ყვავილოვანი გოგონების ჩრდილში (1919)
ავტორი: მარსელ პრუსტი · ფრანგული: À l’ombre des jeunes filles en fleurs · „დაკარგული დროის ძიებაში” ციკლის მეორე ტომი · გონკურის პრემია (1919)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ეს წიგნი მარსელ პრუსტის მონუმენტური ციკლის მეორე ნაწილია, სადაც ჩვენი მთხრობელი ბავშვობიდან მოზარდობაში გადადის და რეალობის მწარე, მაგრამ ლამაზ გაკვეთილებს იღებს.
ყველაფერი იწყება პარიზში. მთხრობელი ყურებამდეა შეყვარებული ჟილბერტ სვანზე. ის ხშირად სტუმრობს სვანების სახლს, რომელიც სავსეა ხელოვნებითა და სნობური საზოგადოებით. აქ ის ხვდება მარკიზ დე ნორპუას — დიპლომატს, რომელიც თავისი კონსერვატიული, მოსაწყენი რჩევებით აფერხებს ახალგაზრდა ბიჭის სამწერლო ამბიციებს. იქვე ხვდება თავის კერპს, მწერალ ბერგოტსაც, და იმედგაცრუებულია — დიდი მწერალი აღმოჩნდება წითელცხვირა, პატარა წვერიანი კაცი, თუმცა მისი საუბარი ინარჩუნებს გენიალურობის ნაპერწკლებს. დროთა განმავლობაში ჟილბერტის მიმართ სიყვარული მტკივნეული ხდება. ჟილბერტი გრილდება, მთხრობელი კი რთულ ფსიქოლოგიურ თამაშს იწყებს — გადაწყვეტს აღარ ნახოს ის, რათა დაავიწყდეს. და მართლაც, ნელ-ნელა ეს ტაქტიკა მუშაობს.
მეორე ნაწილში მთხრობელი და მისი ბებია მიემგზავრებიან ბალბეკში — ზღვისპირა კურორტზე, რომელიც მთხრობელს თავის წარმოსახვაში მისტიკურ და მშფოთვარე ადგილად წარმოედგინა. თუმცა, როცა იქ ჩადის, ძველი ილუზიები იმსხვრევა: ბალბეკის ლეგენდარული ეკლესია ჩვეულებრივ ქალაქის მოედანზე დგას, ბანკის გვერდით. სასტუმროში ცხოვრება ახალი, სასტიკი გამოცდილებაა, სავსე სნობი დამსვენებლებით და მკაცრი მენეჯერებით.
აქ ის იჩენს ახალ მეგობარს, რობერ დე სენ-ლუს — ახალგაზრდა არისტოკრატს, რომელშიც უცნაურადაა შერწყმული კეთილშობილება და სოციალისტური იდეები. სენ-ლუს მეშვეობით მთხრობელი ხვდება ბარონ დე შარლუსს, საოცრად ქედმაღალ და ფარული ვნებებით სავსე ფიგურას, და ხელახლა ხვდება თავის სკოლის მეგობარ ბლოხს.
მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი გარდატეხა მაშინ ხდება, როცა ესპლანადაზე მოსეირნე გოგონების ჯგუფს — „პატარა ბანდას” — დაინახავს. ისინი თოლიებივით თავისუფლები, ველურები და უდარდელები არიან. მთხრობელის ყურადღება ერთ-ერთ მათგანზე, ალბერტინ სიმონეზე ჩერდება. ცნობილი მხატვრის, ელსტირის (რომლის ნამუშევრებიც მთხრობელს ასწავლის, თუ როგორ უნდა დაინახოს სამყარო ახლებურად, მეტაფორულად) დახმარებით, ის გოგონებს ეცნობა. იწყება ახალი რომანტიკული ფაზა: პიკნიკები კლდეებზე, ველოსიპედებით სეირნობა და ალბერტინის მიმართ ნელ-ნელა მზარდი ობსესია, რაც ბალბეკის საზაფხულო სეზონს დაუვიწყარს, თუმცა კვლავაც ილუზიებით სავსეს ხდის. წიგნი გვტოვებს ახალი სიყვარულის ზღურბლზე, სადაც მთავარი არა თვითონ გოგონა, არამედ მთხრობელის შინაგანი ძიებები და მოლოდინებია.
ფილოსოფიური ბირთვი
წიგნის ცენტრალური ფილოსოფიური აღმოჩენაა აღქმის სუბიექტურობა — ნებისმიერი რეალობა (ადგილი, ადამიანი, ემოცია) არის აღქმის პროდუქტი, არა გარე ობიექტი. ესაა პრუსტისეული ფენომენოლოგია ლიტერატურულ ფორმაში, ანრი ბერგსონის durée-ის პარალელურად.
ელსტირის (მხატვრის) პოზიცია წიგნის ესთეტიკური მანიფესტია:
„საგანთა სახელები ყოველთვის გამოხატავენ გონების ხედვას, რომელიც უცხოა მათ შესახებ ჩვენი ნამდვილი შთაბეჭდილებებისთვის და რომელიც გვაიძულებს გამოვრიცხოთ მათგან ყველაფერი, რაც ამ ხედვას არ შეესაბამება.”
