ყოფიერება როგორც თანაზიარება (1985)

ავტორი: იოანე ზიზიულასი · 1985 · ორიგინალი: Being as Communion: Studies in Personhood and the Church

არგუმენტის მოკლე შეჯამება

ზიზიულასის თეზისი ფუნდამენტური და გაბედულია: ჭეშმარიტი ყოფიერება არ არის ინდივიდუალური არსი ან სუბსტანცია, არამედ პიროვნული ურთიერთობა და სიყვარული. ყოველივე, რაც არსებობს — თვით ღმერთიც კი — არსებობს მხოლოდ ზიარებით (κοινωνία).

წიგნი უპირისპირდება ძველ ბერძნულ და დასავლურ ონტოლოგიას, სადაც არსი (ბუნება) წინ უსწრებს პიროვნებას. ზიზიულასი ცდილობს დაამტკიცოს პიროვნების ონტოლოგიური აბსოლუტურობა — რომ “ყოფნა” ნიშნავს “ურთიერთობაში ყოფნას” (to be = to be in relation).

არგუმენტი იწყება ევქარისტიული გამოცდილებიდან, რომელიც აფუძნებს ეკლესიის ყოფიერებას. ეს გამოცდილება გადაიყვანება სამების თეოლოგიაში (კაპადოკიელ მამებთან), სადაც ჰიპოსტასი (პიროვნება) უტოლდება არსებობას. ბოლოს, ეს ონტოლოგია ვრცელდება ქრისტოლოგიასა და ანთროპოლოგიაზე, სადაც ადამიანის ხსნა განისაზღვრება ბიოლოგიური ჰიპოსტასიდან ეკლესიურ ჰიპოსტასში გადასვლით.

“There is no true being without communion. Nothing exists as an ‘individual,’ conceivable in itself. Communion is an ontological category.” (არ არსებობს ჭეშმარიტი ყოფიერება ზიარების გარეშე. არაფერი არსებობს როგორც თავისთავად მოაზრებული ‘ინდივიდი’. ზიარება ონტოლოგიური კატეგორიაა.)

ძირითადი თეოლოგიური ცნებები

ὑπόστασις (ჰიპოსტასი — პიროვნული არსებობა)

ძველ ბერძნულ ფილოსოფიაში ნიშნავდა სუბსტანციას. კაპადოკიელმა მამებმა მოახდინეს ონტოლოგიური რევოლუცია: გააიგივეს ის პიროვნებასთან (πρόσωπον). ზიზიულასისთვის ეს ნიშნავს კონკრეტულ, უნიკალურ და განუმეორებელ არსებობას — “the person as an absolute ontological freedom” (პიროვნება, როგორც აბსოლუტური ონტოლოგიური თავისუფლება).

οὐσία (ოუსია — არსი/ბუნება)

“Substance or nature” (სუბსტანცია ან ბუნება). დასავლურ თეოლოგიაში (აქვინელი, ავგუსტინე) ოუსია არის ღვთის პირველადი რეალობა. ზიზიულასი კი ამტკიცებს, რომ მართლმადიდებლობაში ოუსია არასდროს არსებობს “შიშვლად”, ჰიპოსტასის გარეშე. ღმერთში არსს წინ უსწრებს მამის პიროვნება.

κοινωνία (კინონია — ზიარება)

“Event of communion” (ზიარების მოვლენა). ეს არ არის უბრალოდ სოციალური კავშირი, არამედ ონტოლოგიური კატეგორია, რომელიც საგნებსა და პიროვნებებს ანიჭებს ნამდვილ არსებობას.

πρόσωπον (პროსოპონი — პირი/პიროვნება)

“A concrete and free person” (კონკრეტული და თავისუფალი პიროვნება). ანტიკურ თეატრში ნიშნავდა ნიღაბს. ქრისტიანობამ მას შესძინა ონტოლოგიური შინაარსი: პიროვნება აღარ არის როლი, არამედ მარადიული, დამოუკიდებელი ყოფიერება.

