ზიარება და სხვაობა (2006)
ავტორი: იოანე ზიზიულასი · 2006 · ორიგინალი: Communion and Otherness: Further Studies in Personhood and the Church
არგუმენტის მოკლე შეჯამება
ზიზიულასის რადიკალური თეზისი: სხვაობა (otherness) არ არის ერთიანობის მეორადი მოვლენა, არამედ იგი ონტოლოგიურად პირველადია და ყოფიერების განუყოფელი ნაწილია, რაც წმინდა სამების შინაგან ცხოვრებაზეა დაფუძნებული.
წიგნი პასუხობს ფუნდამენტურ ფილოსოფიურ პრობლემას — სუბსტანციის/ბუნების პრიმატს პიროვნებაზე — და ჩაშლის დასავლურ ინდივიდუალიზმსა და სუბსტანციალისტურ ონტოლოგიას, სადაც პიროვნება აღიქმება როგორც იზოლირებული, წინასწარ მოცემული ბუნების მქონე ინდივიდი. თეზისის “გულისცემა” თავს იყრის ერთ წინადადებაში:
“Communion does not threaten otherness; it generates it.” (ზიარება არ ემუქრება სხვაობას; ის ბადებს მას.)
ეს ერთი ფრაზა ფუნდამენტურად გარდაქმნის ონტოლოგიას, ანთროპოლოგიას და ეკლესიოლოგიას. მამა, ძე და სული არიან “სახელები, რომლებიც ურთიერთობაზე მიუთითებენ” — არც ერთი პირი ვერ იქნება “სხვა”, თუ ის არ არის მიმართებაში.
არგუმენტი იწყება ტრიადოლოგიიდან (მამა, როგორც მიზეზი, შობს სამებას თავისუფლებით, არა აუცილებლობით), გადადის ქრისტოლოგიასა და კოსმოლოგიაში (შეუქმნელისა და შექმნილის შეურევნელი და განუყოფელი ერთობა ქრისტეს ჰიპოსტასში), და გვირგვინდება ეკლესიოლოგიითა და ანთროპოლოგიით — ადამიანი ევქარისტიის მეშვეობით იღებს ახალ, ეკლესიურ ჰიპოსტასს, რომელიც მას ბიოლოგიური სიკვდილისგან ათავისუფლებს.
ძირითადი თეოლოგიური ცნებები
ὑπόστασις — ჰიპოსტასი როგორც “ყოფიერების გზა”
კაპადოკიელ მამებზე დაყრდნობით, ზიზიულასი ჰიპოსტასს განმარტავს არა როგორც სუბსტანციას, არამედ როგორც ყოფიერების გზას (mode of being, tropos) — თავისუფლებისა და სიყვარულის ნაყოფს.
“Substance is relational not in itself but in and through and because of the ‘mode of being’ it possesses.”
otherness — სხვაობა
აბსოლუტური, ონტოლოგიური განსხვავებულობა, რომელიც არ ნიშნავს დაყოფას (diairesis), არამედ უნიკალურობას, რომელიც ზიარებიდან იბადება.
“The human being is defined through otherness.”
ekstasis — ექსტაზი (გასვლა საკუთარი თავიდან)
პიროვნების მოძრაობა საკუთარი ბუნების საზღვრებიდან, რათა დაამყაროს კავშირი “სხვასთან”. ეს არ არის ნეოპლატონური გაუფასურება, არამედ ონტოლოგიური ზრდა.
ბიოლოგიური vs ეკლესიური ჰიპოსტასი
ბიოლოგიური დაბადება ადამიანს უქვემდებარებს ბუნების აუცილებლობას და სიკვდილს (ინდივიდუალიზაციას). ჭეშმარიტი პიროვნულობა მიიღწევა მხოლოდ ეკლესიური ჰიპოსტასით ნათლისღებასა და ევქარისტიაში.