ჭეშმარიტი რეალობის დანახვა, პრუსტის აზრით, მხოლოდ მეტაფორის მეშვეობითაა შესაძლებელი. ენა და ტრადიცია ბადებენ იარლიყებს, რომლებიც ჩახშობენ პირველადი, სუბიექტური შთაბეჭდილების სიზუსტეს. ხელოვნება — განსაკუთრებით მხატვრობა — ანთავისუფლებს საგნებს ამ იარლიყებისგან.
მეორე მთავარი ფილოსოფიური დასკვნა — სიყვარული ილუზიაა. სიყვარულის ობიექტი არასოდეს არის თავად ობიექტი; ის არის სუბიექტის წარმოსახვის პროექცია. ჟილბერტი და, უფრო მოგვიანებით, ალბერტინი — ორივე მთხრობელის სურვილების ეკრანები არიან, არა პიროვნებები:
„ნებისმიერი ადამიანის მიმართ ყველაზე ექსკლუზიური სიყვარული ყოველთვის არის რაღაც სხვა რამის სიყვარული.”
ეს დასკვნა პრუსტს აქცევს ზიგმუნდ ფროიდის თანამოაზრედ ობიექტური ურთიერთობების სუბიექტურ ბუნებაზე — თუმცა პრუსტი დამოუკიდებლად მიდის მის პარალელურ იდეებამდე, ლიტერატურული ფორმით.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
მთხრობელი — ხელოვანის ცნობიერების არქეტიპი, პრუსტის თავად alter ego. არასანდო მთხრობელი (unreliable narrator), რომლის აღქმა მუდმივად იცვლება საკუთარი ემოციური მდგომარეობის მიხედვით. ის არის ხელოვნებად ქცევის პროცესი: ცხოვრებიდან ციტატის ამოხერხების აპარატი, რომელიც თვითშეცნობამდე ჯერ არ მიმხვდარა.
„მივხვდი, რომ რადგან ჩემს გულს ასე სწყუროდა იმ სამყაროს ხელახალი დიზაინი, რომელმაც ის არ დააკმაყოფილა, ეს ნიშნავდა, რომ ჩემი გული არ შეცვლილა.”
შარლ სვანი — გაფლანგული პოტენციალის არქეტიპი, მთხრობელის კონტრასტული პერსონაჟი (foil). თუ წარსულში ელიტარული წრეების სასურველი სტუმარი იყო, ახლა ოდეტზე დაქორწინების გამო ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში ტრიალებს. სვანი — გამაფრთხილებელი ხმაა მთხრობელისთვის: ესთეტიკური ცხოვრება, რომელიც სოციალურ კომპრომისებსა და წარუმატებელ სიყვარულს შეეწიროს.
ალბერტინ სიმონე — პროექციის არქეტიპი. არა ფიქსირებული პიროვნება, არამედ მთხრობელის სურვილების ტილო. ის არის ადამიანი, რომელიც არ არსებობს მანამ, სანამ სურვილი არ შექმნის მას. ფროიდიანული ობიექტური ურთიერთობების თეორიის ლიტერატურული წინამორბედი.
ბარონი დე შარლუსი — ჩრდილის განსახიერება. ფარული, რეპრესირებული ვნებები, უკიდურესი არისტოკრატიული სიამაყე და პარადოქსული სენსიტიურობა ერთ პერსონაჟში. წიგნის დასაწყისში ის უცნაურ, საშიშ ან გიჟ ადამიანად წარმოჩნდება; შემდეგ ერუდიტი, ესთეტი არისტოკრატი. შარლუსის სრული სახე მხოლოდ „სოდომსა და გომორაში” იხსნება, მაგრამ მისი ჩრდილის ენერგია უკვე აქ არის შემოთავაზებული.
რობერ დე სენ-ლუ — ნამდვილი არისტოკრატული ელეგანტურობის არქეტიპი, ტოქსიკურ საზოგადოებაში შემორჩენილი; შერწყმული სოციალისტური იდეალებითა და ინტელექტუალური მისწრაფებებით.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| „პატარა ბანდა” (the little gang) | ახალგაზრდობის მიუწვდომლობა, სიცოცხლის ქაოტური ძალა, რომელიც ეწინააღმდეგება ბალბეკის ხანდაზმული არისტოკრატების სტატიკურ სამყაროს; „a little world apart, living a single life” |
| ზღვა | აღქმის, მეხსიერებისა და გოგონების ცვალებადი ბუნება — როგორც ზღვა იცვლის ფერსა და ფორმას მზის შუქზე, ისე იცვლება ალბერტინის სახე |
| ბალბეკის ეკლესია | წარმოსახვის მსხვრევა — სახელების მაგია ჩვეულებრივ ქალაქის მოედანს წააწყდა |
| ელსტირის ნახატები | ხელოვნების ძალა ანთავისუფლოს საგნები ენის იარლიყებისგან; რეალობის ახლებური აღქმა |
ფილოსოფიური დებატი
წიგნში დაპირისპირებულია ორი ესთეტიკური პოზიცია:
- მარკიზ დე ნორპუა იცავს კონსერვატიულ, პრაგმატულ, ფორმალურ ლიტერატურას. მისთვის ბერგოტის შემოქმედება „tootling” — უბრალო ფლეიტაზე წრიპინი.
