მილტონ ერიქსონის ჰიპნოზური ტექნიკის პატერნები, ტომი I (1975)
Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, M.D., Vol. I ავტორები: რიჩარდ ბენდლერი, ჯონ გრინდერი
არგუმენტის მოკლე შეჯამება
წიგნის ამოცანა ერთი წინადადებით: ერიქსონის „სასწაულების“ დაშლა ისეთ ენობრივ პატერნებად, რომელთა სწავლაც სხვას შეუძლია.
პრობლემა, რომელსაც ავტორები პასუხობენ, პრაქტიკული იყო: ერიქსონი აღწევდა შედეგებს, რომლებსაც არავინ იმეორებდა, რადგან მისი მუშაობა აღიქმებოდა როგორც პიროვნული ქარიზმა და აუხსნელი ინტუიცია. ბენდლერი და გრინდერი ჩომსკის ტრანსფორმაციული გრამატიკით ამტკიცებენ, რომ ერიქსონის ქცევა სისტემურია.
აქ იბადება ის, რასაც შემდეგ მილტონ-მოდელი ეწოდა — და ის მეტა-მოდელის სარკისებური ინვერსიაა:
| მეტა-მოდელი | მილტონ-მოდელი |
|---|---|
| ბუნდოვანების დაშლა | ბუნდოვანების მიზანმიმართული შექმნა |
| „ვინ, კონკრეტულად?“ | „და შენ შეგიძლია ის იცოდე, რაც უნდა იცოდე…“ |
| სენსორულ სიზუსტეზე დაბრუნება | კლიენტისთვის სივრცის დატოვება, რომ თავად შეავსოს |
ეს არ არის წინააღმდეგობა, არამედ ერთი და იმავე ლინგვისტური მექანიზმის ორი მიმართულება. ნომინალიზაცია, რომელიც თერაპიაში „აყინავს“ კლიენტს, ჰიპნოზში ხდება რესურსი: „კომფორტი“, „იმედი“, „სწავლა“ — ცარიელი ჭურჭელი, რომელსაც პაციენტი საკუთარი შინაარსით ავსებს.
ცენტრალური ტექნიკები
პეისინგი და ლიდინგი. ჯერ დაეთანხმე იმას, რასაც პაციენტი უკვე განიცდის (გადამოწმებადი ჭეშმარიტება), შემდეგ წაიყვანე. ავტორიტარული ბრძანება იცვლება თანხმობის დაგროვებით.
ინტერსპერსული ტექნიკა. თერაპიული სუგესტიები „ჩაპარულია“ ერთი შეხედვით შეუსაბამო თხრობაში.
სელექციური შეზღუდვის დარღვევა. მცენარეს ადამიანური შეგრძნებები მიეწერება, რაც პაციენტს ტრანსდერივაციულ ძიებაზე აიძულებს — ანუ იმის მოძებნაზე, თუ როგორ ეხება ეს მას.
დროის დამახინჯება. „შეიძლება ეს იყო 35, 36 წუთი, 41, 42, 45 წუთი… არაა მნიშვნელოვანი განსხვავება“ (გვ. 19).
ფონოლოგიური ამბივალენტობა. „The depth was a part and apart“ (გვ. 51) — a part / apart ერთნაირად ჟღერს. ცნობიერი გონება ორ წაკითხვას შორის იჭედება; ეს ჭედვა თავად არის ტრანსის გამაღრმავებელი.
ჯო, ფლორისტი — წიგნის ყველაზე ცნობილი შემთხვევა
ჯო კვდებოდა სიმსივნით და უარს ამბობდა ჰიპნოზზე. ერიქსონმა მას ჰიპნოზზე არაფერი უთხრა — მან პომიდვრის ჩითილის გაზრდაზე დაიწყო საუბარი:
„პომიდვრის ჩითილს შეუძლია… შეიგრძნოს კომფორტი“
მცენარეს, რომელსაც შეგრძნება არ აქვს, მიეწერება კომფორტი. ტვინი იძულებულია ამ წინადადებას აზრი მოუძებნოს — და ერთადერთი გზა ამისა თავად პაციენტზე პროექციაა. ტკივილის მართვა მოხდა ისე, რომ ტკივილი არასოდეს ყოფილა ნახსენები.
აქ ჩანს ერიქსონის ეთიკური პოზიციაც: ის მკვეთრად ემიჯნება ავტორიტარულ ჰიპნოზს და „სცენის ჰიპნოტიზიორებს“.
