სოდომი და გომორა (1921-1922)
ავტორი: მარსელ პრუსტი · ფრანგული: Sodome et Gomorrhe · „დაკარგული დროის ძიებაში” ციკლის მეოთხე ტომი (პირველი ნაწილი 1921, მეორე — 1922)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე, რომ ეს წიგნი იწყება პატარა საიდუმლოს გაცხადებით. ჩვენი მთხრობელი შემთხვევით ხდება მოწმე, თუ როგორ ეფლირტავება უცნაური და ძლევამოსილი ბარონი დე შარლუსი ყოფილ მეჟილეტე ჟიუპიენს. ეს აღმოჩენა მთხრობელს სრულიად ახალ სამყაროს უხსნის — ფარული სურვილებისა და ჰომოსექსუალების („ინვერტების”) სამყაროს, რომელსაც ის მეცნიერივით, თითქმის მცენარეებზე დაკვირვების მსგავსად იკვლევს.
შემდეგ მივდივართ პრინცესა დე გერმანტის გრანდიოზულ მიღებაზე. აქ უამრავი სოციალური ნიღაბი ცვივა. ვხედავთ ძველ ნაცნობებს, მათ შორის სვანს, რომელიც სასიკვდილოდ დაავადებულია, მაგრამ მაინც ახერხებს თავისი მორალური პოზიციის დაფიქსირებას დრეიფუსის საქმის გარშემო, რაც იმ დროის საფრანგეთში უზარმაზარი სკანდალი იყო. არისტოკრატია კვდება, ბურჟუაზია (მაგალითად, მადამ ვერდიურენი) კი სულ უფრო მეტ ძალაუფლებას იკრებს.
წიგნის მეორე ნახევარში მთხრობელი ბრუნდება ბალბეკში, ზღვისპირა კურორტზე, სადაც წარსულში ბებიასთან ერთად ისვენებდა. აქ ხდება ფსიქოლოგიურად ყველაზე მძიმე რამ: ის მოულოდნელად, დაგვიანებით განიცდის ბებიის სიკვდილს. ეს „გულის ინტერმიტენციები” ანადგურებს მას, თუმცა ცხოვრება გრძელდება და ის კვლავ იწყებს ურთიერთობას ალბერტინთან. სიყვარულის ნაცვლად, ამ ურთიერთობას მალე ავადმყოფური ეჭვიანობა იკავებს. მთხრობელი სულ იმაზე ფიქრობს, ხომ არ აქვს ალბერტინს ფარული ურთიერთობები სხვა ქალებთან.
სანამ ჩვენი გმირი საკუთარ პარანოიაში იხარშება, ბალბეკში ჩამოდის ბარონი დე შარლუსი, რომელიც ახლა ახალგაზრდა, ნიჭიერ, მაგრამ უპრინციპო მევიოლინე მორელზეა შეყვარებული. დე შარლუსისა და ვერდიურენების კლანის კომიკური და ტრაგიკული ურთიერთობების ფონზე, მოვლენები ვითარდება მანამ, სანამ მთხრობელი, მატარებლით მგზავრობისას, შემთხვევით არ იგებს შოკისმომგვრელ სიმართლეს: ალბერტინი ახლოს ყოფილა მადამ ვინტეილის ლესბოსელ მეგობართან. ეს ინფორმაცია მთხრობელისთვის სამყაროს დასასრულია. შიშისა და ეჭვიანობისგან შეშლილი, მიუხედავად იმისა, რომ ცოტა ხნის წინ მასთან დაშორება უნდოდა, დედამისს ეუბნება, რომ ალბერტინი აუცილებლად ცოლად უნდა მოიყვანოს, რათა სამუდამოდ გამოამწყვდიოს იგი საკუთარ კონტროლქვეშ. ეს არის შეშლილობის და სიყვარულის აბსურდულობის ტრაგიკული ფინალი.