ბიოლოგიური vs. ეკლესიური ჰიპოსტასი

განზომილება	ბიოლოგიური ჰიპოსტასი	ეკლესიური ჰიპოსტასი
წარმოშობა	ჩასახვა და დაბადება (“constituted by a man’s conception and birth”)	ნათლისღება (“constituted by the new birth of man, by baptism”)
ლოგიკა	აუცილებლობა, ეროსი	თავისუფლება, აგაპე
მიმართულება	სიკვდილისკენ	უკვდავებისკენ
ურთიერთობა	ინდივიდუალიზმი, გაუცხოება	ზიარება, კინონია

ბიოლოგიური არსებობა ტრაგიკულია — ექვემდებარება აუცილებლობასა და სიკვდილს. ეკლესიური არსებობა კი, რომელიც ევქარისტიით იკვებება, თავად არის თავისუფლება და უკვდავება.

არგუმენტის არქიტექტურა

წიგნი იწყება ანთროპოლოგიური და ფილოსოფიური პრობლემის დასმით — რა არის პიროვნება? (თავი 1). ავტორი აჩვენებს, რომ ანტიკური ფილოსოფიისთვის სამყარო იყო ერთიანი დახურული სისტემა (კოსმოსი), სადაც თავისუფლებასა და უნიკალურობას ადგილი არ ჰქონდა. “პროსოპონი” მხოლოდ თეატრალური ნიღაბი იყო.

შემდეგ იგი გადადის პირველწყაროებზე — კაპადოკიელებთან — რათა აჩვენოს, რომ პიროვნების ნამდვილი გაგება ტრიადოლოგიიდან მოდის. მათ აიღეს ტერმინი “ჰიპოსტასი” (რომელიც სუბსტანციას ნიშნავდა) და დაუკავშირეს “პროსოპონს”. შედეგად: ღმერთი არსებობს არა იმიტომ, რომ მას აქვს საღვთო ბუნება, არამედ იმიტომ, რომ მამას (პიროვნებას) თავისუფლად უყვარს ძე და სულიწმიდა.

მეორე თავი გადადის ეპისტემოლოგიაზე (ჭეშმარიტება და ზიარება): ჭეშმარიტება არაა ინტელექტუალური ცნება, არამედ ქრისტეს ევქარისტიული სხეული.

მესამე და მეოთხე თავები (ქრისტე, სული, ეკლესია და კათოლიკეობა) მიდის ეკლესიოლოგიურ დასკვნამდე: ეკლესია არის ევქარისტიული კრება, სადაც ქრისტოლოგია სულიწმიდით (პნევმატოლოგიით) პირობადდება.

არგუმენტის ყველაზე ძლიერი და თამამი ნაბიჯია მტკიცება, რომ თავად ღმერთში ბუნებას არ აქვს ონტოლოგიური უპირატესობა — მამა არის მიზეზი, რომელიც თავისი სიყვარულით “აჰიპოსტასებს” სამებას.

პატრისტიკული წყაროები

წყარო	როლი	საკვანძო ციტატა
კაპადოკიელი მამები (განსაკ. ბასილი დიდი)	ონტოლოგიური რევოლუციის ფუძემდებლები — ჰიპოსტასი/ოუსიას იდენტიფიკაცია	Ep. 38 — “God’s nature does not exist without its hypostases”
იგნატი ანტიოქიელი	ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის წყარო	Eph. 17:1 — ჭეშმარიტება = სიცოცხლე
ირინეოს ლიონელი	ქრისტოლოგიური ერთიანობა, “recapitulation”	Adv. Haer.
ათანასე ალექსანდრიელი	creation ex nihilo — ბერძნული დახურული ონტოლოგიის რღვევა	Contra Gentes
მაქსიმე აღმსარებელი	ესქატოლოგიური ონტოლოგია, genesis-kinesis-stasis	Ambigua 41, 42

ზიზიულასი მამებს კითხულობს გადააზრებით: აკრიტიკებს დასავლელ სქოლასტიკოსებს, რომლებმაც მამები არისტოტელესეულ ჩარჩოში მოაქციეს, და აჩვენებს, რომ მამებმა რეალურად დაანგრიეს ბერძნული ფილოსოფია.