“The soul, even though essentially immortal, has a need, in order for it to exist, to be enhypostasized in a relationship…”
ეს პირდაპირ უარყოფს სულის ბუნებრივი უკვდავების პლატონურ გაგებას.
მამის მონარქია
“…the one in God has to be a person and not substance, for substance is a monistic category by definition…”
ერთიანობის საფუძველი არის კონკრეტული პირი (მამა), არა საერთო არსი.
საკვანძო ციტატები
- “Communion does not threaten otherness; it generates it.” — მთელი წიგნის ცენტრალური თეზისი.
- “A totally other being can exist side by side with God’s being, because being does not necessarily come out of being itself; rather, it results from freedom.” — creatio ex nihilo-ს ონტოლოგიური მნიშვნელობა.
- “The absence, therefore, of freedom in the act of creation would amount automatically to the loss of ontological otherness, for both the Creator and his creation.” — თავისუფლებისა და სხვაობის განუყოფლობა.
- “Substance is relational not in itself but in and through and because of the ‘mode of being’ it possesses.” — კაპადოკიელი ონტოლოგიის გამიჯვნა დასავლურისგან.
- “The divine energies qua energies never express God’s personal presence…” — თავისებური კრიტიკა ენერგიებზე ფოკუსირებული პალამიზმისა.
- “Freedom without God would lose its ontological character; it would be reduced to freedom of the will.” — თავისუფლების ონტოლოგიური და არა მორალური ბუნება.
- “The ‘logos of nature’ for Maximus denotes not nature as such but nature personalized.” — მაქსიმეს გადაკითხვა პიროვნების სასარგებლოდ.
- “Death is the opposite and the negation of life. It is a step towards pre-creative ‘non-existence’.” — სიკვდილის ონტოლოგიური, არა მხოლოდ ბიოლოგიური ტრაგედია.
- “Ecclesial mysticism implies an experience which takes us away from what is normally called mysticism.” — ეკლესიური მისტიციზმის გამიჯვნა ინტროსპექციისგან.
- “True personhood is only what we observe in the Trinity, not in humanity, and this excludes individualism…” — ავტორის პერსონალიზმის წყარო.
სისტემური განზომილებები
- ტრიადოლოგია: მამა არის “aition” (მიზეზი); სამების ერთიანობა და სხვაობა თანადროულია; სუბსტანცია ღმერთში არ არის პირველადი.
- ქრისტოლოგია: ქალკედონის ფორმულა — “განუყოფლად” (adiairetos) და “შეურევნელად” (asynchytos) — გამოხატავს ონტოლოგიურ სიყვარულსა და თავისუფლებას. შეურევნელობა იცავს ონტოლოგიურ სხვაობას, ხოლო განუყოფლობა კურნავს სიკვდილს.
- ანთროპოლოგია: ადამიანი, როგორც ღვთის ხატი, მოწოდებულია იყოს პიროვნება და არა უბრალოდ ბუნება. ბიოლოგიური დაბადება — ინდივიდუალიზაციისა და სიკვდილის კანონი; ეკლესიური ჰიპოსტასი — ექსტაზით განთავისუფლება.
- ეკლესიოლოგია: ეკლესია არის სივრცე, სადაც ევქარისტიის მეშვეობით სხვაობა და ზიარება ერთიანდება. ეკლესიური სტრუქტურა ასახავს სამების პერიხორეზისს.
- ესქატოლოგია: “ჭეშმარიტება მდებარეობს მომავალში.” ევქარისტია არის ესქატონის წინასწარი განცდა ისტორიაში.