ფილოსოფიური ბირთვი
წიგნის სათაური თავად ფილოსოფიური განცხადებაა — ბიბლიური სოდომი (კაცთაშორისი ვნება) და გომორა (ქალთაშორისი ვნება) პრუსტისთვის არ არის მორალური ვერდიქტი, არამედ ბუნებრივი მოვლენების კატალოგი. სექსუალობა აქ ბოტანიკურ ფენომენადაა გადააზრებული:
„…პოზების მიღება იმ კეკლუცობით, რომელიც ორქიდეას ექნებოდა ბზიკის განგებულებითი გამოჩენისას.”
ბარონ დე შარლუსისა და ჟიუპიენის შეხვედრა ორქიდეასა და მწერის შეხვედრის ანალოგია — ბუნების კანონი, არა მორალური დაცემა. ეს არის პრუსტისეული ნატურალისტური განწმინდვა ჰომოსექსუალობისა, ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილის” შემდგომ მორალურ ვაკუუმში.
წიგნის მეორე ცენტრალური აღმოჩენა — გულის ინტერმიტენციები (les intermittences du cœur):
„რადგან მეხსიერების დარღვევებთანაა დაკავშირებული გულის ინტერმიტენციები.”
გლოვა, ისევე როგორც სიყვარული, არ ემორჩილება ნებაყოფლობით კონტროლს. ბებიის სიკვდილი მთხრობელისთვის წლის შემდეგ რეალური ხდება, ფიზიკური ჟესტის (ფეხსაცმლის შეხსნის) გამეორებისას, რომელიც წარსულის ცოცხალ შრეს აბრუნებს. ფსიქოლოგიურად ეს არის ფროიდის Trauerarbeit-ის (გლოვის შრომის) ლიტერატურული ჩემპიონი — გლოვის გადავადებული, მაგრამ გამანადგურებელი ძალის ანალიზი, ფროიდის „გლოვა და მელანქოლიის” პარალელურად დაწერილი.
მესამე ფილოსოფიური დასკვნა — სიყვარული პათოლოგიაა:
„სიყვარული იბადება ასეთ შემთხვევაში, ისევე როგორც ზოგიერთი ნერვული დაავადება, მტკივნეული სისუსტის არაზუსტი ახსნისგან.”
ალბერტინისადმი მთხრობელის გრძნობა იკვებება არა მისი ობიექტური თვისებებით, არამედ მისი საიდუმლოებებითა და მთხრობელის ეჭვიანობით. სიყვარული აქ არის ფსიქიატრიული მოვლენა, არა რომანტიკული გრძნობა. ფინალში, გადაწყვეტილება ცოლად შერთვის შესახებ — არა სიყვარულის გამარჯვება, არამედ პარანოიის წინაშე კაპიტულაცია.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
მთხრობელი — დამკვირვებლის არქეტიპი, რომელიც მსხვერპლად გადაიქცევა. წიგნის დასაწყისში ის ცივი, ცნობისმოყვარე ანალიტიკოსია, რომელიც ფარულად აკვირდება შარლუსსა და ჟიუპიენს. შუა ნაწილში გლოვა მას ანადგურებს. ფინალში ის თავად ხდება საკუთარი პარანოიის ტყვე. ეს სამფაზიანი ტრანსფორმაცია — დამკვირვებელი → მგლოვიარე → შეშლილი — წიგნის ცენტრალური ფსიქოლოგიური დრამაა.
ბარონი დე შარლუსი — ჩრდილის სრული განხორციელება, არისტოკრატული პერსონის ქვეშ ფარული ვნება, რომელიც ბოლომდე იხსნება. პრუსტი მას ქალის ღიმილისა და ნაკვთების მქონე მამაკაცად აღწერს — ანდროგინული ფიგურა, კარლ იუნგის ანიმის გაცხადება მამაკაცში:
„…რაც მან უცებ მომაგონა, ისე უტყუარად ჰქონდა მას, წამიერად, ნაკვთები, გამომეტყველება, ღიმილი მისი, იყო ქალი!”