პოლემიკა

თეოლოგიურ დონეზე

დასავლური თეოლოგია (ავგუსტინე/თომა აქვინელი): ღვთის ერთიანობა ბუნებაშია (ousia) ძიებული, არა მამის პიროვნებაში

“Among the Greek Fathers the unity of God… does not consist in the one substance of God but in the hypostasis, that is, the person of the Father.” (ბერძენ მამებთან ღვთის ერთიანობა… არ მდგომარეობს ღვთის ერთ სუბსტანციაში, არამედ ჰიპოსტასში, ანუ მამის პიროვნებაში.)

ნიკოლოზ აფანასიევი: ზიზიულასი იზიარებს მის “ევქარისტიულ ეკლესიოლოგიას”, მაგრამ აკრიტიკებს მას ლოკალიზმის გამო — აფანასიევთან ადგილობრივი მრევლი იზოლირებულია საეპისკოპოსოსგან

ფილოსოფიურ დონეზე

ჟან-პოლ სარტრი და ეგზისტენციალისტები: სარტრის ფორმულას “ჯოჯოხეთი სხვა ადამიანებია” (“L’enfer, c’est les autres”) უპირისპირებს მართლმადიდებლურ ანთროპოლოგიას, სადაც პიროვნება სწორედ “სხვის” (The Other) მეშვეობით არსებობს

“Thus ‘the other’ becomes a threat to the person, its ‘hell’ and its ‘fall,’ to recall the words of Sartre.” (ამრიგად ‘სხვა’ ხდება საფრთხე პიროვნებისთვის, მისი ‘ჯოჯოხეთი’ და მისი ‘დაცემა,’ რომ გავიხსენოთ სარტრის სიტყვები.)

მარტინ ჰაიდეგერი: ზიზიულასი აფასებს მის მცდელობას გასცდეს კლასიკურ ონტოლოგიას, მაგრამ აკრიტიკებს “ყოფიერება-სიკვდილისკენ” (Sein-zum-Tode) თეზისისთვის — ჰაიდეგერის ონტოლოგიის საფუძველი სასრულობაა, ზიზიულასის — ზიარება.

სისტემური განზომილებები

ტრიადოლოგია

წიგნის ცენტრალური ტოპოსი. სამების ერთიანობას უზრუნველყოფს მამის მონარქია (monarchia). მამა არის ძისა და სულის მიზეზი (aitia). ღმერთი არის სამება არა აუცილებლობით, არამედ იმიტომ, რომ მამას თავისუფლად უყვარს.

“The ultimate ontological category which makes something really be, is neither an impersonal and incommunicable ‘substance,’ nor a structure of communion… but rather the person.” (საბოლოო ონტოლოგიური კატეგორია, რომელიც რამეს ნამდვილად არსებულად აქცევს, არ არის არც უპიროვნო და დაუკავშირებელი ‘სუბსტანცია’, არც ზიარების სტრუქტურა… არამედ პიროვნება.)

ანთროპოლოგია

ადამიანი შექმნილია ღვთის ხატად — მოწოდებულია იყოს პიროვნება და დაამარცხოს ბიოლოგიური აუცილებლობა და სიკვდილი. დაცემა (fall) არის ზიარების რღვევა და ინდივიდუალიზმი.

ეკლესიოლოგია

ეკლესია ქრისტეს სხეულია, რომელიც კონკრეტულად ხორციელდება ევქარისტიულ კრებაზე. ლოკალური ეკლესია ეპისკოპოსის წინამძღოლობით არ არის საყოველთაო ეკლესიის “ნაწილი”, არამედ თვითონ არის სრული კათოლიკე ეკლესია.

ქრისტოლოგია

ქრისტოლოგია აუცილებლად სულიწმიდითაა პირობადებული (pneumatologically constituted). ქრისტე არ არის ინდივიდი, იგი არის “მრავალი” (the “many”), კორპორატიული პიროვნება.

