კულტურული მატრიცა

ერთი და მრავალნი

6 წთ კითხვა

ერთი და მრავალნი (2010)

ავტორი: იოანე ზიზიულასი · 2010 · ორიგინალი: The One and the Many: Studies on God, Man, the Church, and the World Today

არგუმენტის მოკლე შეჯამება

ზიზიულასის ცენტრალური თეზისი: ღმერთის, ადამიანისა და ეკლესიის ყოფიერება ფუნდამენტურად დაფუძნებულია ურთიერთობასა და ზიარებაზე, სადაც პიროვნებას აქვს ონტოლოგიური პრიმატი ბუნებასა (არსზე) და ინდივიდზე.

წიგნი (ესეების კრებული) პასუხობს დასავლურ არსებით (ესენციალისტურ) და ინდივიდუალისტურ ონტოლოგიას, სადაც ჯერ არსებობს ბუნება/ინდივიდი და მხოლოდ შემდეგ მოდის ურთიერთობა. ზიზიულასი ანაცვლებს ინდივიდს პიროვნებით: ინდივიდი განისაზღვრება იზოლაციით, პიროვნება კი — კავშირებით.

თეზისის “გულისცემაა” ფრაზა “ყოფიერება არის ზიარება” (Being as Communion) — ეკლესია და პიროვნება არ არის მხოლოდ ინსტიტუცია ან ინდივიდთა ჯამი, არამედ არსებობის წესია, რომელიც ასახავს სამების ცხოვრებას.

არგუმენტი იწყება ტრიადოლოგიით, სადაც ავტორი აჩვენებს, რომ მამა ღმერთის პიროვნება არის სამების მიზეზი და არა უპიროვნო არსი. შემდეგ ეს პიროვნული ონტოლოგია გადმოაქვს ანთროპოლოგიასა და ქრისტოლოგიაში (ქრისტე როგორც კორპორატიული პიროვნება), და ბოლოს ასკვნის ეკლესიოლოგიით, სადაც ევქარისტია არის ამ ზიარების ესქატოლოგიური გამოვლინება ისტორიაში.

“The Church is not simply an institution. She is a ‘mode of existence,’ a way of being.” (p. 20) (ეკლესია არ არის უბრალოდ ინსტიტუცია. ის არის ‘არსებობის რეჟიმი’, ყოფიერების გზა.)

ძირითადი თეოლოგიური ცნებები

ὑπόστασις (ჰიპოსტასი — პიროვნული არსებობა)

“Modes of existence” (არსებობის რეჟიმები). ავტორი იყენებს კაპადოკიელთა ტრადიციით, რათა აჩვენოს, რომ ღმერთის პიროვნებები არიან ონტოლოგიური რეალობები და არა ფსიქოლოგიური მდგომარეობები. ტერმინი შემოდის სამების დოგმატის განხილვისას და უპირისპირდება დასავლურ ფსიქოლოგიურ გაგებას.

πρόσωπον (პროსოპონი — პირი)

პიროვნება, რომელიც არსებობს მხოლოდ სხვასთან მიმართებაში. დასავლური ინდივიდუალიზმისგან განსხვავებით, სადაც ადამიანი განისაზღვრება ცნობიერებით, ზიზიულასთან პროსოპონი კინონიის გარეშე ვერ იარსებებს.

“The person is other-defined. The more it breaks away and strives after independence, the less it becomes a person: what exists instead is merely an individual.” (p. 414) (პიროვნება განისაზღვრება სხვით. რაც უფრო მეტად წყდება იგი და მიისწრაფვის დამოუკიდებლობისკენ, მით უფრო ნაკლებად რჩება პიროვნებად: მის ნაცვლად არსებობს მხოლოდ ინდივიდი.)

οὐσία (ოუსია — არსი)

ტრადიციული პატრისტიკული გაგებით ღვთის არსი აპოფატიკურია (მიუწვდომელი), მაგრამ ზიზიულასი ამძაფრებს იმას, რომ ოუსიას არ აქვს პრიმატი ღმერთში — მამა-პიროვნება იწვევს არსებობას.