„მნიშვნელოვანმა კომუნიკაციამ უნდა ჩაანაცვლოს განმეორებადი ვერბიგერაციები, პირდაპირი სუგესტიები და ავტორიტარული ბრძანებები“
ერიქსონისეული არაცნობიერი
ტერმინი აქ არ ნიშნავს იმას, რასაც ფროიდთან:
„Unconscious mind… is more than some term left over from Freudian foundations“ (გვ. 11)
ერიქსონისთვის არაცნობიერი არის რესურსების საცავი, არა განდევნილი სურვილების სარდაფი. ავტორები მას ჰემისფერულ ფუნქციონირებას უკავშირებენ: დომინანტური (ენობრივი) ჰემისფეროს დაბნევა და პარალელურად არადომინანტურ, ვიზუალურ-სივრცით რესურსებთან წვდომა. ინდუქცია სამგანზომილებიანია (გვ. 11): დომინანტური ჰემისფეროს პეისინგი და დისტრაქცია → მისი გამოყენება ქვეცნობიერ დონეზე → წვდომა არადომინანტურთან.
ეს არის მატრიცის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ცვლილება: არაცნობიერი ფროიდიდან ერიქსონამდე გადადის მტრული ტერიტორიიდან მოკავშირედ. თერაპია აღარ არის არაცნობიერის დაპყრობა ცნობიერების მიერ; ის მასთან თანამშრომლობაა.
ჰაქსლის შემთხვევა
წიგნის ცალკე თავი ეთმობა ერიქსონის ექსპერიმენტებს ოლდოს ჰაქსლისთან და მის „ღრმა რეფლექსიას“ (Deep Reflection) — თვითინდუცირებულ მდგომარეობას, რომელშიც ჰაქსლი წერდა. აღწერილია სინესთეზიური გამოცდილება (ფერების ზღვა), „უფსკრულისა“ და „ვესტიბიულის“ სიმბოლური სივრცეები, სადაც სხვადასხვა ასაკის „მე“ ხვდება ერთმანეთს.
ჰაქსლის საკუთარი შედარებით: „ღრმა რეფლექსია“ ემოციურ საფუძველს აძლევდა, ჰიპნოზი — ინტელექტუალურ ხედვებს, მესკალინი კი მესამე გზას. ეს ეპიზოდი პირდაპირ აკავშირებს NLP-ს ჰაქსლის ცნობიერების პროექტთან და 1950–60-იანების ფსიქოდელიურ კვლევასთან.
კრიტიკული შენიშვნა მტკიცებულებებზე
ავტორები, სასახელოდ, თავად აღიარებენ, რომ მოდელი არ არის ერიქსონის მუშაობის ამომწურავი აღწერა. რჩება რედუქციონიზმის რისკი: ერიქსონის 50 წლის კლინიკური მსჯელობა და პაციენტის მდგომარეობის წაკითხვის უნარი ენობრივ პატერნებში არ თავსდება. მილტონ-მოდელი ასწავლის რას ამბობდა ერიქსონი, მაგრამ არა როდის — და სწორედ დროის შერჩევა იყო მისი ოსტატობა.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ნეიროლინგვისტური პროგრამირება — NLP-ის მეორე ფუნდამენტი (პირველი მეტა-მოდელია)
- მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) — სარკისებური წყვილი: დაშლა vs. შექმნა
- ფსიქოანალიზი — არაცნობიერის ცნების გადაწერა; ფროიდმა ჰიპნოზი მიატოვა, ერიქსონმა დააბრუნა
- ანალიტიკური ფსიქოლოგია — ერიქსონისეული „რესურსული არაცნობიერი“ ბევრად ახლოსაა იუნგის შემოქმედებით არაცნობიერთან, ვიდრე ფროიდის განდევნის სარდაფთან
- ოლდოს ჰაქსლი — პირდაპირი მონაწილე, არა მხოლოდ პარალელი
- მისტიციზმი — ტრანსი, შეცვლილი ცნობიერების მდგომარეობები, ენის მიღმა გასვლა
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: ფრანც მესმერი → ჟან-მარტენ შარკო → ზიგმუნდ ფროიდი (ჰიპნოზის მიტოვება) → მილტონ ერიქსონი (პერმისიული ჰიპნოზი) → ნოამ ჩომსკი (ანალიტიკური იარაღი)
- მემკვიდრეები: ბაყაყებიდან უფლისწულებამდე (წიგნი) → ერიქსონისეული მოკლევადიანი თერაპია → სტრატეგიული და ოჯახური თერაპია (ჯეი ჰეილი, პალო ალტოს სკოლა)