ევქარისტია, ეპისკოპოსი, ეკლესია (1965)

ავტორი: იოანე ზიზიულასი · სადოქტორო დისერტაცია, ათენის უნივერსიტეტი, 1965 · ორიგინალი: Eucharist, Bishop, Church: The Unity of the Church in the Divine Eucharist and the Bishop During the First Three Centuries

არგუმენტის მოკლე შეჯამება

ზიზიულასის მთავარი თეზისი: პირველი სამი საუკუნის ეკლესიის ერთიანობა და კათოლიკობა ფუნდამენტურად ევქარისტიული და ეპისკოპოცენტრული იყო; თითოეული ადგილობრივი ეკლესია, რომელიც იკრიბება ეპისკოპოსის გარშემო ევქარისტიისთვის, წარმოადგენს არა მსოფლიო ეკლესიის ნაწილს, არამედ სრულ, კათოლიკე ეკლესიას.

ეს არის ზიზიულასის სადოქტორო დისერტაცია (1965), სადაც მისი მოგვიანებითი ონტოლოგიური პროექტი უკვე ემბრიონულ ფორმაში გვხვდება — ქრისტე როგორც “მრავალის” შემკრები, პიროვნება როგორც კინონიის ნაყოფი, და ეკლესია როგორც ესქატოლოგიური რეალობა.

თეზისის “გულისცემა” — კათოლიკობის ონტოლოგიური განსაზღვრება, არა გეოგრაფიული:

“Each single Church, gathered around the Bishop and culminating in his person, is not simply a part of the whole within the one, holy, catholic and apostolic Church; but inasmuch as she communes in the whole in the unity of the Holy Spirit, she is herself one, holy, catholic and apostolic Church, i.e. the ‘fullness’ and the ‘body of Christ.‘” (თითოეული ცალკეული ეკლესია, შეკრებილი ეპისკოპოსის გარშემო და კულმინირებული მის პიროვნებაში, არ არის უბრალოდ მთლიანობის ნაწილი… არამედ რამდენადაც იგი ეზიარება მთლიანობას სულიწმიდის ერთობაში, ის თავად არის ერთი, წმინდა, კათოლიკე და სამოციქულო ეკლესია.)

არგუმენტი იწყება ბიბლიური და ესქატოლოგიური წანამძღვრებით (სადაც “მრავალი” ერთიანდება ქრისტეში ევქარისტიის მეშვეობით), გრძელდება ისტორიული ფორმირების ანალიზით (ეგნატე ანტიოქიელი, ირინეოსი, კვიპრიანე კართაგენელი), და სრულდება რთული საკითხით — როგორ გაჩნდა სამრევლოები (parishes) მე-3-მე-4 საუკუნეებში ისე, რომ ეპისკოპოსის ცენტრალურობა არ დაიკარგა.

ძირითადი თეოლოგიური ცნებები

Εὐχαριστία — ევქარისტია

“the supreme incorporation of the Church in Christ in space and time”

ევქარისტია არ არის ინდივიდუალური გადარჩენის საშუალება (როგორც დასავლური სქოლასტიკა ასწავლიდა), არამედ ეკლესიის ონტოლოგიური გამოცხადება და სხეულის ერთიანობის აქტი. ის არის ყველა ეკლესიოლოგიური ინსტიტუტის (მათ შორის ეპისკოპოსის) ფუძე.

Ἐπίσκοπος — ეპისკოპოსი

“presiding in the place of God”

ეპისკოპოსი არის ევქარისტიული კრების თავმჯდომარე — ქრისტეს ცოცხალი ხატი. მისი ძალაუფლება მომდინარეობს არა ადმინისტრაციული ფუნქციიდან (როგორც პროტესტანტული ისტორიოგრაფია ამტკიცებდა), არამედ ლიტურგიკული პოზიციიდან.

Καθολικὴ Ἐκκლესία — კათოლიკე ეკლესია

ტერმინი მომდინარეობს არისტოტელესეული kath’ olou-დან და ნიშნავს იმას, რაც არის სრული, მთლიანი, სისავსის მქონე — არა გეოგრაფიულად უნივერსალური.

“the local Church is catholic not because of her relationship with the ‘universal’ Church, but because of the presence within her of the whole Christ…”

ადგილობრივი ეკლესია კათოლიკეა არა იმიტომ, რომ ნაწილია რაღაც მსოფლიო ორგანიზმისა, არამედ იმიტომ, რომ მასში ევქარისტიაში სრულად იმყოფება მთლიანი ქრისტე.