κοινωνία (კინონია — ზიარება)

ონტოლოგიური კატეგორია. “If we believe in a God who is primarily an individual, who first is and then relates, we are not far from a sociological understanding of koinonia.” (თუ ჩვენ გვწამს ღმერთის, რომელიც უპირველესად ინდივიდია, რომელიც ჯერ არის და შემდეგ ამყარებს მიმართებას, ჩვენ შორს არ ვართ კინონიის სოციოლოგიური გაგებისგან.)

ἔσχατον (ესქატონი)

“The Church reflects the future, the final state of things, not a historical event of the past.” (p. 157) (ეკლესია ირეკლავს მომავალს, საგანთა საბოლოო მდგომარეობას და არა წარსულის ისტორიულ მოვლენას.)

ავტორი ესქატონს აქცევს ეკლესიოლოგიის გულად, რაც ისტორიულ მიზეზობრიობას ანაცვლებს.

perichoresis (პერიხორეზისი — ურთიერთშეღწევა)

დინამიკური მოძრაობა და კავშირი, სადაც ეკლესიის წევრები და მსახურებები წარმოადგენენ ურთიერთშეღწევად რეალობას.

არგუმენტის არქიტექტურა

წიგნი აგებულია სამი ძირითადი სვეტით: ტრიადოლოგია, ეკლესიოლოგია და ეკუმენიზმი.

ავტორი ნელ-ნელა ამზადებს პიროვნების (πρόσωπον) ონტოლოგიურ პრიმატს ტრიადოლოგიაში, რათა შემდეგ ეს კონცეფცია გამოიყენოს ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის დასაფუძნებლად.

პატრისტიკულ ავტორიტეტებს (ბასილი დიდი, გრიგოლ ნოსელი, მაქსიმე აღმსარებელი) იყენებს ღვთის პიროვნული მყოფობისა და ესქატოლოგიური ორიენტაციის დასამტკიცებლად, ხოლო ფილოსოფიურ არგუმენტაციას მიმართავს დასავლური ინდივიდუალიზმის (ბოეთიუსი, ჰაიდეგერი) დეკონსტრუქციისთვის.

ყველაზე ძლიერი ნაბიჯია მტკიცება, რომ პნევმატოლოგია აკონდიცირებს ქრისტოლოგიას (Pneumatology conditions Christology): ქრისტე სულიწმიდის გარეშე იზოლირებული ინდივიდია, ხოლო სულიწმიდით ის არის “კორპორატიული პიროვნება” (ეკლესია).

საკვანძო ციტატები

“The priority of the one substance over against the three persons… leads to the identification of the one God with the one substance and not with the Father.” (p. 37) (ერთი სუბსტანციის პრიმატი სამი პირის მიმართ… იწვევს ერთი ღმერთის გაიგივებას ერთ სუბსტანციასთან და არა მამასთან.)

“If God’s existence is not bound by an ousianic tautology, but is caused by a free person, then there is hope also for the creature…” (p. 38) (თუ ღვთის არსებობა არ არის შებოჭილი ოუსიური ტავტოლოგიით, არამედ გამოწვეულია თავისუფალი პირის მიერ, მაშინ არსებობს იმედი ქმნილებისთვისაც…)

“The Eucharist makes the Church and the Church constitutes the Eucharist.” (p. 87) (ევქარისტია ქმნის ეკლესიას და ეკლესია აფუძნებს ევქარისტიას.)

“Christology without ecclesiology is inconceivable.” (p. 97) (ქრისტოლოგია ეკლესიოლოგიის გარეშე წარმოუდგენელია.)

“Christology must be conditioned by Pneumatology in a constitutive way.” (p. 156) (ქრისტოლოგია კონსტიტუციური გზით უნდა იყოს განპირობებული პნევმატოლოგიით.)

“The ‘one’ and ‘many’ coincide fully in God.” (p. 347) (‘ერთი’ და ‘მრავალი’ სრულად ემთხვევა ღმერთში.)

