ორეული (1846)
ავტორი: ფიოდორ დოსტოევსკი · 1846
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
პეტერბურგელი ჩინოვნიკი იაკობ გოლიადკინი — ტიპური „პატარა კაცი” საშინელი არასრულფასოვნების კომპლექსით. ერთ დილას ეტლს ქირაობს, საყიდლებზე მიდის, მაგრამ ქუჩაში უფროსს რომ ხედავს, ეტლში იმალება: „ეს მე არ ვარო.” საღამოს კლარას მეჯლისზე იპარება, კარადასთან იმალება, ყველას თვალწინ საშინლად ირცხვენს თავს და სახლიდან აგდებენ.
სწორედ ამ ღამეს, წვიმასა და თოვლში, ქუჩაში ხვდება კაცს — ზუსტ ასლს, მის ორეულს. მეორე დღეს ორეული სამსახურში ჩნდება. თავიდან ვითომ საწყალია და მეგობრდება, მაგრამ მალევე ოსტატურად ელაქუცება უფროსებს, იპარავს გოლიადკინის საქმეს და კოლეგების წინაშე სასტიკად დასცინის ორიგინალს.
გოლიადკინი ნელ-ნელა კარგავს ყველაფერს. ბოლოს იღებს ყალბ წერილს ვითომ კლარასგან — ღამით გამიტაცეო. მიდის, მაგრამ იქ შეკრებილი საზოგადოება და ორეული ელოდება. ყველა ვითომ თანაგრძნობით უყურებს, ორეული ბოროტად იცინის, ექიმი კარეტაში შეჰყავს და ფსიქიატრიულ კლინიკაში მიჰყავს.
ზოგადი მიმოხილვა
ფიოდორ დოსტოევსკის ადრეული ნოველა, „პეტერბურგული პოემა” — მეორე გამოქვეყნებული ნაწარმოები „ღარიბი ხალხის” შემდეგ. მოთხრობა ტიტულარულ მრჩეველ იაკობ პეტრეს ძე გოლიადკინ-ზეა, რომელიც პეტერბურგში, შესტილავოჩნის ქუჩაზე ცხოვრობს თავის მსახურ პეტრუშკასთან ერთად. ერთ ღამეს გოლიადკინი ხვდება თავის სრულ ასლს — გოლიადკინ უმცროსს — რომელიც თანდათან იპყრობს მის ცხოვრებას, სამსახურს, საზოგადოებრივ ურთიერთობებს და ბოლოს საბოლოოდ ანადგურებს.
ნოველა 13 თავისგან შედგება. ქართული თარგმანი გამოქვეყნებულია გამომცემლობა „ლითერასის” მიერ.
ფილოსოფიური ბირთვი
ორეულის ცენტრალური კითხვა: რა ხდება, როდესაც ადამიანი თავის ფარულ, ჩახშობილ „მე”-ს ფიზიკურ სახეს შეხვდება? გოლიადკინი — მორცხვი, უხერხული, სოციალურად უხილავი ჩინოვნიკი — ხვდება თავის ორეულს, რომელიც ყველაფერ იმას აკეთებს, რასაც ორიგინალი ვერ ბედავს: თავხედია, ეშმაკური, წარმატებული, მაცდური.
ეს არის ჩრდილის ლიტერატურული მანიფესტაცია ნახევარი საუკუნით კარლ იუნგამდე. იუნგი ჩრდილს განმარტავს როგორც პიროვნების იმ ნაწილს, რომელსაც ეგო უარყოფს და არაცნობიერში აგდებს. გოლიადკინ უმცროსი = გოლიადკინ უფროსის ჩრდილი, რომელმაც ფიზიკური ფორმა მიიღო.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
გოლიადკინ უფროსი — პერსონა (ნიღაბი)
გოლიადკინი = ადამიანი, რომელიც მთლიანად პერსონა-ში (იუნგიანური ნიღაბი) ცხოვრობს. ის ცდილობს „წესიერი” იყოს, დაიცვას სოციალური იერარქია, „თავის ადგილზე” იდგეს. მაგრამ მისი არაცნობიერი ამბოხებს — ის ოცნებობს სოციალურ წარმატებაზე, კლარა ოლსუფიევნას სიყვარულზე, თანამშრომლების აღიარებაზე. ეს ოცნებები, რომლებსაც ვერ ახორციელებს, პროექციის სახით „გარეთ” გამოდიან — ორეულის სახით.
პირველი სცენა — სარკეში ჩახედვა: გოლიადკინი იღვიძებს და სარკეში იყურება, „ნამძინარევ, ბრუტიან სახეს” ხედავს და „დიდად ნაამები” რჩება. ეს არის ირონიული სარკის მოტივი — ადამიანი ვერ ხედავს საკუთარ ნამდვილ სახეს.
გოლიადკინ უმცროსი — ჩრდილი
ორეული = ჩრდილის სრული ინკარნაცია. მას აქვს ყველაფერი, რაც ორიგინალს არ აქვს: სოციალური მოხერხებულობა, თავდაჯერებულობა, კომუნიკაბელურობა. მაგრამ ის ასევე ატარებს ორიგინალის ფარულ ბოროტებას: მუხანათობას, გამცემლობას, მანიპულაციას.
