უკუკუთხოვანი პერსპექტივა
Обратная перспектива (რუს.) / Reverse Perspective (ინგლ.)
კონცეფციის ბირთვი
უკუკუთხოვანი პერსპექტივა არის ვიზუალურ-სივრცითი სისტემა, სადაც პარალელური ხაზები არა სიღრმეში იკრიბება ერთ გაქცევის წერტილში (როგორც რენესანსულ წრფივ პერსპექტივაში), არამედ შორდება ერთმანეთს სიღრმეში. შედეგად, შორ პლანში არსებული ობიექტი ვიზუალურად უფრო დიდია, ვიდრე ახლოს მდგომი. ეს „დამახინჯება” არ არის ტექნიკური ხარვეზი — ეს ცნობიერი თეოლოგიური არჩევანია, რომლის ფუნდამენტური გააზრება ფლორენსკიმ წარმოგვიდგინა ტრაქტატებში „უკუკუთხოვანი პერსპექტივა” (1919) და „კანკელი (წიგნი)” (1922).
კონტრასტი რენესანსულ წრფივ პერსპექტივასთან
| რენესანსული წრფივი პერსპექტივა | უკუკუთხოვანი პერსპექტივა |
|---|---|
| გაქცევის წერტილი — ნახატის სიღრმეში | გაქცევის წერტილი — მაყურებელში |
| მონოკულარული, უძრავი თვალი | მრავალფოკუსიანი, დინამიური ხედვა |
| ობიექტური, ევკლიდური სივრცე | ონტოლოგიური, „ზესენსორული” სივრცე |
| მაყურებელი — დამკვირვებელი | მაყურებელი — შეხვედრის მონაწილე |
| „მე ვუყურებ ნახატს” | „ხატი მიყურებს” |
| ეგოცენტრული | თეოცენტრული / ლოგოცენტრული |
პავლე ფლორენსკი-ს ფილოსოფიური არგუმენტი
ფლორენსკის მიხედვით, წრფივი პერსპექტივა არის არა „ობიექტური” ხედვის ფიქსირება, არამედ ფილოსოფიური პოზიცია: ის ადამიანს აყენებს სამყაროს ცენტრში, აფიქსირებს მის თვალს როგორც ერთადერთ, უძრავ, ევკლიდურ-კანტიანურ გაზომვის წერტილს. ესაა რენესანსული ჰუმანიზმის ვიზუალური დოგმა. ხატი კი — ბიზანტიური ტრადიციის მემკვიდრე — უარყოფს ამ ეგოცენტრიზმს: ხატში სივრცე არის არა ადამიანის კუთვნილება, არამედ ღვთაებრივი რეალობის გამოვლენა. უკუკუთხოვანი პერსპექტივა არის „ზესენსორული აღქმის” (suprasensual perception) გეომეტრიული ინსტრუმენტი.
ანდრეი ტარკოვსკი-ს კინემატოგრაფიული ადაპტაცია
ტარკოვსკი უკუკუთხოვანი პერსპექტივის პრინციპს კინოენაში თარგმნის:
- დეცენტრალიზებული კომპოზიცია — „ანდრეი რუბლიოვი (1966)“-ის „ბრბოთი დომინირებული კადრები” (ნარიმან სკაკოვის ტერმინი), სადაც პროტაგონისტი იკარგება სივრცეში.
- სპაციალური დისლოკაცია — პერსონაჟები არ უყურებენ ერთმანეთს საუბრისას; კადრი არ ემორჩილება „შოტ-რივერს-შოტის” კონვენციას.
- დროის „ძერწვა” — ხანგრძლივი კადრები ქმნიან ტემპორალურ უძრაობას, რომელიც ხატის ტემპორალობის ანალოგია.
- „ცელულოიდის ხატი” — ფილმი, რომელიც ფუნქციონირებს არა როგორც დრამა, არამედ როგორც სამლოცველო ობიექტი.
იხილე ბრიდჯი: ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
ბიზანტიური ხატწერა (VI-XV სს.) → რუბლიოვის სამება (1425) → ფლორენსკის თეორიული არტიკულაცია (1919-1922) → ტარკოვსკის კინემატოგრაფია (1966-1986) → თანამედროვე „ნელი კინო” (ბელა ტარი, ალექსანდრ სოკუროვი, ტერენს მალიკი).