საკვანძო ციტატები

“The Church is not simply an institution. She is a ‘mode of existence,’ a way of being.” (ეკლესია არ არის უბრალოდ ინსტიტუცია. იგი არის ‘არსებობის წესი’, ყოფიერების გზა.) — მთავარი ეკლესიოლოგიური პარადიგმა
“Being means life, and life means communion.” (ყოფიერება ნიშნავს სიცოცხლეს, ხოლო სიცოცხლე ნიშნავს ზიარებას.) — წიგნის ცენტრალური ონტოლოგიური თეზისი
“The substance of God, ‘God,’ has no ontological content, no true being, apart from communion.” (ღვთის სუბსტანციას, ‘ღმერთს’, არ გააჩნია ონტოლოგიური შინაარსი, არ გააჩნია ჭეშმარიტი ყოფიერება ზიარების გარეშე.) — დასავლური სქოლასტიკური არსის პრიმატის დანგრევა
“True being comes only from the free person, from the person who loves freely…” (ჭეშმარიტი ყოფიერება მომდინარეობს მხოლოდ თავისუფალი პიროვნებისგან, პიროვნებისგან, რომელსაც თავისუფლად უყვარს…) — ყოფიერება = სიყვარული + თავისუფლება
“The eucharist constituted the Church’s being.” (ევქარისტია აფუძნებდა ეკლესიის ყოფიერებას.) — ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის საძირკველი
“The One God is not the one substance but the Father, who is the ‘cause’ both of the generation of the Son and of the procession of the Spirit.” (ერთი ღმერთი არის არა ერთი სუბსტანცია, არამედ მამა, რომელიც არის ძის შობისა და სულის გამომავლობის ‘მიზეზი’.) — ტრიადოლოგიის პერსონალისტური გადააზრება
“Love as God’s mode of existence ‘hypostasizes’ God, constitutes His being.” (სიყვარული, როგორც ღვთის არსებობის წესი, ‘აჰიპოსტასებს’ ღმერთს, აფუძნებს მის ყოფიერებას.) — სიყვარული როგორც ონტოლოგიური საფუძველი
“The hypostasis of biological existence is ‘constituted’ by a man’s conception and birth.” (ბიოლოგიური არსებობის ჰიპოსტასი ‘ყალიბდება’ ადამიანის ჩასახვითა და დაბადებით.) — დაცემული ადამიანის ანთროპოლოგიური დიაგნოზი
“The hypostasis of ecclesial existence is constituted by the new birth of man, by baptism.” (ეკლესიური არსებობის ჰიპოსტასი ყალიბდება ადამიანის ახალი შობით, ნათლისღებით.) — ხსნის საკრამენტული მექანიზმი
“To be saved from the fall, therefore, means essentially that truth should be fully applied to existence, thereby making life something true, i.e. undying.” (დაცემისგან ხსნა, შესაბამისად, არსებითად ნიშნავს, რომ ჭეშმარიტება სრულად უნდა მიესადაგოს არსებობას, რითაც სიცოცხლე გახდება ჭეშმარიტი, ანუ უკვდავი.) — ჭეშმარიტებისა და უკვდავების იდენტიფიკაცია
“Pneumatology is an ontological category in ecclesiology.” (პნევმატოლოგია არის ონტოლოგიური კატეგორია ეკლესიოლოგიაში.) — სულიწმიდა არ არის დანამატი, იგი ქმნის ეკლესიას
“Catholicity… is not a moral but a Christological reality…” (კათოლიკეობა… არ არის მორალური, არამედ ქრისტოლოგიური რეალობა…) — კათოლიკეობის ონტოლოგიური გაგება

ლიტურგიული განზომილება

ზიზიულასისთვის თეოლოგია წარმოუდგენელია ლიტურგიის გარეშე. ეკლესიოლოგია, ტრიადოლოგია და ჭეშმარიტების ძიება იბადება არა აკადემიურ სივრცეში, არამედ საღმრთო ლიტურგიაზე (ევქარისტია). წმინდა იგნატი ანტიოქიელის კვალდაკვალ, იგი მიიჩნევს, რომ ეპისკოპოსის, პრესვიტერიუმისა და მრევლის შეკრება ევქარისტიაზე არის თავად ღვთის სასუფევლის ხატი (Εἰκών). ცოდნა ღმერთის შესახებ იდენტურია მასთან ზიარებისა.