პიროვნება vs ინდივიდი

უკვე 1965 წელს ზიზიულასი ავითარებს თავის მოგვიანებითი ონტოლოგიის ბირთვს:

“The individual is a natural category… The person is a qualitative category which abolishes or transcends the laws of arithmetic.” (ინდივიდი ბუნებრივი კატეგორიაა… პიროვნება კი თვისებრივი კატეგორიაა, რომელიც აუქმებს არითმეტიკის კანონებს.)

ინდივიდუალიზმი კლავს პიროვნულობას; პიროვნება არსებობს მხოლოდ სხვასთან მიმართებაში (“კინონია/კომუნია”). ეს ფილოსოფიური სინთეზი ხსნის, თუ როგორ შეიძლება იყოს “მრავალი” ერთი სხეული ევქარისტიაში.

საკვანძო ციტატები

“the Eucharist forms the centre of all life in the Church” — ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის ფუნდამენტი.
“supper (i.e. Divine Eucharist) and ‘the Church’ (ekklesia) or ‘the Church of God’ mean the same thing.” — პავლე მოციქულისეული ტერმინოლოგიის ევქარისტიული იდენტიფიკაცია.
“…the local Church is the very Church of God, the eternal, full, and whole Church.” — კათოლიკობის ონტოლოგიური და არა გეოგრაფიული გაგება.
“Let that be considered a certain (bebaia) eucharist which is under the leadership of the Bishop…” (ეგნატე) — ფუნდამენტური ეპისკოპოცენტრული პრინციპი.
“The individual is a natural category… The person is a qualitative category which abolishes or transcends the laws of arithmetic.” — დაცემული ინდივიდუალიზმის გამიჯვნა ონტოლოგიური პიროვნულობისგან.
“…Christianity is not a world view or an ideology… Anything that is a truth of faith and a rule of life circulates and appears in the world ‘in person’.” — ჭეშმარიტება პიროვნული და ინკარნაციულია.
“The Catholic Church, as the whole Church, is such by virtue of the fact that she has the whole Christ. But the local Church too is likewise catholic, because she has the whole Christ through the Divine Eucharist.” — ქრისტოლოგიისა და ადგილობრივი თემის ფუნდამენტური კავშირი.
“More than one Bishop in the same place meant more than one Eucharist…” — კანონიკური წესი ერთი ქალაქის ერთი ეპისკოპოსის შესახებ ევქარისტიული პერსპექტივიდან.
“…the theology of the Church is nothing but a chapter, and one of the principal chapters, of Christology.” — ფლორენსკის ექო.
“Schismatics are outside the Church, and in consequence, there can be no question of their participation in the sphere of the body of Christ.” (კვიპრიანე) — ეკლესიის საზღვრები.
“…the parish did not form a self-sufficient and self-contained eucharistic unity, but an extension in space of the one self-same episcopocentric Eucharist.” — სამრევლოს (parish) გაჩენის პრობლემის გადაწყვეტა.
“…the one, holy, catholic and apostolic Church does not form a unity of parts added together, but an organic unity of complete Churches…” — კათოლიკობის თეორიის შეჯამება.

სისტემური განზომილებები

ეკლესიოლოგია: წიგნის აბსოლუტური ცენტრი. ეკლესია არ არის სოციოლოგიური ან ორგანიზაციული სტრუქტურა, არამედ საკრამენტული ყოფიერება. ის სრულად რეალიზდება ევქარისტიულ კრებაში, რომელსაც წინამძღოლობს ეპისკოპოსი. სამრევლოები — მხოლოდ ამ საეპისკოპოსო საკურთხევლის რადიუსებია.
ქრისტოლოგია: ეკლესიოლოგია გაგებულია, როგორც ქრისტოლოგიის თავი. ქრისტე არის “მრავალის” შემკრები ლოგოსი. ევქარისტიაში ადგილობრივი ეკლესია ხდება მთლიანი ქრისტეს სხეული — არა ნაწილი, არამედ სისავსე (pleroma).
ანთროპოლოგია: მკაცრად უპირისპირდება ინდივიდუალიზმს. ადამიანის ნამდვილი ყოფიერება (პიროვნულობა) არსებობს მხოლოდ ზიარებაში.