პოლემიკა — რამდენ ფრონტზე ილაშქრებს ავტორი
თეოლოგიური ფრონტები
- დასავლური სუბსტანციალიზმი (ავგუსტინე, თომა აქვინელი) — ღვთაებრივი ბუნება (divinitas) ლოგიკურად და ონტოლოგიურად წინ დაყენებული პიროვნებაზე
- Filioque — მამის როგორც ერთადერთი მიზეზის (aition) მონარქიას საფრთხეს უქმნის
- ლოსკის პნევმატოლოგია — ზიზიულასი აკრიტიკებს ლოსკის ბუნებისა და პიროვნების მკაცრ დაპირისპირებას
ფილოსოფიური ფრონტები
- ბერძნული მონისტური ფილოსოფია (პლატონი, არისტოტელე) — სამყარო მარადიულია, ემორჩილება აუცილებლობას
- მარტინ ჰაიდეგერი — “ყოფნა-სიკვდილისკენ”; ზიზიულასისთვის სიკვდილი ონტოლოგიური ტრაგედიაა, რომლის დაძლევაც მხოლოდ ეკლესიურ პიროვნულობას შეუძლია
- ემანუელ ლევინასი — განსაკუთრებული დიალოგის პარტნიორი. ლევინასი ეძებს “სხვის” უპირატესობას ეთიკაში და ბერძნულ ონტოლოგიას “ტოტალიტარულად” აცხადებს. ზიზიულასი პასუხობს: “…ontology does not have to be substantialistic in order to be true ontology.” თუ ონტოლოგია პიროვნებაზეა დაფუძნებული, ის აღარ არის ტოტალიტარული
- თანამედროვე ფემინიზმი — “The Fatherhood of God is incompatible with individualism…” — პასუხობს ფემინისტურ კრიტიკას მამობის ცნების შესახებ
ჰორიზონტალური კავშირები
⛪ რელიგია და თეოლოგია
- ვლადიმერ ლოსკი — წინამორბედი, მაგრამ ამ წიგნში ღია კრიტიკის ობიექტი (ბუნებისა და პიროვნების მკაცრი დაპირისპირება, მიდგომა ფილიოკვესადმი)
- დოგმატური ღვთისმეტყველება (წიგნი) — ლოსკის ტრიადოლოგიის საფუძველი, რომელსაც ზიზიულასი აგრძელებს და აკრიტიკებს ერთდროულად
- ყოფიერება როგორც ზიარება (წიგნი) — წინამორბედი ფორმულირება, რომელსაც ეს წიგნი ღრმავდება და ფილოსოფიურად რადიკალიზდება
- ლექციები ქრისტიანულ დოგმატიკაში (წიგნი) — იმავე ონტოლოგიური სისტემის სისტემური ექსპოზიცია
- მაქსიმე აღმსარებელი — “logos of nature” გადაკითხული პერსონალიზებულ ბუნებად
🧠 ფილოსოფია
- ემანუელ ლევინასი — მთავარი ფილოსოფიური დიალოგის პარტნიორი. ზიზიულასი ინაწილებს ლევინასის “სხვის” პრიმატს, მაგრამ ლევინასთან ეს ეთიკაა; ზიზიულასთან — ონტოლოგია
- მარტინ ჰაიდეგერი — Sein-zum-Tode (ყოფნა-სიკვდილისკენ) პირდაპირი ოპონენტი
- ჟან-პოლ სარტრი — “ჯოჯოხეთი სხვა ადამიანებია” — ინდივიდუალისტური ფორმულის ანტი-ონტოლოგია
- მარტინ ბუბერი — “მე-შენ” დიალოგიზმის თეოლოგიური გაღრმავება
🎭 ფსიქოლოგია
- გაუცხოება — ბიოლოგიური ჰიპოსტასი და სიკვდილის ონტოლოგია — გაუცხოების ფუნდამენტური თეოლოგიური დიაგნოზი
- ერიხ ფრომი — “ყოფნა vs ქონა” — პიროვნება-ინდივიდის დიქოტომია
- კარლ იუნგი — ინდივიდუაცია — პარალელი, მაგრამ ექსტაზი არ არის ინტროსპექცია
