რომანტიზმი

განმარტება

რომანტიზმი არის მე-18 ს. ბოლო — მე-19 ს. დასაწყისის ფართო კულტურული მოძრაობა, რომელიც წარმოიშვა როგორც რეაქცია განმანათლებლობის გონების კულტზე, ინდუსტრიული რევოლუციის მექანიზმსა და კლასიციზმის წესრიგზე. რომანტიზმი გამოაცხადებდა გრძნობის უპირატესობას გონებაზე, ინდივიდუალური გენიოსის მითს, ბუნების ღვთაებრივ ძალას და შინაგან, ხშირად ბნელ, ქვეცნობიერ სამყაროს. ეს არის პირველი მოძრაობა, რომელიც სისტემატურად იკვლევს ჩრდილი (არქეტიპი)-ს — ადამიანის ირაციონალურ, დემონურ და მისტიკურ განზომილებას.

ისტორიული კონტექსტი

რომანტიზმი განვითარდა რამდენიმე ეტაპად:

წინარომანტიზმი / Sturm und Drang (1770-1790-იანები) — გერმანული აჯანყება რაციონალიზმის წინააღმდეგ:

• იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე — “ახალგაზრდა ვერთერის ვნებანი” (1774) → ინდივიდის გრძნობის კრიზისი როგორც ეპოქალური ფენომენი; “ფაუსტი” — კაცობრიობის ფუნდამენტური შეკითხვების რომანტიკული გაშლა
• შილერი — თავისუფლების პათოსი

მაღალი რომანტიზმი (1800-1830-იანები):

• ინგლისი — Wordsworth, Coleridge, Byron, Shelley, Keats: ბუნების მისტიკა + ბაირონული გმირი
• გერმანია — ნოვალისი, ჰოფმანი, ბრენტანო, ჰაინე
• საფრანგეთი — Hugo, Lamartine, Chateaubriand
• რუსეთი — ალექსანდრე პუშკინი (რუსული რომანტიზმის ცენტრი, “ევგენი ონეგინი”, “პიკის ქალი”), ლერმონტოვი
• აშშ — ედგარ ალან პო (ამერიკული ბნელი რომანტიზმი), ემერსონი, ჰოთორნი

გვიანი რომანტიზმი (1840-1860-იანები) — გარდამავალი რეალიზმი-სკენ.

საკვანძო კონცეფციები

კონცეფცია	განმარტება	კავშირი
გრძნობა vs. გონება	ემოცია, ინტუიცია და ფანტაზია — შემეცნების უპირველესი გზები	იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე, ვერთერი
გენიოსის კულტი	შემოქმედი როგორც თითქმის ღვთაებრივი ფიგურა	ფაუსტი, ბაირონი
ბუნების მისტიკა	ბუნება — სულიერი გამოცხადების სივრცე, არა რესურსი	Wordsworth, ჰუდსონის სკოლა
ჩრდილი (არქეტიპი)	ბნელი, ირაციონალური, დემონური მხარე	ედგარ ალან პო, ჰოფმანი
ორეულობა (Doppelgänger)	გაორებული “მე” — ცნობიერი vs. ქვეცნობიერი	პო, ჰოფმანი, გოგოლი (გარდამავალი)
ეგზოტიკა	შუა საუკუნეები, აღმოსავლეთი, სხვაობა	Hugo, Chateaubriand, ბაირონი
ბაირონული გმირი	ნიჭიერი, ამაყი, გარიყული, ინდივიდუალისტი	ბაირონი, ალექსანდრე პუშკინი (ონეგინი, ალეკო)
ირაციონალური და საშიში	საშინელება, სიგიჟე, ოცნება — ლეგიტიმური თემები	ედგარ ალან პო

გამოვლინებები სხვა დომენებში

📚 ლიტერატურა

• იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე — “ვერთერი” (ინდივიდის გრძნობის უზენაესობა → სუიციდი როგორც ავთენტიურობის აქტი); “ფაუსტი” (ცოდნის, ვნების, გამოსყიდვის რომანტიკული მითი)
• ედგარ ალან პო — მკვლელობა მორგის ქუჩაზე და სხვა (წიგნი), მოთხრობები (ედგარ ალან პო): ამერიკული ბნელი რომანტიზმი, ჩრდილი (არქეტიპი), საშინელი, შიშის ესთეტიკა
• ალექსანდრე პუშკინი — “ევგენი ონეგინი”, “პიკის ქალი”, კავკასიაში განცდილი და ნაოცნებარი (წიგნი): რუსული რომანტიზმი, ბაირონული გმირი, ეგზოტიკური კავკასია
• ბაირონი, შელი, Hugo (ნოტრ-დამი), ვალტერ სკოტი (ისტორიული რომანი) — მხოლოდ ნახსენები