ორეულის ევოლუცია ნოველაში:
- თავდაპირველი „მეგობრობა” — გოლიადკინი ცდილობს ორეულთან შერიგებას (ჩრდილის ინტეგრაციის მცდელობა)
- ორეულის ღალატი — ორეული იწყებს ორიგინალის ადგილის დაკავებას (ჩრდილის ინფლაცია)
- საბოლოო დამარცხება — გოლიადკინი გადაიყვანება სულიერ საავადმყოფოში (ჩრდილთან ბრძოლის წაგება = სიგიჟე)
კრესტიან ივანოვიჩ რუტენშპიცი — ექიმი/მსაჯული
ექიმი, რომელიც თავდაპირველად გოლიადკინის მკურნალია, ბოლოს კი მის „წამყვანად” იქცევა საავადმყოფოში. ის ერთდროულად სამკურნალო ფიგურა და ფატალური ძალაა — ნოველის ბოლო სცენაში კრესტიან ივანოვიჩი კარეტაში ზის „ეშმაკურად მოელვარე თვალებით”.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება ნოველაში | კავშირი |
|---|---|---|
| ორეულობა (Doppelgänger) | ლიტერალური ორეული — გოლიადკინ უმცროსი, სრული ფიზიკური ასლი | ე.თ.ა. ჰოფმანი, გოგოლი, სტივენსონი |
| ჩრდილი (არქეტიპი) | ორეული = ჩრდილის ობიექტივაცია, რომელიც ეგოს ანგრევს | კარლ იუნგი — 50 წლით ადრე |
| გაუცხოება | გოლიადკინი = სოციალურად იზოლირებული ჩინოვნიკი, საზოგადოებისგან გარიყული | იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) |
| სიგიჟე და რეალობა | მკითხველი ვერ არჩევს — ორეული რეალურია თუ ჰალუცინაცია? | ფსიქიატრიული ამბივალენტობა |
ორეულობის ანატომია — საწყისი წერტილი
ეს ნოველა არის ორეულობა (Doppelgänger) კონცეფციის საფუძველმდებარე ტექსტი დოსტოევსკის სამყაროში. აქედან იწყება ხაზი, რომელიც გადის:
- იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) (1864) — იატაკქვეშეთის კაცი = ინტერნალიზებული ორეული (ორეული აღარ არის გარეგანი ფიგურა, არამედ შინაგანი ხმა)
- დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) — სვიდრიგაილოვი = რასკოლნიკოვის ორეული (მისი შესაძლო მომავალი)
- ეშმაკნი (წიგნი) (1872) — სტავროგინი და პიოტრ ვერხოვენსკი = ორეულის ურთიერთობა
- ძმები კარამაზოვები (წიგნი) (1880) — ივანეს ეშმაკი = საბოლოო, ყველაზე დახვეწილი ორეული (ეშმაკი = ივანეს საკუთარი არაცნობიერი)
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: გაუცხოება — გოლიადკინი = გაუცხოებული ადამიანი, რომელიც საკუთარ თავსაც გაუცხოვდა; ორეულის გაჩენა = ეგოს ფრაგმენტაცია, რომელიც მოგვიანებით ეგზისტენციალიზმის ცენტრალურ თემად იქცევა
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — ჩრდილის არქეტიპის ყველაზე პირდაპირი ლიტერატურული ილუსტრაცია; ასევე ანტიციპირებს სქიზოფრენიის ფენომენოლოგიას (ბლოილერი ამ ტერმინს 1911 წელს შემოიღებს)
- კინო: მანქანისტი (The Machinist, 2004) — ტრევორ რეზნიკი = თანამედროვე გოლიადკინი: უძილობით დაქანცული მუშა, რომლის ორეული (აივან) მის ცხოვრებას ანგრევს; „ბრძოლის კლუბი” (Fight Club, 1999) — ტაილერ დარდენი = ორეულის კლასიკური თანამედროვე ვერსია: მთხრობელის ჩრდილი, რომელიც ყველაფერს აკეთებს, რასაც ორიგინალი ვერ ბედავს
- ლიტერატურა: რ.ლ. სტივენსონი, „დოქტორი ჯეკილი და მისტერ ჰაიდი” (1886) — ორეულობა როგორც მორალური გახლეჩა; ოსკარ უაილდი, „დორიან გრეის პორტრეტი” (1890) — ჩრდილი ნახატის სახით
ვერტიკალური ჯაჭვი
ე.თ.ა. ჰოფმანი, „ქვიშის კაცი” (1816) — გერმანული რომანტიკული ორეული → გოგოლი, „ცხვირი” (1836) — პეტერბურგული აბსურდი → დოსტოევსკი, „ორეული” (1846) — ფსიქოლოგიური ორეულობის საფუძველი → სტივენსონი, „ჯეკილი და ჰაიდი” (1886) — მორალური გახლეჩა → კარლ იუნგი, ჩრდილის არქეტიპი (1912+) — თეორიული ფორმულირება → „ბრძოლის კლუბი” (1999) / მანქანისტი (The Machinist, 2004) — თანამედროვე კინემატოგრაფიული ორეული
კავშირი დოსტოევსკის სხვა ნაწარმოებებთან
- ეს არის დოსტოევსკის პირველი ექსპერიმენტი ორეულობის თემაზე — ჯერ ლიტერალური, ფიზიკური ორეული. მოგვიანებით ეს თემა სულ უფრო ფსიქოლოგიური და მეტაფიზიკური ხდება.
- თეთრი ღამეები (წიგნი) (1848) — „ორეულის” უშუალოდ შემდეგ დაწერილი, სრულიად განსხვავებული ტონალობით: იქ, სადაც გოლიადკინი თავის ჩრდილს ხვდება, „მეოცნებე” საკუთარ ანიმას (იდეალურ ქალს) ხვდება
- თვით დოსტოევსკი „ორეულის” იდეას „ჩემს ყველაზე დიდ ტიპად” მიიჩნევდა, თუმცა ნოველის ფორმით უკმაყოფილო იყო