სისტემური განზომილებები

  • ტრიადოლოგია: ღმერთი არ არის ჯერ ბუნება და მერე პიროვნება; მამა (პირველმიზეზი) შობს ძეს და გამოავლენს სულს. “The priority of the one substance over against the three persons… removes monotheism from the level of personhood.”
  • ქრისტოლოგია: ქრისტე არის “კორპორატიული პიროვნება” (corporate personality), სულიწმიდით ცხებული. იგი არ არის ინდივიდი. კენოზისი და განკაცება ემსახურება სამყაროსთან პიროვნული კავშირის დამყარებას.
  • ანთროპოლოგია: ადამიანი (ღვთის ხატი) მოწოდებულია იყოს პიროვნება (პროსოპონი) და არა ინდივიდი. სიკვდილი ინდივიდუალიზაციის შედეგია, ხოლო თეოსისი (θέωσις) არის პიროვნულობის სრული რეალიზაცია კინონიაში.
  • ეკლესიოლოგია: ეკლესია არის ევქარისტიული კრება, სადაც ქრისტეს სხეული მყოფობს სრულად. ეპისკოპოსი არის ქრისტეს ხატი ამ კრებაში (“The bishop is alter Christus”, p. 255).
  • ესქატოლოგია: ეკლესია არის მომავლის, ახალი ქმნილების შემოსვლა აწმყოში.

პატრისტიკული წყაროები

  • კაპადოკიელი მამები (განსაკუთრებით ბასილი დიდი და გრიგოლ ნოსელი) — სამების დოგმატის ონტოლოგიური წაკითხვა, სადაც “მიზეზი” არის მამა და არა არსი
  • მაქსიმე აღმსარებელი — ციტატები “მისთაგოგიიდან”: ევქარისტია არის ესქატოლოგიური სასუფევლის ხატი. მასვე ეყრდნობა სხვაობის (διαφορά) და განყოფის (διαίρεσις) განსხვავებისთვის
  • იგნატი ანტიოქიელი — ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის საფუძველი; ეპისკოპოსი როგორც ევქარისტიის ცენტრი და ღვთის ხატი
  • ირინეოს ლიონელი — პნევმატოლოგიისა და ქრისტოლოგიის თანაარსებობა (“ღვთის ორი ხელი”)

პოლემიკა

თეოლოგიურ დონეზე:

  • ავგუსტინიანური და შოლასტიკური დასავლური ტრადიცია, სადაც არსი (Ousia) წინ უსწრებს პიროვნებას (აქედან Filioque-ს პრობლემაც)
  • კარლ რანერი (Karl Rahner) — იმანენტური და ეკონომიკური სამების გაიგივების გამო

ფილოსოფიურ დონეზე:

  • ბოეთიუსი: “persona est naturae rationabilis individua substantia” (პიროვნება არის გონიერი ბუნების ინდივიდუალური სუბსტანცია) — ზიზიულასი ამ განსაზღვრებას ანგრევს
  • ჟან-პოლ სარტრი, მარტინ ჰაიდეგერი, მარტინ ბუბერი — ისინი პიროვნებას ცნობიერებასა და არჩევანის თავისუფლებაზე აფუძნებენ, ნაცვლად ზიარებისა და სიყვარულისა

ჰორიზონტალური კავშირები

✝️ თეოლოგიური ხაზი

🧠 ფილოსოფიური დიალოგი

  • გაუცხოება — ზიზიულასის “ინდივიდი” არის გაუცხოების ონტოლოგიური დიაგნოზი; “პიროვნება” კი მისი დაძლევა
  • “პიროვნება vs. ინდივიდი” — ეხმიანება ერიხ ფრომის “ყოფნა vs. ქონის” დიქოტომიას
  • კრიტიკა ბოეთიუსის, ჰაიდეგერის, სარტრის, ბუბერის ფილოსოფიური პერსონალიზმისა

📖 ლიტერატურული რეზონანსი

🎬 კინემატოგრაფიული ექოები

ვერტიკალური ჯაჭვი

წინამორბედები:

პარალელური მოაზროვნეები:

მემკვიდრეები:

  • ქრისტოს იანარასი — პიროვნულობის ფილოსოფია
  • დემეტრიოს ბათრელოსი — ქრისტოლოგიური განვითარება
  • თანამედროვე მართლმადიდებლური თეოლოგია

გრაფის ხედი

უკუბმულები