🎭 ფილოსოფია

• იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე — ფილოსოფოს-მწერალი; ბუნების ფილოსოფია
• არტურ შოპენჰაუერი — რომანტიზმის ფილოსოფიური სინთეზი: “ნება” როგორც ირაციონალური ძალა, ხელოვნება როგორც განთავისუფლება
• ფრიდრიხ ნიცშე — რომანტიზმის მემკვიდრე კრიტიკოსი: გენიოსის კულტი, დიონისური
• გერმანული იდეალიზმი — Fichte, Schelling (ბუნებისფილოსოფია), გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი (სული როგორც ისტორიული ძალა)

🧠 ფსიქოლოგია

• კარლ იუნგი — რომანტიკოსების ჩრდილი (არქეტიპი), არაცნობიერი, ორეულობა (Doppelgänger) პირდაპირ შთანთქა ანალიტიკურმა ფსიქოლოგიამ; რომანტიზმი — იუნგის უმნიშვნელოვანესი წინამორბედი
• ზიგმუნდ ფროიდი — ქვეცნობიერის კონცეფცია ნაწილობრივ რომანტიკოსების მემკვიდრეობა (ჰოფმანი, Schelling)

🎬 კინო

• გოთური/საშიშის ტრადიცია — პო-ს რომანტიკული მემკვიდრე: ტიმ ბერტონი, გილერმო დელ ტორო
• სტალკერი (1979) — ტარკოვსკის რომანტიკული ბუნების მისტიკა + მატერიალური სამყაროს უკან სულიერი
• მანქანისტი (The Machinist, 2004) — ორეულობა (Doppelgänger) რომანტიკული არქეტიპის უშუალო შთამომავალი

✝️ რელიგია

• რომანტიზმი ხშირად მისტიკურია, მაგრამ არაეკლესიური — ბუნების პანთეიზმი, ინდივიდუალური სულიერება
• მისტიციზმი — რომანტიკოსები (ნოვალისი, Blake) მისტიციზმის ლიტერატურული აღორძინება
• შლაიერმახერი — რომანტიკული თეოლოგია: რელიგია = “გრძნობა უსასრულობისა”

წარმომადგენელი ნაწარმოებები

წელი	ნაწარმოები	ავტორი	კავშირი
1774	ახალგაზრდა ვერთერის ვნებანი	იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე	წინარომანტიზმი, Sturm und Drang
1808	ფაუსტი (ნაწ. I)	იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე	ცოდნის რომანტიკული მითი
1819	დონ ჟუანი	ბაირონი	ბაირონული გმირი
1831	ნოტრ-დამის ტაძარი	Hugo	საფრანგეთის რომანტიზმი
1833	ევგენი ონეგინი	ალექსანდრე პუშკინი	რუსული რომანტიზმი
1834	კავკასიაში განცდილი და ნაოცნებარი (წიგნი)	ალექსანდრე პუშკინი	ეგზოტიკა, კავკასია
1841	პიკის ქალი	ალექსანდრე პუშკინი	ბედისწერა, ოცნება
1839-45	მოთხრობები (ედგარ ალან პო)	ედგარ ალან პო	ამერიკული ბნელი რომანტიზმი
1841	მკვლელობა მორგის ქუჩაზე და სხვა (წიგნი)	ედგარ ალან პო	დეტექტივის ჟანრის ფესვი

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი: განმანათლებლობა (რეაქცია), Sturm und Drang, ბაროკოს გრძნობადობა, შექსპირის აღდგენა, რუსოს “ბუნების კულტი”
• მემკვიდრე:
  • რეალიზმი — რეაქცია რომანტიზმის ოცნებაზე, მოთხოვნა ობიექტურობაზე
  • სიმბოლიზმი (Baudelaire, Mallarmé) — რომანტიზმის ესთეტიკური გაშლა
  • ფიოდორ დოსტოევსკი — რომანტიზმის ფსიქოლოგიური რადიკალიზაცია (ორეული (წიგნი), თეთრი ღამეები (წიგნი) — პირდაპირი წარმომავლობა)
  • ფრანც კაფკა — გერმანული ბნელი რომანტიზმის (ჰოფმანი) უცხოობის ხაზის ექსტრემალური გაგრძელება
  • ფსიქოანალიზი (ზიგმუნდ ფროიდი, კარლ იუნგი) — რომანტიკოსების ქვეცნობიერის აღმოჩენის სამეცნიერო ფორმალიზაცია