ორეული (1846)
ზოგადი მიმოხილვა
ფიოდორ დოსტოევსკი-ს ადრეული ნოველა, „პეტერბურგული პოემა” — მეორე გამოქვეყნებული ნაწარმოები „ღარიბი ხალხის” შემდეგ. მოთხრობა ტიტულარულ მრჩეველ იაკობ პეტრეს ძე გოლიადკინ-ზეა, რომელიც პეტერბურგში, შესტილავოჩნის ქუჩაზე ცხოვრობს თავის მსახურ პეტრუშკასთან ერთად. ერთ ღამეს გოლიადკინი ხვდება თავის სრულ ასლს — გოლიადკინ უმცროსს — რომელიც თანდათან იპყრობს მის ცხოვრებას, სამსახურს, საზოგადოებრივ ურთიერთობებს და ბოლოს საბოლოოდ ანადგურებს.
ნოველა 13 თავისგან შედგება. ქართული თარგმანი გამოქვეყნებულია გამომცემლობა „ლითერასის” მიერ.
ფილოსოფიური ბირთვი
ორეულის ცენტრალური კითხვა: რა ხდება, როდესაც ადამიანი თავის ფარულ, ჩახშობილ „მე”-ს ფიზიკურ სახეს შეხვდება? გოლიადკინი — მორცხვი, უხერხული, სოციალურად უხილავი ჩინოვნიკი — ხვდება თავის ორეულს, რომელიც ყველაფერ იმას აკეთებს, რასაც ორიგინალი ვერ ბედავს: თავხედია, ეშმაკური, წარმატებული, მაცდური.
ეს არის ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ლიტერატურული მანიფესტაცია ნახევარი საუკუნით კარლ იუნგი-ს ადრე. იუნგი ჩრდილს განმარტავს როგორც პიროვნების იმ ნაწილს, რომელსაც ეგო უარყოფს და არაცნობიერში აგდებს. გოლიადკინ უმცროსი = გოლიადკინ უფროსის ჩრდილი, რომელმაც ფიზიკური ფორმა მიიღო.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
გოლიადკინ უფროსი — პერსონა (ნიღაბი)
გოლიადკინი = ადამიანი, რომელიც მთლიანად პერსონა-ში (იუნგიანური ნიღაბი) ცხოვრობს. ის ცდილობს „წესიერი” იყოს, დაიცვას სოციალური იერარქია, „თავის ადგილზე” იდგეს. მაგრამ მისი ქვეცნობიერი ამბოხებს — ის ოცნებობს სოციალურ წარმატებაზე, კლარა ოლსუფიევნას სიყვარულზე, თანამშრომლების აღიარებაზე. ეს ოცნებები, რომლებსაც ვერ ახორციელებს, პროექციის სახით „გარეთ” გამოდიან — ორეულის სახით.
პირველი სცენა — სარკეში ჩახედვა: გოლიადკინი იღვიძებს და სარკეში იყურება, „ნამძინარევ, ბრუტიან სახეს” ხედავს და „დიდად ნაამები” რჩება. ეს არის ირონიული სარკის მოტივი — ადამიანი ვერ ხედავს საკუთარ ნამდვილ სახეს.
გოლიადკინ უმცროსი — ჩრდილი
ორეული = ჩრდილის სრული ინკარნაცია. მას აქვს ყველაფერი, რაც ორიგინალს არ აქვს: სოციალური მოხერხებულობა, თავდაჯერებულობა, კომუნიკაბელურობა. მაგრამ ის ასევე ატარებს ორიგინალის ფარულ ბოროტებას: მუხანათობას, გამცემლობას, მანიპულაციას.