ჰორიზონტალური კავშირები

🧠 ფილოსოფია

ეგზისტენციალიზმი — ზიზიულასის პირდაპირი დიალოგიური პარტნიორი; აფუძნებს პოზიტიურ პასუხს სარტრის “ჯოჯოხეთს”
მარტინ ჰაიდეგერი — Sein und Zeit — ონტოლოგიის ალტერნატიული ფუძე: ზიარება vs. სიკვდილი
მარტინ ბუბერი — “მე და შენ” — დიალოგური პრინციპი გადატანილი ღვთის შიდა ცხოვრებაში
ემანუელ ლევინასი — “სხვა-ს” ეთიკა — “სხვაობის” ფილოსოფია ონტოლოგიაზე გადატანილი

🎭 ფსიქოლოგია

ერიხ ფრომი — თავისუფლებიდან გაქცევა (წიგნი) — ინდივიდუალიზმის ფსიქო-სოციალური დიაგნოზი; ზიზიულასი ამავე პრობლემაზე პასუხობს ონტოლოგიური ჩარჩოთი
გაუცხოება — ზიზიულასის “ბიოლოგიური ჰიპოსტასი” = გაუცხოების ონტოლოგიური კატეგორია
კარლ იუნგი — ინდივიდუაცია — ფსიქოლოგიური პასუხი ფრაგმენტაციაზე; რეზონანსში თეოსისთან, თუმცა იუნგთან ინდივიდუალური, ზიზიულასთან — ზიარებითი

📖 ლიტერატურა

ფიოდორ დოსტოევსკი — ეშმაკნი (წიგნი) — კირილოვის თვითმკვლელობა პირდაპირ ციტირებულია ზიზიულასის მიერ როგორც ბიოლოგიური თავისუფლების ტრაგიკული მწვერვალი
ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — ზოსიმა ბერი და ალიოშა კინონიის ლიტერატურული განსახიერებაა
ფრანც კაფკა — პროცესი (წიგნი) — გაუცხოებული ინდივიდის ბიოლოგიური ჰიპოსტასი ჩაკეტილი საკუთარ აუცილებლობაში

🎬 კინემატოგრაფია

ანდრეი ტარკოვსკი — ანდრეი რუბლიოვი (1966) — ფერადი ხატების საფინალო სცენა = ეკლესიური ჰიპოსტასის ვიზუალური ხატი
სტალკერი (1979) — “ოთახი” და რწმენის პარადოქსი
ანდრეი ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია — ხიდური ნაშრომი ამავე თემატიკაზე

✝️ რელიგია / თეოლოგია

კაპადოკიელი მამები — ზიზიულასის თეოლოგიური ფუნდამენტი
მაქსიმე აღმსარებელი — ესქატოლოგიური ონტოლოგიის წყარო
ვლადიმერ ლოსკი — ნეგატიური (აპოფატიკური) თეოლოგია; ზიზიულასი გადადის კატაფატიკურ-პერსონალისტურ გზაზე

ვერტიკალური ჯაჭვი

ანტიკური ფუძე: პლატონი (ფორმები), არისტოტელე (ოუსია) — ის კოსმიური ონტოლოგია, რომელსაც ზიზიულასი უპირისპირდება
პატრისტიკული რევოლუცია: კაპადოკიელი მამები (მე-4 ს.) — ჰიპოსტასი = პროსოპონი
ესქატოლოგიური გახსნა: მაქსიმე აღმსარებელი (მე-7 ს.) — ყოფიერება როგორც მოძრაობა დასვენებისკენ
შეჩერებული პალამიზმი: გრიგოლ პალამა (მე-14 ს.) — ღვთის ენერგიები vs. არსი
ემიგრანტული აღორძინება: გიორგი ფლოროვსკი (1930-იანი), ვლადიმერ ლოსკი (1944) — ნეო-პატრისტული სინთეზი
ევქარისტიული ეკლესიოლოგია: ნიკოლოზ აფანასიევი (1950-იანი), ალექსანდრე შმემანი
ზიზიულასი (1985) — პიროვნული ონტოლოგია + ევქარისტიული ეკლესიოლოგია + ფილოსოფიური თანამედროვეობა
მემკვიდრეები: ქრისტოს იანარასი, დემეტრიოს ბათრელოსი