შარლუსის სიყვარული მევიოლინე მორელისადმი ერთდროულად ტრაგიკომიკურია (არისტოკრატიული ძალაუფლება მდაბიო მუსიკოსის ახირებების წინაშე იმსხვრევა) და ფილოსოფიურად ღრმაა (ვნება სოციალურ იერარქიას აუქმებს).
ალბერტინ სიმონე — მიუწვდომელი ობიექტის არქეტიპი. ის არის terra incognita — მთხრობელის ცნობიერებაში მუდმივად მუტაციური, მუდმივად საეჭვო ფიგურა. პრუსტი აქ აღწერს იმას, რასაც სარტრი მოგვიანებით „სხვის გამიზნულობა”-ს უწოდებს — ადამიანი, რომელიც ჩვენთვის ყოველთვის ბნელი ნახევარია.
მადამ ვერდიურენი — ბურჟუაზიული სნობიზმის სრული არქეტიპი, რომელიც ბოლოს არისტოკრატიის ადგილს დაიჭერს („დაბრუნებულ დროში”). მისი დიქტატორული „პატარა კლანი” — ვერდიურენების სალონი — სოციალური ფარისევლობის სარკეა.
„ყველაფრის ატანა შემიძლია, გარდა მოწყენილობისა. ეს, არა, არასოდეს!”
მევიოლინე მორელი — ციხურუა გენიოსის არქეტიპი: უპრინციპო, ნიჭიერი, ნებისმიერ მფარველზე უარის თქმის უნარის მქონე. ის არის რეპრეზენტაცია იმისა, რასაც სარტრი მოგვიანებით mauvaise foi-ს („ცუდი რწმენა”-ს) უწოდებს.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| ორქიდეა და ბზიკი | ბუნებრივი, გარდაუვალი მიზიდულობა; ჰომოსექსუალობის ორგანული ხასიათი (შარლუსი + ჟიუპიენი) |
| ჰიუბერ რობერის შადრევანი | არისტოკრატიული სიცოცხლისუნარიანობა, ხელოვნებისა და ბუნების შერწყმა, დროში გაყინული სილამაზე |
| ფეხსაცმლის შეხსნა (ბალბეკში) | მექანიკური ჟესტი, რომელიც ბებიის უნებლიე მეხსიერებას აღძრავს — გულის ინტერმიტენციების ფიზიკური ტრიგერი |
| ძილი და სიზმრები | ცნობიერების მიღმა არსებული დრო და სივრცე, სადაც მეხსიერება და ტკივილი დროებით იბლოკება |
| მატარებელი (ფინალში) | სოციალური და ეგზისტენციალური გადასვლის სივრცე, სადაც მთხრობელი შოკისმომგვრელ სიმართლეს იგებს ალბერტინზე |
ფილოსოფიური დებატი
წიგნი სამ მთავარ კითხვას სვამს:
სოციალური იერარქიის ბუნება — არისტოკრატია (გერმანტები, კამბრემერები) ვერდიურენების ბურჟუაზიულ კლანს უპირისპირდება. დრეიფუსის საქმე ამ დებატის კატალიზატორია. პრუსტი აჩვენებს, რომ ორივე მხარე ილუზიებით საზრდოობს, და რომ „იმარჯვებს” დრო, რომელიც შლის ამ იერარქიებს და აჩვენებს მათ ფსევდო-მნიშვნელობას.
სექსუალური იდენტობის ბუნება — პრუსტი ბოტანიკურ მეტაფორებს იყენებს, რათა ჰომოსექსუალობა მორალური ვერდიქტიდან ამოიყვანოს და ბუნების კანონად აქციოს. შარლუსი და ჟიუპიენი ბუნებრივი აუცილებლობის ძალით მოქმედებენ.