პატრისტიკული წყაროები — ვისზე დგას ავტორი

იგნატი ანტიოქიელი — ზიზიულასის ეკლესიოლოგიის მთავარი საყრდენი. ფორმულა “სადაც ეპისკოპოსია, იქ იყოს ხალხიც” არის ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის მანიფესტი. ავტორი ეგნატეს კითხულობს არა როგორც იერარქიის იურიდიულ დამცველს, არამედ როგორც ევქარისტიული ონტოლოგიის ღვთისმეტყველს.
კვიპრიანე კართაგენელი — De catholicae ecclesiae unitate; ევქარისტიული ერთიანობა და მართლმადიდებლობის კავშირი; ერეტიკოსთა ნათლისღების საკითხი.
ირინეოს ლიონელი — მოციქულებრივი მემკვიდრეობისა და ჭეშმარიტების (orthodoxy) ევქარისტიასთან კავშირი.
იუსტინე მარტვილი და იპოლიტე რომაელი — ლიტურგიკული ტრადიციის პირველწყაროები. იპოლიტეს Apostolic Tradition ადასტურებს, რომ თავდაპირველად მხოლოდ ეპისკოპოსი აღავლენდა ევქარისტიას.

პოლემიკა — რამდენ ფრონტზე ილაშქრებს ავტორი

თეოლოგიური/ისტორიული ფრონტები

პროტესტანტული ისტორიოგრაფია (ტიუბინგენის სკოლა, ადოლფ ფონ ჰარნაკი, რუდოლფ ზომი, ფ.კ. ბაური) — მითი “ქარიზმატული სული ინსტიტუციური კანონის წინააღმდეგ” და ლოკალურის უნივერსალურის წინააღმდეგ.
რომაულ-კათოლიკური უნივერსალიზმი (პიერ ბატიფოლი) — მოსაზრება, თითქოს კათოლიკობა გეოგრაფიულ უნივერსალობას და რომის პრიმატს ნიშნავდა პირველ საუკუნეებში. ზიზიულასი აკრიტიკებს “კოლეგიალობის” თეორიას, სადაც ეპისკოპოსები კოლეგიის “ნაწილებად” განიხილებიან.
რუსული ევქარისტიული ეკლესიოლოგია (ნიკოლოზ აფანასიევი, ალექსანდრე შმემანი) — იზიარებს ევქარისტიის ცენტრალურობას, მაგრამ აკრიტიკებს მათ ცალმხრივობას, როცა კანონიკურ სტრუქტურებს და მართლმადიდებლური სარწმუნოების აუცილებლობას მიუთითებდნენ უბრალოდ როგორც “გარე” ფაქტორებს.

ფილოსოფიური ფრონტი

მოდერნული ინდივიდუალიზმი და კოლექტივიზმი — იშველიებს მარტინ ბუბერის (“მე-შენ”), ნიკოლაი ბერდიაევისა და ჟაკ მარიტენის ეგზისტენციალისტურ იდეებს.

ჰორიზონტალური კავშირები

⛪ რელიგია და თეოლოგია

იგნატი ანტიოქიელი — წიგნის ცენტრალური პატრისტიკული წყარო
ყოფიერება როგორც თანაზიარება (წიგნი) — ზიზიულასის 1985 წლის ესეების კრებული, რომელშიც ამ დისერტაციის ეკლესიოლოგია ონტოლოგიაში გარდაიქმნება
ლექციები ქრისტიანულ დოგმატიკაში (წიგნი) — ამ წიგნის ევქარისტიული ეკლესიოლოგია იქ ხდება მთელი დოგმატური სისტემის ფინალი
ევქარისტიული ზიარება და სამყარო (წიგნი) — 2011 წლის წიგნი, სადაც ევქარისტიული ეკლესიოლოგია ფართოვდება ეკოლოგიურ თეოლოგიამდე
ზიარება და სხვაობა (წიგნი) — ონტოლოგიური გადაღრმავება
ვლადიმერ ლოსკი · გიორგი ფლოროვსკი — პარიზის სკოლის წინამორბედები

🧠 ფილოსოფია

მარტინ ბუბერი — “მე-შენ” — ევქარისტიული კრების ფილოსოფიური რეზონანსი
ემანუელ ლევინასი — “სხვის” ფილოსოფია, რომელთან დიალოგი 2006 წლის წიგნში გაგრძელდება
ჟაკ მარიტენი · ნიკოლაი ბერდიაევი — პერსონალიზმის მე-20 საუკუნის ფრანგული და რუსული ფრონტები
კარტეზიანული Cogito ergo sum — რადიკალური უარყოფა: ყოფიერება ნიშნავს ზიარებას

🎭 ფსიქოლოგია

გაუცხოება — ინდივიდუალისტური არითმეტიკული ეგოცენტრიზმი = გაუცხოების სოციოლოგიური ფორმა
ერიხ ფრომი — “ყოფნა vs ქონა” — პიროვნება-ინდივიდის დიქოტომია

