადატანა. ოღონდ დოსტოევსკი აჩვენებს ამ ლოგიკის მარცხს
• ალბერ კამიუ — კამიუს „ჭირი” (1947) პირდაპირ ეხმიანება თუკიდიდეს ჭირის აღწერას: ორივე შემთხვევაში ეპიდემია = ადამიანის მორალური ბუნების გამოცდა. რიე = პერიკლესის მორალური ანალოგი

ფსიქოლოგიური პარალელები

• კარლ იუნგი — კერკირას შინაომი = კოლექტიური ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ამოფრქვევა: „უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა” — ენობრივი და მორალური ფასეულობების სრული ინვერსია

კინემატოგრაფიული ექოები

• “აპოკალიფსი ახლა” (1979) — კურცი = ალკიბიადესის კინემატოგრაფიული ექო: ზეგენიოსი, რომელიც ცივილიზაციას ტოვებს და „ბარბაროსთა” მხარეზე გადადის
• “ბნელი რაინდი” (2008) — ჰარვი დენტის ტრანსფორმაცია = კერკირას ეფექტი: კრიზისში მორალური ნორმები ინვერტირდება

ვერტიკალური ჯაჭვი

• წინამორბედი: ჰომეროსი, „ილიადა” (ომის თხრობა, ძალაუფლების თემა) → ჰეროდოტე (ისტორიოგრაფიის დამფუძნებელი)
• მემკვიდრე: პოლიბიუსი → ნიკოლო მაკიაველი, მთავარი (წიგნი) (1513) → ჰობსი, „ლევიათანი” (1651) → კლაუზევიცი, „ომის შესახებ” → ჰანს მორგენტაუ (XX საუკუნის რეალიზმი) → გრეიამ ალისონი, „თუკიდიდეს ხაფანგი” (2017)