📖 ლიტერატურა
- ფიოდორ დოსტოევსკი — წიგნში იგრძნობა დოსტოევსკის ლიტერატურული ექოები, განსაკუთრებით ტანჯვისა და თავისუფლების კონტექსტში
- დიდი ინკვიზიტორი — ღვთის თავისუფლება vs აუცილებლობა
- ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — “სხვაზე პასუხისმგებლობის” ფორმულა ზოსიმა ბერთან
🎬 კინო
- ანდრეი ტარკოვსკი — ბიზანტიური ხატწერის ესქატოლოგიური ვიზუალობა; ანდრეი რუბლიოვი (1966)
ვერტიკალური ჯაჭვი (ქრონოლოგია)
წინამორბედები
- მე-4 ს. კაპადოკიელი მამები — ჰიპოსტასის ონტოლოგია
- მე-7 ს. მაქსიმე აღმსარებელი — logos of nature, პერსონალიზებული ბუნება
- 1944: ვლადიმერ ლოსკი — Mystical Theology
- 1961: ემანუელ ლევინასი — Totality and Infinity
- 1985: ყოფიერება როგორც ზიარება (წიგნი)
ამ წიგნი
- 2006: ზიარება და სხვაობა — “Being as Communion”-ის ფილოსოფიური რადიკალიზაცია
გამგრძელებელი ძაფი
- 2008: ლექციები ქრისტიანულ დოგმატიკაში (წიგნი)
- 2010: ერთი და მრავალნი (წიგნი)
- 2011: ევქარისტიული ზიარება და სამყარო (წიგნი)
- ქრისტოს იანარასი, დემეტრიოს ბათრელოსი — თანამედროვე მართლმადიდებლური პერსონალიზმი
ისტორიული კონტექსტი
წიგნი იწერება მე-20 საუკუნის ბოლოსა და 21-ე საუკუნის დასაწყისში, ნეო-პატრისტული სინთეზის (გიორგი ფლოროვსკი, ვლადიმერ ლოსკი) ტრადიციის გაგრძელებად. ზიზიულასი აქტიურ ეკუმენურ დიალოგშია დასავლურ თეოლოგიასთან (ივ კონგარი, კარლ რანერი, კოლინ განტონი, ვოლფჰარტ პანენბერგი).
ამავდროულად, ეს წიგნი განსაკუთრებული ადგილს იკავებს ზიზიულასის ბიბლიოგრაფიაში — ფილოსოფიურად ყველაზე რადიკალური მისი ნაწარმოებია, სადაც პატრისტიკული ონტოლოგია პირდაპირ ხვდება თანამედროვე კონტინენტალურ ფილოსოფიას (ლევინასი, ჰაიდეგერი, დერიდა).
ავტორის “ბოლო სიტყვა”
ზიზიულასის ხედვით, ონტოლოგია უნდა დაექვემდებაროს სიყვარულსა და თავისუფლებას. ყოფიერება თავისთავად არ არის მიზანი; მიზანი არის პიროვნული ზიარება.
ხედვა ტრაგიკულია შექმნილი ბუნების მიმართ (სიკვდილი არის ტოტალური არარაობა და ტრაგედია), მაგრამ ღრმად ოპტიმისტურია ქრისტეს აღდგომისა და ეკლესიის გამოცდილების შუქზე. ავტორი ემხრობა რელაციურ ანუ ეთიკურ აპოფატიზმს: ჩვენ არ შეგვიძლია პიროვნება განვსაზღვროთ მისი თვისებებით; პიროვნება შეიცნობა მხოლოდ ურთიერთობაში.
თანამედროვე სამყაროს სთავაზობს არა მშრალ დოგმატურ ტრაქტატს, არამედ ეგზისტენციალურ ხსნას ინდივიდუალიზმისა და ბუნებრივი აუცილებლობისგან. ცენტრალური ფორმულა (“ზიარება არ ემუქრება სხვაობას; ის ბადებს მას”) არის პასუხი მე-20 საუკუნის მთავარ ფილოსოფიურ შფოთვაზე — “სხვის” შიშზე, რომელიც ლევინასის, სარტრის და ჰაიდეგერის ცენტრში იდგა.