📖 ლიტერატურა

ფიოდორ დოსტოევსკი — “ყველა ერთი ერთმანეთის წინაშე ცოდვაშია დამნაშავე” (კარამაზოვები) — ევქარისტიული კრებულობის ლიტერატურული ფორმულა

🎬 კინო

ანდრეი ტარკოვსკი — ანდრეი რუბლიოვი (1966) — ადგილობრივი ევქარისტიული კრების ესქატოლოგიური ხატი

ვერტიკალური ჯაჭვი (ქრონოლოგია)

წინამორბედები (პატრისტიკა)

მე-2 ს. იგნატი ანტიოქიელი — ევქარისტია, ეპისკოპოსი
მე-3 ს. კვიპრიანე კართაგენელი — კათოლიკობა, ერთიანობა
მე-2-3 ს. ირინეოსი, იუსტინე მარტვილი, იპოლიტე — ლიტურგიული ტრადიცია

უშუალო ინტელექტუალური კონტექსტი

1920-30: სერგი ბულგაკოვი
1930-40: გიორგი ფლოროვსკი — ნეო-პატრისტული სინთეზი
1944: ვლადიმერ ლოსკი — Mystical Theology
1950-60: ნიკოლოზ აფანასიევი — “ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის” მამა
ალექსანდრე შმემანი — ლიტურგიული ღვთისმეტყველება

ამ დისერტაცია

1965: ევქარისტია, ეპისკოპოსი, ეკლესია (ზიზიულასის საფუძველი)

მომდევნო განვითარება

ისტორიული კონტექსტი

ნაშრომი დაიწერა 1965 წელს, ნეო-პატრისტული სინთეზისა და ეკუმენური მოძრაობის (ვატიკანის II კრების) ფონზე. ზიზიულასი უშუალოდ დგას ფლოროვსკის, ალექსანდრე შმემანისა და ნიკოლოზ აფანასიევის მხრებზე — თუმცა ამ უკანასკნელის (“ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის” მამის) მიმართ კრიტიკულია: აფანასიევი სულსა და კანონს, სიყვარულსა და ინსტიტუტს მიჯნავს, ზიზიულასი კი მათ ევქარისტიაში აერთიანებს.

ეს წიგნი გახდა თანამედროვე მართლმადიდებლური ეკლესიოლოგიის ქვაკუთხედი და უდიდესი გავლენა მოახდინა კათოლიკურ-მართლმადიდებლურ ეკუმენურ დიალოგზე, სადაც ზიზიულასი ათეული წლის განმავლობაში თანათავმჯდომარე იყო.

ავტორის “ბოლო სიტყვა”

ზიზიულასის ხედვა მკვეთრად ონტოლოგიური და კატაფატიკურია ეკლესიასთან მიმართებით. მისი ხედვით, სამყაროს გადარჩენა და ინდივიდუალიზმისგან განკურნება ხდება ევქარისტიული კრებულობის (კინონია) მეშვეობით. ეკლესია არ არის იდეების ან ღირებულებების სისტემა (როგორც ეს ტიუბინგენის სკოლას მიაჩნდა), არამედ ის არის თავად განკაცებული ქრისტე, რომელიც ისტორიაში ესქატოლოგიურ რეალობად, საღვთო ევქარისტიად ვლინდება.

ავტორი მკითხველს სთავაზობს სრულყოფილ ეკლესიოლოგიურ ჩარჩოს, რომელიც ათავისუფლებს მართლმადიდებლურ აზროვნებას როგორც პაპისტური, ისე პროტესტანტული გავლენებისგან — არა პოლემიკური მიზეზით, არამედ იმიტომ, რომ პირველი საუკუნეების ემპირიული რეალობა მხოლოდ ზიზიულასის ტრიადა — ერთი ევქარისტია, ერთი ეპისკოპოსი, ერთი ადგილობრივი კათოლიკე ეკლესია — შეიძლება სწორად გადმოგვცეს.

მეთოდოლოგია ეფუძნება lex orandi, lex credendi — ლოცვის წესი განსაზღვრავს რწმენის წესს. თეოლოგია ამოიზრდება ცოცხალი ლიტურგიიდან; ეპისკოპოსის ადმინისტრაციული ძალაუფლება მეორადია და გამომდინარეობს მისი ლიტურგიკული პოზიციიდან.

კულტურული მატრიცა

ნავიგატორი

ევქარისტია, ეპისკოპოსი, ეკლესია