ორეულის ევოლუცია ნოველაში:
- თავდაპირველი „მეგობრობა” — გოლიადკინი ცდილობს ორეულთან შერიგებას (ჩრდილის ინტეგრაციის მცდელობა)
- ორეულის ღალატი — ორეული იწყებს ორიგინალის ადგილის დაკავებას (ჩრდილის ინფლაცია)
- საბოლოო დამარცხება — გოლიადკინი გადაიყვანება სულიერ საავადმყოფოში (ჩრდილთან ბრძოლის წაგება = სიგიჟე)
კრესტიან ივანოვიჩ რუტენშპიცი — ექიმი/მსაჯული
ექიმი, რომელიც თავდაპირველად გოლიადკინის მკურნალია, ბოლოს კი მის „წამყვანად” იქცევა საავადმყოფოში. ის ერთდროულად სამკურნალო ფიგურა და ფატალური ძალაა — ნოველის ბოლო სცენაში კრესტიან ივანოვიჩი კარეტაში ზის „ეშმაკურად მოელვარე თვალებით”.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება ნოველაში | კავშირი |
|---|---|---|
| ორეულობა (Doppelgänger) | ლიტერალური ორეული — გოლიადკინ უმცროსი, სრული ფიზიკური ასლი | ე.თ.ა. ჰოფმანი, გოგოლი, სტივენსონი |
| ჩრდილი (არქეტიპი) | ორეული = ჩრდილის ობიექტივაცია, რომელიც ეგოს ანგრევს | კარლ იუნგი — 50 წლით ადრე |
| გაუცხოება | გოლიადკინი = სოციალურად იზოლირებული ჩინოვნიკი, საზოგადოებისგან გარიყული | ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი) |
| სიგიჟე და რეალობა | მკითხველი ვერ არჩევს — ორეული რეალურია თუ ჰალუცინაცია? | ფსიქიატრიული ამბივალენტობა |
ორეულობის ანატომია — საწყისი წერტილი
ეს ნოველა არის ორეულობა (Doppelgänger) კონცეფციის საფუძველმდებარე ტექსტი დოსტოევსკის სამყაროში. აქედან იწყება ხაზი, რომელიც გადის:
- ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი) (1864) — მიწისქვეშეთის კაცი = ინტერნალიზებული ორეული (ორეული აღარ არის გარეგანი ფიგურა, არამედ შინაგანი ხმა)
- დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) — სვიდრიგაილოვი = რასკოლნიკოვის ორეული (მისი შესაძლო მომავალი)
- ეშმაკნი (წიგნი) (1872) — სტავროგინი და პიოტრ ვერხოვენსკი = ორეულის ურთიერთობა
- ძმები კარამაზოვები (წიგნი) (1880) — ივანეს ეშმაკი = საბოლოო, ყველაზე დახვეწილი ორეული (ეშმაკი = ივანეს საკუთარი ქვეცნობიერი)
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: გაუცხოება — გოლიადკინი = გაუცხოებული ადამიანი, რომელიც საკუთარ თავსაც გაუცხოვდა; ორეულის გაჩენა = ეგოს ფრაგმენტაცია, რომელიც მოგვიანებით ეგზისტენციალიზმი-ს ცენტრალურ თემად იქცევა
- ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — ჩრდილის არქეტიპის ყველაზე პირდაპირი ლიტერატურული ილუსტრაცია; ასევე ანტიციპირებს სქიზოფრენიის ფენომენოლოგიას (ბლოილერი ამ ტერმინს 1911 წელს შემოიღებს)
- კინო: მანქანისტი (The Machinist, 2004) — ტრევორ რეზნიკი = თანამედროვე გოლიადკინი: უძილობით დაქანცული მუშა, რომლის ორეული (აივან) მის ცხოვრებას ანგრევს; „ბრძოლის კლუბი” (Fight Club, 1999) — ტაილერ დარდენი = ორეულის კლასიკური თანამედროვე ვერსია: მთხრობელის ჩრდილი, რომელიც ყველაფერს აკეთებს, რასაც ორიგინალი ვერ ბედავს
- ლიტერატურა: რ.ლ. სტივენსონი, „დოქტორი ჯეკილი და მისტერ ჰაიდი” (1886) — ორეულობა როგორც მორალური გახლეჩა; ოსკარ უაილდი, „დორიან გრეის პორტრეტი” (1890) — ჩრდილი ნახატის სახით
ვერტიკალური ჯაჭვი
ე.თ.ა. ჰოფმანი, „ქვიშის კაცი” (1816) — გერმანული რომანტიკული ორეული → გოგოლი, „ცხვირი” (1836) — პეტერბურგული აბსურდი → დოსტოევსკი, „ორეული” (1846) — ფსიქოლოგიური ორეულობის საფუძველი → სტივენსონი, „ჯეკილი და ჰაიდი” (1886) — მორალური გახლეჩა → კარლ იუნგი, ჩრდილის არქეტიპი (1912+) — თეორიული ფორმულირება → „ბრძოლის კლუბი” (1999) / მანქანისტი (The Machinist, 2004) — თანამედროვე კინემატოგრაფიული ორეული
კავშირი დოსტოევსკის სხვა ნაწარმოებებთან
- ეს არის დოსტოევსკის პირველი ექსპერიმენტი ორეულობის თემაზე — ჯერ ლიტერალური, ფიზიკური ორეული. მოგვიანებით ეს თემა სულ უფრო ფსიქოლოგიური და მეტაფიზიკური ხდება.
- თეთრი ღამეები (წიგნი) (1848) — „ორეულის” უშუალოდ შემდეგ დაწერილი, სრულიად განსხვავებული ტონალობით: იქ, სადაც გოლიადკინი თავის ჩრდილს ხვდება, „მეოცნებე” საკუთარ ანიმას (იდეალურ ქალს) ხვდება
- თვით დოსტოევსკი „ორეულის” იდეას „ჩემს ყველაზე დიდ ტიპად” მიიჩნევდა, თუმცა ნოველის ფორმით უკმაყოფილო იყო