სიყვარულის ბუნება — სიყვარული აქ სუბიექტური ტანჯვაა, არა სხვა ადამიანის ობიექტური თვისებების შედეგი. ის არსებობს მხოლოდ ეჭვიანობისა და მეხსიერების პრიზმაში. „იმარჯვებს” პათოლოგიური ხედვა.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ანრი ბერგსონის
duréeდა უნებლიე მეხსიერება — გულის ინტერმიტენციები ბერგსონულიmémoire affective-ს წმინდა ნიმუშია. ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილის” შემდგომი მორალური ვაკუუმი — წიგნის ფონია. - ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდის „გლოვა და მელანქოლია” (1917) — ფაქტობრივად პარალელურია „გულის ინტერმიტენციების” თავისა; პრუსტი დამოუკიდებლად მიდის იმავე დასკვნებამდე, ფროიდის წაუკითხავად. იუნგის ჩრდილი და ანიმა — შარლუსის ფიგურის ზუსტი დიაგრამა.
- ლიტერატურა: ჯეიმს ჯოისის ულისე (1922) — სექსუალობისა და სუბიექტურობის პარალელური მოდერნისტული გამოკვლევა. თომას მანის სიკვდილი ვენეციაში (1912) — დათრგუნული ჰომოსექსუალური ვნება, რომელიც გარესამყაროს ანადგურებს. დოსტოევსკის მარადი ქმარი — ეჭვიანობისა და ფარული ფსიქოლოგიის სრული წინამორბედი.
- კინო: ლუჩინო ვისკონტის Death in Venice (1971) — შარლუსის ვიზუალური გადათარგმნა; ფასბინდერის Querelle (1982) — პრუსტული „ინვერსიის” ესთეტიკური მემკვიდრე.
- რელიგია: სოდომისა და გომორას ბიბლიური ნარატივი (დაბადება 19) აქ მთლიანად გადააზრებულია — მორალური ვერდიქტიდან ნატურალისტურ კატალოგად. პრუსტი იყენებს ბიბლიურ მითს როგორც ირონიულ კონტრაპუნქტს.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები (იდეური)
- ბიბლია — სოდომისა და გომორას მითი (დაბადება 19), რომელსაც პრუსტი პოლემიკურად გადააფასებს
- მარკიზ დე სადი (თუ არსებობს) — სექსუალური ნორმის გადაფასების ფრანგული ტრადიცია
- დოსტოევსკი — ეჭვიანობისა და ფსიქოლოგიური ტანჯვის უწინდელი მაგალითი
ციკლის შიდა კონტექსტი
- წინამორბედი ტომი: გერმანტების მხარე (1920-1921) — სადაც მთხრობელი არისტოკრატიულ წრეში შედის
- წინა ტომი (ალბერტინთან კავშირისთვის): „ყვავილოვანი გოგონების ჩრდილში” (1919) — სადაც ალბერტინი პირველად შემოდის
- მემკვიდრე ტომი: პატიმარი ქალი (1923, პოსტუმური) — ალბერტინის გამოკეტვის ფიზიკური განხორციელება
- ფინალი: „დაბრუნებული დრო” (1927) — სადაც შარლუსისა და მთელი ციკლის სრული რკალი იხურება
მემკვიდრეები
- ჯეიმს ჯოისი — ულისე (1922), მოლი ბლუმის ლესბოსური მინიშნებები, ცნობიერების ნაკადი
- ვირჯინია ვულფი — ორლანდო (1928), სექსუალური იდენტობის გარდაქმნა
- ჟან ჟენე — Notre Dame des Fleurs (1944), ჰომოსექსუალური დემიმონდის ლიტერატურული აღწერა
- ჯეიმს ბოლდუინი — Giovanni’s Room (1956), ჰომოსექსუალობის ფსიქოლოგიური ფიგურა
- მაიკლ კანინგემი — The Hours (1998), პრუსტ-ვულფისეული მოდერნისტული ფორმის გადარჩენა