- ბერგოტი და ელსტირი ამტკიცებენ, რომ ჭეშმარიტება მხოლოდ ინდივიდუალურ შთაბეჭდილებასა და მეტაფორაშია.
წიგნი ცალსახად იღებს ელსტირის მხარეს: რეალობის გასააზრებლად გონება უნდა „დავაბრმაოთ” და სამყარო ლოგიკური იარლიყების გარეშე დავინახოთ. ეს არის პრუსტისეული მოდერნისტული მანიფესტი — ხელოვნების უპირატესობა ინტელექტზე.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ანრი ბერგსონის
durée— მეხსიერების ცვალებადი ბუნება, რომელიც წიგნის ცენტრალური თემაა, ფაქტობრივად ბერგსონული ფილოსოფიის ლიტერატურული თარგმანია. პრუსტი ცენტრალიზებულად წარმოადგენს ბერგსონის დროის ფილოსოფიას ნარატივის ფორმაში. - ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდის პროექცია და ობიექტური ურთიერთობები — ჟილბერტი და ალბერტინი კლასიკური „პროექციის ობიექტებია” ფროიდიანული ჩარჩოში, თუმცა პრუსტი მათ ფროიდის პარალელურად, მისგან დამოუკიდებლად აღწერს.
- კარლ იუნგი — ბარონი დე შარლუსი ჩრდილის ზუსტი კლინიკური შემთხვევაა: რეპრესირებული ჰომოსექსუალობა, რომელიც პერსონის ქვეშ იმალება და მისი ენერგია ირონიაში, ქედმაღლობაში, ფარულ დაკვირვებაში იშლება.
- ლიტერატურა: ჯეიმს ჯოისის ულისეს ცნობიერების ნაკადი პრუსტული ტექნიკის პარალელურია; თომას მანის ჯადოსნური მთის სანატორიუმი ბალბეკის სასტუმროს სოციალური მიკროკოსმოსის ალბათ უახლოესი ანალოგია. ვირჯინია ვულფის „მომენტის ეპიფანია” უშუალოდ პრუსტის მადლენისა და ელსტირის ეპიზოდებს ეხმიანება.
- მუსიკა: ვაგნერისეული ლაიტმოტივის ლიტერატურული ანალოგი — „ვენტეის სონატის პატარა ფრაზა”, რომელიც მთელ ციკლში მეორდება როგორც სიყვარულის მელოდიური ანდაზა.
- ფერწერა: ელსტირი — იმპრესიონისტული ხედვის ლიტერატურული განხორციელება. მისი „კარკეტუიტის პორტის” ნახატი მეტაფორული აღქმის მანიფესტია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები (იდეური)
- წმინდა ავგუსტინეს „აღსარებანი” — შინაგანი ცნობიერების პირველი დასავლური მაგალითი, რომელიც დროს, მეხსიერებასა და იდენტობას ფილოსოფიურ პრობლემად აქცევს
- მონტენი — ესეისტური თვითანალიზი, რომელიც პრუსტული რეფლექსიური ტონის ნიმუშია
- დოსტოევსკი — ფსიქოლოგიური სიღრმე და ცნობიერების ცვალებადი ნაკადი (განსაკუთრებით მიწისქვეშეთიდან-ში)
ციკლის შიდა კონტექსტი
- წინამორბედი ტომი: სვანის მხარეს (1913) — სადაც მთხრობელის ბავშვობა და სვანის სიყვარული ოდეტისადმი აღიწერება, უნებლიე მეხსიერების მადლენის სცენა
- მემკვიდრე ტომი: გერმანტების მხარე (1920-1921) — სადაც მთხრობელი არისტოკრატიულ წრეში შედის
- ფინალი: „დაბრუნებული დრო” (1927) — სადაც მთხრობელი, გერმანტების ბიბლიოთეკაში, ამ წიგნის ფრაგმენტული ილუზიების მთლიან ხელოვნურ სტრუქტურას აღიქვამს
მემკვიდრეები
- ჯეიმს ჯოისი — ულისე (1922), ცნობიერების ნაკადის სრული განვითარება
- ვირჯინია ვულფი — ქალბატონი დალოუეი (1925), მომენტის ეპიფანია
- სამუელ ბეკეტი — პრუსტი (1931), ცალკე ფილოსოფიური ესე პრუსტის დროის თეორიაზე
- ვლადიმერ ნაბოკოვი — ადა-ში (1969), პრუსტული უნებლიე მეხსიერების დიალოგი