მოკლე შინაარსი

ავტორი იწყებს იმის მტკიცებით, რომ თანამედროვე სამყაროში პიროვნების იდეამ დაკარგა თეოლოგიური ფესვები და გახდა უბრალოდ ჰუმანისტური ან იურიდიული კონცეფცია. ზიზიულასი გვაბრუნებს ძველ საბერძნეთში და გვიხსნის, რომ ანტიკური ფილოსოფიისთვის სამყარო იყო ერთიანი დახურული სისტემა (კოსმოსი), სადაც თავისუფლებასა და უნიკალურობას ადგილი არ ჰქონდა — “პროსოპონი” მხოლოდ თეატრალური ნიღაბი იყო.

მერე ის მიდის კაპადოკიელ მამებთან და აჩვენებს, თუ როგორ მოახდინეს მათ ფილოსოფიური რევოლუცია. მათ აიღეს ტერმინი “ჰიპოსტასი” (რომელიც სუბსტანციას ნიშნავდა) და დაუკავშირეს “პროსოპონს” (პიროვნებას). შედეგად მივიღეთ თეზისი: ღმერთი არსებობს არა იმიტომ, რომ მას აქვს საღვთო ბუნება, არამედ იმიტომ, რომ მამას თავისუფლად უყვარს ძე და სულიწმიდა. ყოფიერება გახდა ზიარების სინონიმი.

შემდეგ ზიზიულასი გადმოდის ჩვენს ადამიანურ ტრაგედიაზე. ბიოლოგიურად ჩვენ ვიბადებით აუცილებლობით, ეროსით, და ჩვენი არსებობა მიდის სიკვდილისკენ — ეს არის ჩვენი “ბიოლოგიური ჰიპოსტასი”. მაგრამ ნათლისღებით ჩვენ ვიბადებით ხელახლა ეკლესიაში და ვიძენთ “ეკლესიურ ჰიპოსტასს”. აქ უკვე ჩვენი ვინაობა განისაზღვრება არა ჩვენი ბიოლოგიური წინაპრებით ან სოციალური სტატუსით, არამედ იმით, რომ ქრისტეს სხეულის წევრები ვართ.

წიგნის შუა ნაწილში ავტორი იკვლევს ჭეშმარიტების ფენომენს. ბერძნებისთვის ჭეშმარიტება გონებით საწვდომი მარადიული იდეები იყო, ებრაელებისთვის — ღვთის ერთგულება ისტორიაში. მამებმა კი ეს ორივე დააკავშირეს ევქარისტიაში: ჭეშმარიტება არის ქრისტე, და ჩვენ მას ვშევიცნობთ მხოლოდ მაშინ, როცა ვეზიარებით.

და ბოლოს, ავტორი ასკვნის ეკლესიოლოგიით. ის ეწინააღმდეგება დასავლურ პირამიდულ სისტემას, სადაც ეკლესია ინსტიტუტია, და ამტკიცებს, რომ ყოველი ადგილობრივი მრევლი, შემოკრებილი თავისი ეპისკოპოსის გარშემო ევქარისტიის აღსავლენად, არის სრული, კათოლიკე ეკლესია. სამოციქულო მემკვიდრეობაც არაა უბრალოდ მექანიკური ხელდასხმა ისტორიაში, არამედ ეს არის ევქარისტიული კრებულების უწყვეტობა, რომლებსაც წინ უძღვის ეპისკოპოსი, როგორც ქრისტეს ცოცხალი ხატი (Εἰκών).

მთელი წიგნის ტრაექტორია ერთ წერტილში იკვრება — ყოველივე, რაც არსებობს, არსებობს მხოლოდ იმიტომ, რომ უყვარს და უყვართ.

კულტურული მატრიცა

ნავიგატორი

ყოფიერება როგორც თანაზიარება