ედგარ ალან პო (1809-1849)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ედგარ ალან პო — ამერიკელი მწერალი, პოეტი და კრიტიკოსი, რომელმაც ფაქტობრივად გამოიგონა დეტექტივის ჟანრი და საფუძველი ჩაუყარა ფსიქოლოგიურ თრილერსა და მეცნიერულ ფანტასტიკას. მისი ცხოვრება თავად გოთიკური ტრაგედია იყო: ობალი, ალკოჰოლით განადგურებული, ღარიბი, აღიარებული მხოლოდ სიკვდილის შემდეგ. ცოლი ვირჯინია კლემი ტუბერკულოზით დაიღუპა მის თვალწინ — ეს განცდა სიკვდილისა და ტრაგიკული სილამაზის ცენტრალურ მოტივად გადაიქცა მის შემოქმედებაში.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
პოს შემოქმედებაში ორი სრულიად საპირისპირო სამყარო თანაარსებობს:
აბსოლუტური რაციონალიზმი — დიუპენის მოთხრობებში გონება ტრიუმფს აღწევს. „ჭეშმარიტება ყოველთვის ჭაში არ იმალება… იგი მუდამ ზედაპირზე ზერელედ სუფევს.” აქ ადამიანის ინტელექტი ყოვლისშემძლეა — დიუპენი ვერ დამარცხდა, რადგან ის „მათემატიკოსიცაა და პოეტიც”.
აბსოლუტური ირაციონალიზმი — „შავი კატა”, „გული-გამთქმელი”, „წინააღმდეგობრიობის ჭინკა” აჩვენებს ადამიანის ფსიქიკის ბნელ უფსკრულებს. „წინააღმდეგობრიობის სული” — ადამიანის მიდრეკილება იმისკენ, რაც მისთვის ყველაზე დამღუპველია — პოს ერთ-ერთი უდიდესი ფსიქოლოგიური აღმოჩენაა, რომელიც ნიცშეს და იუნგის ადრინდელ ინტუიციად შეიძლება ჩაითვალოს.
საკვანძო ნაშრომები
| ნაწარმოები | წელი | მთავარი თემა |
|---|---|---|
| მკვლელობა მორგის ქუჩაზე და სხვა (წიგნი) | 1841+ | ანალიტიკური გონების ტრიუმფი, დედუქცია |
| მოთხრობები (ედგარ ალან პო) | სხვადასხვა | ფსიქიკის რღვევა, სიკვდილი, წინააღმდეგობრიობის სული |
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფსიქოლოგია: პოს „წინააღმდეგობრიობის სული” — ადამიანის ირაციონალური მიდრეკილება საკუთარი თავის განადგურებისკენ — პირდაპირ წინ უსწრებს იუნგის ჩრდილის კონცეფციას და ფროიდის „სიკვდილის ინსტინქტს” (თანატოსი)
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი პირდაპირ აგრძელებს პოს ფსიქოლოგიურ ტრადიციას — რასკოლნიკოვის სინდისის ქენჯნა იგივე მექანიზმია, რაც „გული-გამთქმელის” მთხრობელის აღიარება; კაფკას აბსურდული შიში პოს პარანოიის პირდაპირი მემკვიდრეა
- კინო: პოს ატმოსფერო და ფსიქოლოგიური ტერორი ექოს პოულობს ჰიჩკოკის ფილმებში, ტარკოვსკის ირაციონალურ სამყაროში და დეივიდ ლინჩის თვითგანადგურებისკენ მიდრეკილ პერსონაჟებში
- ფილოსოფია: პოს ამბივალენტური ხედვა (ადამიანი = გენიოსი + მონსტრი) ეხმიანება აბსურდის ფილოსოფიას
ვერტიკალური კავშირები
გოთიკური რომანტიზმი (ჰოფმანი, ბაირონი)
→ ედგარ ალან პო (ფსიქოლოგიური საშინელება + დეტექტივი)
→ [[ფიოდორ დოსტოევსკი]] (სულის ფსიქოლოგიური ანატომია)
→ [[ფრანც კაფკა]] (აბსურდული შიში)
→ ჰიჩკოკი / დეივიდ ლინჩი (კინემატოგრაფიული თრილერი)